उत्तरकाण्डम् — त्र्यधिकशततमः सर्गः

कालस्य आगमनं समयबन्धश्च

तापसरूपेण कालस्य आगमनम्, लक्ष्मणेन निवेदनम्, रामकृतः सत्कारः, एकान्तसंवादस्य समयः, लक्ष्मणस्य द्वारि नियोगः

धर्मपरे रामे राज्यं पालयति, साक्षात् कालः तापसरूपेण राजद्वारम् आगत्य लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अहं महर्षेः अतिबलस्य दूतः, कार्यगौरवात् रामं द्रष्टुम् आगतः।’ लक्ष्मणः त्वरया रामाय न्यवेदयत्, रामः च तं प्रवेशयितुम् आदिशत्। तेजसा ज्वलन्तं तं मुनिं रामः अर्घ्यादिभिः पूजयित्वा काञ्चने आसने उपवेश्य सन्देशं पृष्टवान्। मुनिः समयं स्थापयति — ‘एतत् द्वन्द्वे एव वक्तव्यम्; यः शृणोति पश्यति वा, सः तव वध्यः भवेत्।’ रामः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय प्रतिहारं विसर्ज्य लक्ष्मणं स्वयं द्वारि स्थापयति, ‘यः आवां पश्येत् शृणुयात् वा, सः मम वध्यः’ इति च घोषयति। ततः सः मुनिं निःशङ्कं वक्तुम् आमन्त्रयते।

१तापसरूपेण कालस्य राजद्वारे आगमनम्, रामस्य अनुज्ञा

१कस्यचित्त्वथ कालस्य रामे धर्मपरे स्थिते।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत्॥

२सोऽब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम्।
मां निवेदय रामाय सम्प्राप्तं कार्यगौरवात्॥

३दूतो ह्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः।
रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल॥

४तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः।
न्यवेदयत रामाय तापसं तं समागतम्॥

५जयस्व राजधर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते।
दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपसा भास्करप्रभः॥

६तद्वाक्यं लक्ष्मणोक्तं वै श्रुत्वा राम उवाच ह।
प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक्॥

७सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम्।
ज्वलन्तमेव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः॥

कस्यचित् कालस्य अनन्तरं यदा रामः धर्मपरः सन् अयोध्यायां राज्यं पालयति स्म, तदा साक्षात् कालः तापसस्य रूपं धृत्वा राजद्वारम् उपागमत्। सः द्वारि स्थितं धृतिमन्तं यशस्विनं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘कार्यस्य गौरवात् अहम् आगतः, मां रामाय निवेदय। अहं महर्षेः अमितौजसः अतिबलस्य दूतः; हे महाबल, कार्येण एव रामं द्रष्टुम् इच्छन् आयातः।’ ‘अतिबलः’ इति नाम अत्र गूढम् — कालः स्वस्वामिनं ब्रह्माणं परोक्षं निर्दिशति, यतः तस्य बलम् अतिक्रान्तुं कोऽपि न शक्नोति। तस्य वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः त्वरया अन्वितः अन्तः गत्वा रामाय तं तापसं समागतं न्यवेदयत् — ‘महाद्युते, राजधर्मेण उभौ लोकौ जयस्व। तपसा भास्करप्रभः कश्चन दूतः त्वां द्रष्टुम् आयातः।’ लक्ष्मणोक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा रामः उवाच — ‘तात, महौजाः सः मुनिः, यः स्वस्वामिनः वाक्यं धारयति, प्रवेश्यताम्।’ सौमित्रिः ‘तथा’ इति उक्त्वा तं मुनिं प्रावेशयत्। सः तेजोभिः ज्वलन् इव, अंशुभिः प्रदहन् इव च दृश्यते स्म। कविः आदौ एव पाठकं सूचयति — अयं न साधारणः अतिथिः, अपितु सर्वसंहारकः कालः; तस्य तेजः अग्नेः सूर्यस्य च इव दुःसहम्। लक्ष्मणः एव तं द्वारात् अन्तः नयति — तस्य एषा सेवा एव परिणामे तस्य त्यागस्य कारणं भविष्यति इति कथायाः करुणः व्यङ्ग्यः। ‘कार्यगौरवात्’ इति पदेन अपि सूच्यते यत् अस्य आगमनस्य प्रयोजनं न लघु, अपितु समग्रस्य अवतारकार्यस्य समाप्तिः एव। ‘मां निवेदय’ इति आग्रहः, ‘महाबल’ इति सम्बोधनं च लक्ष्मणे तस्य आदरं दर्शयतः।

Some time later, while Rāma was ruling in Ayodhyā, steadfast in dharma, Time himself came to the palace gate in the guise of an ascetic. He said to the steadfast and glorious Lakṣmaṇa, who stood at the door: "Announce me to Rāma; I have come on business of great weight. I am the envoy of the great sage Atibala, of boundless might, and I have come on an errand, mighty one, wishing to see Rāma." The name Atibala, "exceedingly strong", hides something: Time is pointing indirectly to his master Brahmā, whose strength no one can overcome. Hearing him, Saumitri hurried in and told Rāma that the ascetic had come: "May you win both worlds by your kingly dharma, radiant one! An envoy, shining like the sun with his austerity, has come to see you." Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāma said, "Bring the sage in, my dear; he is of great power and bears his master's message." Saying "So be it," Saumitri brought the sage in, and he seemed to blaze with splendour and scorch with his rays. From the start the poet lets the reader know that this is no ordinary guest but Time, who destroys all, and that his radiance is as unbearable as fire or the sun. It is Lakṣmaṇa who brings him in from the gate, and there is a sorrowful irony in it: this very service will in the end be the cause of his being given up. "Business of great weight" also hints that the purpose of this visit is no small thing but the close of the whole work of the incarnation. The visitor's insistence, "announce me", and his calling Lakṣmaṇa "mighty one" show his respect for him.

२कालस्य सत्कारः, रामस्य प्रश्नः

८सोऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा।
ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम्॥

९तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्यपुरोगमाम्।
ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुं चैवोपचक्रमे॥

१०पृष्टश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः।
आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः॥

११तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामते।
प्रापयस्व च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः॥

सः ऋषिः स्वतेजसा दीप्यमानं रघुश्रेष्ठम् अभिगम्य मधुरया वाचा ‘वर्धस्व’ इति राघवम् आह। महातेजाः रामः तस्मै अर्घ्यपुरोगमां पूजां ददौ, अव्यग्रः सन् कुशलं च प्रष्टुम् उपचक्रमे। रामेण कुशलं पृष्टः वदतां वरः सः महायशाः दिव्ये काञ्चने आसने निषसाद। ततः रामः तम् उवाच — ‘महामते, स्वागतं ते। यस्य दूतः त्वम् आगतः, तस्य वाक्यानि प्रापयस्व।’ अत्र रामस्य आतिथ्यं शान्तं मर्यादितं च — सः अतिथेः स्वरूपं जानन् अपि राजधर्मानुसारं पाद्यार्घ्यादिभिः पूजयति, न त्वरते। अतिथिसत्कारः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यम् इति अत्र पुनः दर्शितम्। ‘वर्धस्व’ इति आशीः अपि व्यङ्ग्यगर्भा — यः कालः सर्वं संहरति, सः एव रामं ‘वर्धस्व’ इति वदति, यतः रामस्य वृद्धिः अत्र स्वधामप्रत्यागमनम् एव। दूतस्य मर्यादा च रक्षिता — सः स्वयं किमपि न वदति यावत् राजा तं न प्रेरयति। ‘यतो दूतस्त्वमागतः’ इति वचनेन रामः अपि ज्ञापयति यत् सः सन्देशं श्रोतुं सज्जः अस्ति, सन्देशकर्तुः नाम च अद्यापि गूढम्।

The seer approached the best of the Raghus, who shone with his own splendour, and said to him in a sweet voice, "May you prosper!" Radiant Rāma offered him worship, beginning with water for the guest, and calmly began to ask after his welfare. Asked after his welfare, the illustrious visitor, best of speakers, sat down on a heavenly golden seat. Then Rāma said to him: "Welcome, wise one. Deliver the message of him whose envoy you are." Rāma's hospitality is calm and seemly: though he knows who his guest is, he honours him with water and the other courtesies as a king's dharma requires, and does not hurry. Here again it is shown that honouring a guest is a king's first duty. The blessing "May you prosper" also carries an irony: Time, who destroys all things, says to Rāma "prosper", because for Rāma prospering now means returning to his own abode. The envoy keeps his proper place and says nothing until the king invites him. "Of him whose envoy you are" shows that Rāma is ready to hear the message, though the name of the sender is still hidden.

३एकान्ते संवादस्य समयः, लक्ष्मणस्य द्वारि नियोगः

१२चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमभाषत।
द्वन्द्वे ह्येतत्प्रवक्तव्यं हितं वै यद्यवेक्षसे॥

१३यः शृणोति निरीक्षेद्वा स वध्यो भविता तव।
भवेद्वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यवेक्षसे॥

१४तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय॥

१५स मे वध्यः खलु भवेद्वाचं द्वन्द्वसमीरितम्।
ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद्वा शृणुयाच्च यः॥

१६ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारि संग्रहम्।
तमुवाच मुने वाक्यं कथयस्वेति राघवः॥

१७तत्ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः।
कथयस्वाविशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते॥

राजसिंहेन चोदितः मुनिः वाक्यम् अभाषत — ‘यदि हितम् अवेक्षसे, तर्हि एतत् द्वन्द्वे एव, अर्थात् आवयोः द्वयोः एव मध्ये, प्रवक्तव्यम्। यः एतत् शृणोति निरीक्षेत वा, सः तव वध्यः भविता — यदि मुनिमुख्यस्य वचनम् अवेक्षसे, तर्हि एवं भवेत्।’ रामः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, प्रतिहारं विसर्जय, स्वयं द्वारि तिष्ठ। सौमित्रे, ऋषेः मम च द्वन्द्वसमीरितां वाचं यः शृणुयात् पश्येत् वा, सः मम वध्यः भवेत्।’ ततः काकुत्स्थः संग्रहं लक्ष्मणं द्वारि निक्षिप्य मुनिं ‘कथयस्व’ इति उवाच — ‘येन वाक्येन त्वं समाहितः प्रेषितः असि, यत् तव मनीषितं, तत् अविशङ्कः कथय; मम अपि हृदि तत् श्रोतुम् औत्सुक्यं वर्तते।’ अत्र समयः एव कथायाः कीलः। द्वारपालः प्रतिहारः अपसारितः, तस्य स्थाने प्रियतमः भ्राता लक्ष्मणः स्थापितः — यः कदापि आज्ञां न लङ्घयति। किन्तु प्रतिज्ञायाः कठोरता एव परिणामे तस्य एव वियोगस्य हेतुः भविष्यति। रामः सत्यप्रतिज्ञः, अतः एकवारं उक्तं वचनं तस्य कृते अनतिक्रमणीयम् — एषः एव तस्य चरित्रस्य मूलगुणः, यः अत्र दुःखदं फलं दास्यति। ‘द्वन्द्वे’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तं — देवकार्यस्य रहस्यं केवलं रामेण एव श्रोतव्यम्, यतः सः एव तस्य अधिकारी। मुनिः स्वयं वधदण्डं न याचते, अपितु रामस्य हितम् उद्दिश्य तं समयं स्थापयति, रामः च विना विचारं स्वीकरोति। कालः एव समयं रचयति, कालः एव तस्य भङ्गं कारयिष्यति — सर्गद्वयानन्तरं दुर्वाससः आगमनेन एषा ग्रन्थिः प्रकटा भविष्यति।

Urged by that lion among kings, the sage spoke: "If you have regard for our good, this must be said between the two of us alone. Whoever hears or sees us shall be put to death by you; so it must be, if you have regard for the word of the chief of sages." Rāma promised, "So be it," and said to Lakṣmaṇa: "Dismiss the doorkeeper, mighty one, and stand at the door yourself. Whoever, Saumitri, sees the seer and me, or hears what the two of us say, shall be put to death by me." Then Kākutstha posted Lakṣmaṇa, who took the command to heart, at the door and said to the sage: "Speak. Tell me without misgiving the message you were sent to deliver, whatever is in your mind; I too long in my heart to hear it." This compact is the pivot of the story. The doorkeeper is sent away and in his place stands Rāma's dearest brother, Lakṣmaṇa, who never disobeys a command; yet the very harshness of the promise will in the end cause his parting from Rāma. Rāma is true to his word, and a word once given cannot be broken by him; that is the root virtue of his character, and here it will bear a bitter fruit. "Between the two of us" is said twice: the secret of the gods' business must be heard by Rāma alone, for he alone has the right to it. The sage does not ask for the death penalty for himself but sets the condition for Rāma's good, and Rāma accepts it without hesitation. Time sets the compact, and Time will bring about its breaking; two sargas later, with the coming of Durvāsas, the knot will be revealed.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

धर्मपरे १०३.१ धर्मनिष्ठे सति

सन्धिः: धर्म + परे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धर्मः परः यस्य सः धर्मपरः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘रामे’ इत्यस्य विशेषणम्, सति सप्तमी)

तापसरूपेण १०३.१ तपस्विनः वेषेण

सन्धिः: तापस + रूपेण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तापसस्य रूपं तापसरूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (इत्थम्भावे)

राजद्वारम् १०३.१ राजभवनस्य द्वारम्

सन्धिः: राज + द्वारम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राज्ञः द्वारं राजद्वारम् — षष्ठीतत्पुरुषः (‘राजन्’ शब्दस्य नकारलोपः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

धृतिमन्तम् १०३.२ धैर्यवन्तम्

सन्धिः: धृति + मत् (मतुप्) → धृतिमत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — मतुप्-प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

कार्यगौरवात् १०३.२ कार्यस्य महत्त्वात्

सन्धिः: कार्य + गौरवात् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कार्यस्य गौरवं कार्यगौरवम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

अमितौजसः १०३.३ अपरिमिततेजसः

सन्धिः: अमित + ओजसः → अमितौजसः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: अमितम् ओजः यस्य सः अमितौजाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘महर्षेः’ इत्यस्य विशेषणम्)

दिदृक्षुः १०३.३ द्रष्टुम् इच्छुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘दिदृक्षुरायातः’ इति विसर्गस्य रेफः)
समासः: समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः सन्नन्तात् ‘उ’ प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्वरयान्वितः १०३.४ शीघ्रतायुक्तः

सन्धिः: त्वरया + अन्वितः → त्वरयान्वितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: त्वरया अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

न्यवेदयत १०३.४ निवेदितवान्, सूचितवान्

सन्धिः: नि + अवेदयत → न्यवेदयत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

महाद्युते १०३.५ हे महातेजस्विन्

सन्धिः: महा + द्युते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महती द्युतिः यस्य सः महाद्युतिः — बहुव्रीहिः (महत् → महा)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

भास्करप्रभः १०३.५ सूर्यसमकान्तिः

सन्धिः: भास्कर + प्रभः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भास्करस्य इव प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘दूतः’ इत्यस्य विशेषणम्)

लक्ष्मणोक्तम् १०३.६ लक्ष्मणेन कथितम्

सन्धिः: लक्ष्मण + उक्तम् → लक्ष्मणोक्तम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: लक्ष्मणेन उक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वाक्यधृक् १०३.६ सन्देशवाहकः, स्वामिनः वचनं धारयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वाक्यं धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विबन्तम्, ‘वाक्यधारकः’ इति अर्थः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रावेशयत १०३.७ अन्तः प्रवेशितवान्

सन्धिः: प्र + अवेशयत → प्रावेशयत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्रदहन्तम् १०३.७ दहन्तम् इव

सन्धिः: प्र + दहन्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘प्रदहन्तमिव’ इति मकारः स्वरे परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘दह्’ धातोः शतृप्रत्ययः, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मुनिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

रघुश्रेष्ठम् १०३.८ रघुवंशेषु उत्तमं रामम्

सन्धिः: रघु + श्रेष्ठम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रघूणां श्रेष्ठः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वर्धस्व १०३.८ अभ्युदयं प्राप्नुहि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्ते ‘वर्धस्वेत्याह’ इति अ + इ = ए गुणसन्धिः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘वृध्’ धातुः, लोट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

अर्घ्यपुरोगमाम् १०३.९ अर्घ्येण आरब्धाम्

सन्धिः: अर्घ्य + पुरोगमाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अर्घ्यं पुरोगमं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पूजाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अव्यग्रम् १०३.९ शान्तचित्तेन, अनाकुलम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न व्यग्रम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)

निषसाद १०३.१० उपविष्टवान्

सन्धिः: नि + ससाद → निषसाद — षत्वम् (उपसर्गस्य इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लिट्, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्रापयस्व १०३.११ निवेदय, श्रावय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः णिजन्तात् लोट्, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

राजसिंहेन १०३.१२ राजश्रेष्ठेन रामेण

सन्धिः: राज + सिंहेन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राजा सिंहः इव — उपमितकर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (कर्तरि)

द्वन्द्वे १०३.१२ द्वयोः एव मध्ये, एकान्ते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

मुनिमुख्यस्य १०३.१३ मुनिश्रेष्ठस्य

सन्धिः: मुनि + मुख्यस्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मुनिषु मुख्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

प्रतिहारम् १०३.१४ द्वारपालम्

सन्धिः: प्रति + हारम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः घञ्, ‘प्रति’ उपसर्गः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

द्वन्द्वसमीरितम् १०३.१५ एकान्ते द्वयोः मध्ये उक्तम्

सन्धिः: द्वन्द्व + समीरितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वन्द्वे समीरितम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वाचम्’ इत्यस्य विशेषणम्; मुद्रणे नपुंसकरूपम्)

संग्रहम् १०३.१६ आज्ञायाः सम्यक् ग्रहीतारम् (हिन्दीभाष्ये ‘अपनी बात ग्रहण करनेवाले’)

सन्धिः: सम् + ग्रहम् → संग्रहम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः अप्-प्रत्ययः, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणवत्)

मनीषितम् १०३.१७ अभिप्रेतम्, इष्टम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘मनीषा’ शब्दात् इतच्-प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्