हर्षमापेदे
१०२.१
हर्षं प्राप्तवान्
- सन्धिः
- हर्षम् + आपेदे — संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आपेदे’ ‘पद्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘आ’ उपसर्गः)
उत्तरकाण्डम् — द्व्यधिकशततमः सर्गः
अङ्गदचन्द्रकेत्वोः राज्याभिषेकः
रामस्य लक्ष्मणपुत्रयोः कृते देशस्य अन्वेषणम्, भरतेन कारुपथस्य सूचनम्, अङ्गदीयापुरी-चन्द्रकान्तयोः निवेशनम्, अभिषेकः, लक्ष्मणभरतयोः अनुगमनं प्रत्यागमनं च, दशवर्षसहस्राणां धर्मपालनम्
भरतस्य वचनं श्रुत्वा हृष्टः रामः भ्रातॄन् अब्रवीत् — ‘हे सौमित्रे, इमौ तव धर्मविशारदौ दृढविक्रमौ कुमारौ अङ्गदः चन्द्रकेतुः च राज्यार्थे योग्यौ; इमौ राज्ये अभिषेक्ष्यामि। रमणीयः असम्बाधः देशः विधीयतां, यत्र राज्ञां पीडा आश्रमाणां विनाशः च न स्यात्, यत्र वयं न अपराध्यामहे।’ भरतः अवदत् — ‘अयं कारुपथः देशः रमणीयः निरामयः; तत्र अङ्गदस्य पुरं, चन्द्रकेतोः च सुरुचिरं चन्द्रकान्तं पुरं निवेश्यताम्।’ रामः तत् वचनं प्रतिजग्राह; देशं वशे कृत्वा अङ्गदस्य अङ्गदीयां पुरीं, चन्द्रकेतोः मल्लस्य मल्लभूम्यां स्वर्गपुरीसदृशीं चन्द्रकान्तां च न्यवेशयत्। रामः लक्ष्मणः भरतः च परां प्रीतिं ययुः, कुमारयोः अभिषेकं च चक्रुः। अङ्गदः पश्चिमां भूमिं, चन्द्रकेतुः उदङ्मुखं प्रस्थापितौ; लक्ष्मणः अङ्गदम् अनुजगाम, भरतः चन्द्रकेतोः पार्ष्णिग्राहः अभवत्। लक्ष्मणः संवत्सरम् अङ्गदीयायाम् उषित्वा, भरतः च ततः अधिकं स्थित्वा, अयोध्यां पुनः आगम्य रामपादौ उपास्त। रामपादानुव्रतौ सौमित्रिभरतौ स्नेहात् गतं कालम् अपि न जज्ञतुः; एवं पौरकार्येषु धर्मे प्रयतमानानां तेषां दश वर्षसहस्राणि ययुः — परिपूर्णमानसाः ते त्रयः धर्मपुरे स्थिताः, समिद्धाहुतिदीप्ततेजसः त्रयः हुताग्नयः इव शुशुभिरे।
१लक्ष्मणपुत्रयोः कृते देशस्य अन्वेषणम्, भरतस्य सूचना
१तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह।
वाक्यं चाद्भुतसंकाशं भ्रातॄन्प्रोवाच राघवः॥
२इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रमौ॥
३इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम्।
रमणीयो ह्यसम्बाधो रमेतां यत्र धन्विनौ॥
४न राज्ञां यत्र पीडा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम्।
स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा॥
५तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह।
अयं कारुपथो देशो रमणीयो निरामयः॥
६निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः।
चन्द्रकेतोः सुरुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम्॥
भरतस्य वचनं श्रुत्वा राघवः भ्रातृभिः सह हर्षम् आपेदे, अद्भुतसंकाशं वाक्यं च भ्रातॄन् प्रोवाच — ‘हे सौमित्रे, इमौ तव कुमारौ धर्मविशारदौ — अङ्गदः चन्द्रकेतुः च — राज्यार्थे दृढविक्रमौ। इमौ राज्ये अभिषेक्ष्यामि; देशः साधु विधीयतां — रमणीयः, असम्बाधः, यत्र धन्विनौ रमेताम्; यत्र राज्ञां पीडा न स्यात्, आश्रमाणां विनाशनं न स्यात्। हे सौम्य, सः देशः दृश्यतां, यथा वयं न अपराध्यामहे।’ रामे तथा उक्तवति भरतः प्रत्युवाच — ‘अयं कारुपथः देशः रमणीयः निरामयः; तत्र महात्मनः अङ्गदस्य पुरं, चन्द्रकेतोः च सुरुचिरं निरामयं चन्द्रकान्तं पुरं निवेश्यताम्।’ भरतस्य पुत्रयोः प्रतिष्ठापनानन्तरं रामः लक्ष्मणस्य पुत्रयोः अपि राज्यं चिन्तयति — सर्वेषां भ्रातृपुत्राणां समं कल्याणम्। रामस्य नीतिः उल्लेखनीया — नूतनं राज्यं तत्र एव स्थापनीयं, यत्र अन्येषां राज्ञां पीडा न, ऋषीणाम् आश्रमाणां विनाशः न; अर्थात् परस्य भूमिः अन्यायेन न ग्राह्या। ‘नापराध्यामहे यथा’ — कस्यचित् अपराधः न भवेत्, एषा धर्मराज्यस्य मर्यादा। पूर्वसर्गे गन्धर्वाः युद्धेन जिताः, यतः ते शत्रवः आसन्; अत्र तु शान्तः देशः अन्विष्यते। ‘धन्विनौ’ इति कुमारयोः धनुर्धारित्वं वीरत्वं च सूचयति। भरतः एव देशस्य सूचकः — सः पूर्वं यात्रायां बहून् देशान् दृष्टवान्। कारुपथः हिमालयस्य समीपे इति केचित्; हिन्दीभाष्यं ‘कारुपथ देश’ इति एव वदति। चन्द्रकान्तम् इति नगरनाम चन्द्रकेतोः नाम्नः सम्बद्धम्। एवं रामस्य राज्यविस्तारः अपि धर्मेण एव, न लोभेन।
Hearing Bharata's report, Rāghava rejoiced with his brothers and spoke to them words of wonderful import: "Saumitri, these two sons of yours, Aṅgada and Candraketu, are skilled in dharma and firm in valour, fit to rule. I will consecrate them as kings. Let a good country be found for them, delightful and free from hindrance, where these two archers may live happily; a country where no king will be troubled and no hermitage destroyed. Let such a land be looked for, gentle one, so that we do no one wrong." When Rāma had spoken, Bharata replied: "This country of Kārupatha is delightful and free of disease. Let a city be founded there for the great-souled Aṅgada, and for Candraketu the lovely and healthful city of Candrakānta." After establishing Bharata's sons, Rāma thinks of kingdoms for Lakṣmaṇa's sons too, seeking the good of all his brothers' sons alike. His principle deserves notice: a new kingdom must be founded only where no other king is harmed and no seers' hermitage destroyed; in other words, another's land must not be taken unjustly. "So that we do no one wrong" is the boundary a righteous kingdom keeps. The gandharvas in the previous sarga were conquered by war because they were enemies; here a peaceful land is sought. "Archers" points to the princes' skill with the bow and their courage. It is Bharata who suggests the country, for he had seen many lands on his travels, and the city of Candrakānta takes its name from Candraketu. So even the widening of Rāma's kingdom proceeds by dharma, not by greed.
२नगरनिवेशनम्, अभिषेकः, भ्रातॄणाम् अनुगमनं प्रत्यागमनं च
७तद्वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः।
तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत्॥
८अङ्गदीया पुरी रम्याप्यङ्गदस्य निवेशिता।
रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥
९चन्द्रकेतोश्च मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता।
चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा॥
१०ततो रामः परां प्रीतिं लक्ष्मणो भरतस्तथा।
ययुर्युद्धे दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे॥
११अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सुसमाहितौ।
अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम्॥
१२अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।
चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह॥
१३लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः।
पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत्॥
१४भरतोऽपि तथैवोष्य संवत्सरमतोऽधिकम्।
अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपास्त सः॥
भरतेन उक्तं तत् वाक्यं राघवः प्रतिजग्राह; तं देशं वशे कृत्वा अङ्गदस्य न्यवेशयत्। अक्लिष्टकर्मणा रामेण अङ्गदस्य कृते रम्या रमणीया सुगुप्ता अङ्गदीया पुरी निवेशिता। चन्द्रकेतोः मल्लस्य कृते मल्लभूम्यां दिव्या स्वर्गपुरी इव चन्द्रकान्ता इति विख्याता पुरी निवेशिता। ततः रामः लक्ष्मणः भरतः च परां प्रीतिं ययुः, युद्धे दुराधर्षाः ते कुमारयोः अभिषेकं च चक्रिरे। सुसमाहितौ द्वौ कुमारौ अभिषिच्य प्रस्थाप्य, अङ्गदं पश्चिमां भूमिं, चन्द्रकेतुम् उदङ्मुखम् उत्तरां दिशं प्रेषितवन्तः। सौमित्रिः लक्ष्मणः अङ्गदम् अनुजगाम; भरतः चन्द्रकेतोः पार्ष्णिग्राहः पृष्ठरक्षकः बभूव। लक्ष्मणः अङ्गदीयायां संवत्सरम् उषितः; दुराधर्षे पुत्रे स्थिते राज्ये दृढे सति अयोध्यां पुनः आगमत्। भरतः अपि तथा एव संवत्सरात् अधिकम् उषित्वा अयोध्यां पुनः आगम्य रामपादौ उपास्त। अत्र पितरौ स्वयं पुत्रौ नूतनराज्येषु नयतः, तत्र स्थिरतां प्राप्य एव प्रत्यागच्छतः — कर्तव्यस्य पूर्णता। ‘मल्लस्य’ इति चन्द्रकेतोः विशेषणं — सः मल्लयुद्धे निपुणः, अतः मल्लभूमिः तस्य देशः। ‘पार्ष्णिग्राहः’ इति युद्धशास्त्रस्य पदं — यः सेनायाः पृष्ठं रक्षति। ‘रामपादावुपास्त सः’ — भरतस्य अन्तिमं लक्ष्यं सर्वदा रामसेवा एव। १०.१ इत्यत्र मुद्रणे ‘लक्ष्मणो भरतस्तथा’, समीक्षिते ‘bharato lakṣmaṇas tathā’ इति क्रमभेदः। अङ्गदः पश्चिमदिशि, चन्द्रकेतुः उत्तरदिशि — एवं राज्यस्य सीमाः सर्वतः सुरक्षिताः अभवन्। भ्रातॄणां परस्परं सहयोगः अत्र अपि स्पष्टः — लक्ष्मणपुत्रस्य रक्षणे भरतः अपि गच्छति।
Rāghava accepted Bharata's proposal, brought that country under his control, and settled it on Aṅgada. Rāma, whose deeds never faltered, founded for Aṅgada the delightful and well-protected city of Aṅgadīyā, and for Candraketu the wrestler a city in the land of the Mallas, famed as Candrakāntā, divine as the city of heaven. Then Rāma, Lakṣmaṇa and Bharata, unassailable in battle, were filled with joy and performed the consecration of the princes. When they had consecrated the two composed princes, they sent them off, Aṅgada to the western land and Candraketu to the north. Saumitri Lakṣmaṇa went with Aṅgada, and Bharata guarded Candraketu's rear. Lakṣmaṇa stayed a year in Aṅgadīyā, and when his invincible son was firmly established on his throne he came back to Ayodhyā. Bharata likewise stayed somewhat more than a year, then returned to Ayodhyā and waited once more upon Rāma's feet. The fathers take their sons to their new kingdoms themselves and return only when the sons are secure, so their duty is fully done. Candraketu is called "the wrestler" because he was skilled in wrestling, and so the land of the Mallas became his country. "Guarding the rear" is a term of war for protecting an army from behind. "Waited upon Rāma's feet": Bharata's final aim is always the service of Rāma. With Aṅgada in the west and Candraketu in the north, the borders of the kingdom were secured on every side, and the brothers' cooperation shows here as well, for Bharata too goes to protect Lakṣmaṇa's son.
३सौमित्रिभरतयोः रामसेवा, दशवर्षसहस्राणां धर्मपालनम्
१५उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ॥
१६एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा।
धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा॥
१७विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः श्रिया वृता धर्मपुरे च संस्थिताः।
त्रयः समिद्धाहुतिदीप्ततेजसो हुताग्नयः साधुमहाध्वरे त्रयः॥
उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादानुव्रतौ अतिधार्मिकौ स्नेहात् गतं कालम् अपि न जज्ञाते — कियान् कालः गतः इति न अजानताम्। एवं पौरकार्येषु नित्यदा धर्मे प्रयतमानानां तेषां दश वर्षसहस्राणि ययुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते — परिपूर्णमानसाः, श्रिया वृताः, धर्मपुरे अयोध्यायां संस्थिताः ते त्रयः भ्रातरः कालं विहृत्य, साधुमहाध्वरे समिद्धाहुतिदीप्ततेजसः त्रयः हुताग्नयः इव शुशुभिरे। ‘स्नेहात् कालं गतम् अपि न जज्ञाते’ — प्रेम्णा सेवमानानां कालः अज्ञातः गच्छति; पूर्वं बुधस्य कथायाम् अपि ‘क्षणवत्’ इति एतादृशी उक्तिः आसीत्। अन्तिमा उपमा अतीव शोभना — यज्ञे त्रयः अग्नयः गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नयः यथा आहुतिभिः दीप्यन्ते, तथा रामभरतलक्ष्मणाः त्रयः धर्मेण दीप्यन्ते। शत्रुघ्नः मधुरायां स्थितः, अतः अत्र त्रयः एव उक्ताः। मुद्रणे ‘धर्मपुरे’, समीक्षिते ‘dharmapathe pare’ — धर्मपुरम् अयोध्या एव। एवं उत्तरकाण्डस्य अस्मिन् भागे रामराज्यस्य शान्तिः सम्पूर्णा; अग्रिमे सर्गे कालः तापसरूपेण रामस्य द्वारम् आगमिष्यति, येन अवतारस्य समाप्तेः कथा आरभ्यते। मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः पादशः। त्रयाणाम् ऐक्यं धर्मस्य एव ऐक्यम्।
Both Saumitri and Bharata, devoted to Rāma's feet and supremely righteous, did not even notice, for love, how time was passing. So ten thousand years went by for them as they laboured in dharma, always attending to the affairs of the citizens. With minds fulfilled and crowned with glory, dwelling in Ayodhyā, the city of dharma, the three brothers shone, their splendour blazing like the three sacrificial fires at a great and holy rite, kindled with offerings. "For love they did not notice time passing": for those who serve with love, time slips by unnoticed, just as Budha's month earlier passed "like a moment". The closing simile is very fine: as the three fires of a sacrifice, the household fire, the offering fire and the southern fire, blaze with oblations, so Rāma, Bharata and Lakṣmaṇa blaze with dharma. Śatrughna is in Madhurā, and so only three are named. "The city of dharma" is Ayodhyā itself. So in this part of the Uttara Kāṇḍa the peace of Rāma's reign is complete; in the next sarga Time will come to Rāma's door in the form of an ascetic, and the story of the end of the incarnation begins. The unity of the three brothers is the unity of dharma itself.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
चाद्भुतसंकाशम्
१०२.१
आश्चर्यसदृशं च
- सन्धिः
- च + अद्भुत → चाद्भुत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अद्भुतेन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
धर्मविशारदौ
१०२.२
धर्मनिपुणौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मे विशारदौ — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च
१०२.२
अङ्गदः चन्द्रकेतुः च
- सन्धिः
- ‘अङ्गदः + चन्द्रकेतुः’ — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्); ‘चन्द्रकेतुः + च’ — तथैव
- समासः
- चन्द्रः केतौ यस्य सः — बहुव्रीहिः (नाम)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (उभे)
राज्यार्थे
१०२.२
राज्यस्य कृते
- सन्धिः
- राज्य + अर्थे → राज्यार्थे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- राज्याय अर्थः — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
दृढविक्रमौ
१०२.२
स्थिरपराक्रमौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृढः विक्रमः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
राज्येऽभिषेक्ष्यामि
१०२.३
राज्ये अभिषेकं करिष्यामि
- सन्धिः
- राज्ये + अभिषेक्ष्यामि → राज्येऽभिषेक्ष्यामि — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, ऽ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभिषेक्ष्यामि’ ‘सिच्’ धातोः लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
ह्यसम्बाधो
१०२.३
विस्तीर्णः, उपद्रवरहितः
- सन्धिः
- हि + असम्बाधः → ह्यसम्बाधः — यण्सन्धिः; ‘असम्बाधः + रमेताम्’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- न सम्बाधः यस्मिन् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
स्यान्नाश्रमाणाम्
१०२.४
भवेत्; न आश्रमाणाम्
- सन्धिः
- स्यात् + न → स्यान्न — अनुनासिकसन्धिः; न + आश्रमाणाम् → नाश्रमाणाम् — सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘स्यात्’ विधिलिङ्; ‘आश्रमाणाम्’ षष्ठी बहुवचनम्
नापराध्यामहे
१०२.४
अपराधं न कुर्मः
- सन्धिः
- न + अपराध्यामहे → नापराध्यामहे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अपराध्यामहे’ ‘राध्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
कारुपथो
१०२.५
कारुपथनामा देशः
- सन्धिः
- ‘कारुपथः + देशः’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- समासः नास्ति — देशनाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निवेश्यताम्
१०२.६
स्थाप्यताम्
- सन्धिः
- नि + वेश्यताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- कर्मणि लोट् (णिजन्तम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
चन्द्रकान्तम्
१०२.६
चन्द्रकान्तनामकं नगरम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चन्द्र इव कान्तम् — उपमानकर्मधारयः (नगरनाम)
- विभक्तिः
- द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिजग्राह
१०२.७
स्वीकृतवान्
- सन्धिः
- प्रति + जग्राह — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘ग्रह्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रम्याप्यङ्गदस्य
१०२.८
रमणीया अपि अङ्गदस्य (पुरी)
- सन्धिः
- रम्या + अपि → रम्यापि — सवर्णदीर्घः; अपि + अङ्गदस्य → अप्यङ्गदस्य — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘रम्या’ प्रथमा; ‘अङ्गदस्य’ षष्ठी
रामेणाक्लिष्टकर्मणा
१०२.८
अनायासेन महाकार्यकारिणा रामेण
- सन्धिः
- रामेण + अक्लिष्ट → रामेणाक्लिष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अक्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
मल्लभूम्याम्
१०२.९
मल्लदेशे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मल्लानां भूमिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
स्वर्गपुरी
१०२.९
अमरावती
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वर्गस्य पुरी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
ययुर्युद्धे
१०२.१०
प्राप्तवन्तः; युद्धे
- सन्धिः
- ‘ययुः + युद्धे’ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘ययुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘युद्धे’ सप्तमी
चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम्
१०२.११
चन्द्रकेतुम् उत्तराभिमुखम्
- सन्धिः
- चन्द्रकेतुम् + उदङ्मुखम् — संयोगः
- समासः
- उदक् मुखं यस्य तत् — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम
१०२.१२
सुमित्रापुत्रः लक्ष्मणः अनुसृतवान्
- सन्धिः
- ‘सौमित्रिः + लक्ष्मणः’ — विसर्गस्य रेफः; ‘लक्ष्मणः + अनुजगाम’ — उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अनुजगाम’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पार्ष्णिग्राहो
१०२.१२
पृष्ठरक्षकः
- सन्धिः
- ‘पार्ष्णिग्राहः + बभूव’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- पार्ष्णिं गृह्णाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायाम्
१०२.१३
लक्ष्मणः तु अङ्गदीयापुर्याम्
- सन्धिः
- ‘लक्ष्मणः + तु’ — विसर्गस्य सकारः; तु + अङ्गदीयायाम् → त्वङ्गदीयायाम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अङ्गदीयायाम्’ सप्तमी, एकवचनम्
तथैवोष्य
१०२.१४
तथा एव निवस्य
- सन्धिः
- तथा + एव → तथैव — वृद्धिः; एव + उष्य → एवोष्य — गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उष्य’ ल्यबन्तम् (‘वस्’)
संवत्सरमतोऽधिकम्
१०२.१४
वर्षात् अधिकं कालम्
- सन्धिः
- ‘संवत्सरम् + अतः’ — संयोगः; ‘अतः + अधिकम्’ → अतोऽधिकम् — उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया (कालाध्वनोः)
जज्ञातेऽतिधार्मिकौ
१०२.१५
अत्यन्तधर्मनिष्ठौ (न) ज्ञातवन्तौ
- सन्धिः
- जज्ञाते + अतिधार्मिकौ → जज्ञातेऽतिधार्मिकौ — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- अतिशयेन धार्मिकौ — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘जज्ञाते’ ‘ज्ञा’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
पौरकार्येषु
१०२.१६
नगरवासिनां कार्येषु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पौराणां कार्याणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
समिद्धाहुतिदीप्ततेजसो
१०२.१७
प्रज्वलिताहुतिभिः दीप्ततेजसः
- सन्धिः
- समिद्ध + आहुति → समिद्धाहुति — सवर्णदीर्घः; ‘…तेजसः + हुताग्नयः’ — उत्वं गुणश्च
- समासः
- समिद्धाः आहुतयः (कर्मधारयः); ताभिः दीप्तं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्