॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः १०१

उत्तरकाण्डम् — एकाधिकशततमः सर्गः

गन्धर्ववधः तक्षशिलापुष्कलावतनिवेशनं च

युधाजिता सह भरतस्य गन्धर्वनगरं प्रति प्रयाणम्, सप्तरात्रं घोरं युद्धम्, संवर्तास्त्रेण तिसृणां कोटीनां वधः, तक्षशिलापुष्कलावतयोः निवेशनम्, पञ्चवर्षान्ते भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्

गार्ग्यसहितं सेनापतिं भरतं प्राप्तं श्रुत्वा केकयाधिपः युधाजित् परां प्रीतिम् उपागमत्, महता जनौघेन सह निर्ययौ, त्वरमाणः कामरूपिणः गन्धर्वान् प्रति अभिचक्राम। लघुविक्रमौ भरतयुधाजितौ सबलौ सपदानुगौ गन्धर्वनगरं प्राप्तौ। भरतं प्राप्तं श्रुत्वा योद्धुकामाः महावीर्याः गन्धर्वाः समन्ततः व्यनदन्। ततः सप्तरात्रं लोमहर्षणं महाभीमं युद्धम् अभवत्, न च अन्यतरस्य जयः; खड्गशक्तिधनुर्ग्राहाः नृकलेवरवाहिन्यः शोणितनद्यः सर्वतः प्रवृत्ताः। ततः क्रुद्धः रामानुजः भरतः सुदारुणं कालस्य संवर्तं नाम अस्त्रं गन्धर्वेषु अभ्यचोदयत्; कालपाशेन बद्धाः संवर्तेन विदारिताः तिस्रः कोट्यः क्षणेन निहताः — तादृशं घोरं युद्धं दिवौकसः अपि न स्मरन्ति। ततः भरतः गन्धर्वदेशे गान्धारविषये तक्षं तक्षशिलायां, पुष्कलं पुष्कलावते च निवेशयामास; ते उभे पुरवरे धनरत्नौघसंकीर्णे, काननोपशोभिते, अकिल्बिषव्यवहारे, उद्यानयानसम्पूर्णे, सुविभक्तान्तरापणे, गृहविमानदेवायतनैः तालतमालतिलकबकुलैः च शोभिते अभवताम्। पञ्चभिः वर्षैः निवेश्य भरतः अयोध्यां पुनः आयात्, रामं साक्षात् धर्मम् इव अभिवाद्य गन्धर्ववधं देशनिवेशनं च यथावृत्तं शशंस; राघवः च प्रीतः अभवत्।

१गन्धर्वैः सह सप्तरात्रं युद्धम्

१श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः।
युधाजिद्गार्ग्यसहितं परां प्रीतिमुपागमत्॥

२स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः।
त्वरमाणोऽभिचक्राम गन्धर्वान्कामरूपिणः॥

३भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमैः।
गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ॥

४श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास्ते समागताः।
योद्धुकामा महावीर्या व्यनदंस्ते समन्ततः॥

५ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्।
सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः॥

६खड्गशक्तिधनुर्ग्राहा नद्यः शोणितसंस्रवाः।
नृकलेवरवाहिन्यः प्रवृत्ताः सर्वतोदिशम्॥

गार्ग्यसहितं सेनापतिं भरतं प्राप्तं श्रुत्वा केकयाधिपः युधाजित् परां प्रीतिम् उपागमत्। सः केकयाधिपः महता जनौघेन सह निर्ययौ, त्वरमाणः च कामरूपिणः गन्धर्वान् प्रति अभिचक्राम। लघुविक्रमैः सैनिकैः सह भरतः युधाजित् च समेतौ सबलौ सपदानुगौ गन्धर्वनगरं प्राप्तौ। भरतं प्राप्तं श्रुत्वा ते महावीर्याः गन्धर्वाः योद्धुकामाः समागताः समन्ततः व्यनदन्। ततः लोमहर्षणं तुमुलं युद्धं समभवत् — सप्तरात्रं महाभीमं, न च अन्यतरयोः जयः। खड्गशक्तिधनुर्ग्राहाः शोणितसंस्रवाः नृकलेवरवाहिन्यः नद्यः सर्वतोदिशं प्रवृत्ताः। युद्धस्य वर्णनं संक्षिप्तं किन्तु तीव्रम् — सप्तरात्राणि निरन्तरं युद्धं, उभयोः पक्षयोः समबलत्वात् निर्णयः न अभवत्। ‘कामरूपिणः’ इति गन्धर्वाणां मायाशक्तिं सूचयति — ते यथेच्छं रूपाणि धारयन्ति, अतः दुर्जयाः। शोणितनदी इति रूपकम् — खड्गाः शक्तयः धनूंषि च तस्यां नद्यां ग्राहाः इव, मनुष्याणां कलेवराणि तया वाह्यन्ते। षष्ठः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; वुल्गेटस्य वर्णनात्मकः विस्तरः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘चारों ओर खूनकी नदियाँ बह चलीं’ इति विवृणोति। भरतः अत्र प्रथमवारं स्वयं सेनापतिरूपेण युध्यते — सः केवलं धर्मनिष्ठः भ्राता न, वीरः योद्धा अपि इति कविः दर्शयति। मातुलः युधाजित् सहायः, किन्तु नेता भरतः एव।

When he heard that Bharata, the commander, had arrived with Gārgya, Yudhājit, lord of the Kekayas, was overjoyed. He set out with a great host of people and marched swiftly against the gandharvas, who could take any form they pleased. Bharata and Yudhājit, joined with their swift-moving troops, their army and their followers, reached the city of the gandharvas. Hearing that Bharata had come, the mighty gandharvas gathered, eager for battle, and roared on every side. Then a tumultuous battle broke out that made the hair stand on end; it raged terribly for seven nights, and neither side could win. Rivers of blood flowed in every direction, with swords, spears and bows for their crocodiles, carrying along the bodies of men. The battle is told briefly but fiercely: seven nights of unbroken fighting, with no decision because the two sides were evenly matched. "Able to take any form" points to the gandharvas' powers of illusion, which made them hard to defeat. The river of blood is a metaphor in which swords, spears and bows are the crocodiles and men's bodies are carried along by the stream. Here for the first time Bharata fights as a commander himself; the poet shows that he is not only a brother devoted to dharma but a brave warrior. His uncle Yudhājit is his ally, but Bharata is the leader.

२संवर्तास्त्रेण गन्धर्वाणां वधः

७ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम्।
संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्वभ्यचोदयत्॥

८ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन विदारिताः।
क्षणेनाभिहतास्तेन तिस्रः कोट्यो महात्मना॥

९तद्युद्धं तादृशं घोरं न स्मरन्ति दिवौकसः।
निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम्॥

१०हतेषु तेषु सर्वेषु भरतः केकयीसुतः।
निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे॥

ततः क्रुद्धः रामानुजः भरतः कालस्य सुदारुणं संवर्तं नाम अस्त्रं गन्धर्वेषु अभ्यचोदयत्। ते गन्धर्वाः कालपाशेन बद्धाः संवर्तेन विदारिताः; तेन महात्मना क्षणेन तिस्रः कोट्यः अभिहताः। तादृशानां महात्मनां निमेषान्तरमात्रेण तादृशं घोरं युद्धं दिवौकसः देवाः अपि न स्मरन्ति। तेषु सर्वेषु हतेषु केकयीसुतः भरतः तदा द्वे समृद्धे पुरोत्तमे निवेशयामास। ‘संवर्तः’ प्रलयकालस्य नाम — तत् अस्त्रं कालरूपं, यत् लोकानां संहारं करोति; अतः ‘कालस्य अस्त्रम्’ इति। सप्तरात्राणि यत् न सिद्धं, तत् एकेन अस्त्रेण क्षणेन सिद्धम् — दिव्यास्त्रस्य महिमा। ‘कालपाशेन बद्धाः’ — मृत्योः पाशेन गृहीताः इव ते गन्धर्वाः निश्चेष्टाः अभवन्। ‘न स्मरन्ति दिवौकसः’ इति अतिशयोक्तिः — देवासुरयुद्धेषु अपि न एतादृशः संहारः दृष्टः। अत्र भरतस्य क्रोधः अपि उल्लेखनीयः — सौम्यः भरतः अपि युद्धे क्रुद्धः सन् अस्त्रं मुञ्चति; धर्मयुद्धे क्रोधः अपि धर्मः। समीक्षिते ९.१ ‘taṃ ghātaṃ ghorasaṃkāśam’ इति, मुद्रणे ‘तद्युद्धं तादृशं घोरम्’। तिस्रः कोट्यः — पूर्वसर्गे गार्ग्येण उक्ता शैलूषस्य सुतानां संख्या — सर्वे निहताः, न कोऽपि अवशिष्टः।

Then Bharata, Rāma's younger brother, grew angry and loosed on the gandharvas the most dreadful weapon of Death, called Saṃvarta. Bound by the noose of Death and torn apart by the Saṃvarta, thirty million of them were struck down in a moment by that great warrior. The dwellers in heaven do not remember so terrible a battle, in which such mighty beings perished in the blink of an eye. When they had all been slain, Bharata, son of Kaikeyī, founded two prosperous and excellent cities. Saṃvarta is a name for the dissolution at the end of an age; the weapon is Death itself, destroying worlds, which is why it is called the weapon of Death. What seven nights of fighting had not achieved, a single weapon achieved in a moment, such is the power of a divine weapon. "Bound by the noose of Death" means the gandharvas were left helpless, as if caught in death's snare. "The gods do not remember" is hyperbole: not even in the wars of gods and demons had such slaughter been seen. Bharata's anger too is worth noting: even gentle Bharata grows angry in battle and looses the weapon, for in a righteous war anger too is dharma. The thirty million, the number of Śailūṣa's sons that Gārgya had given in the previous sarga, were all killed, and none was left.

३तक्षशिलापुष्कलावतयोः निवेशनम्, नगरयोः शोभा

११तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्कलं पुष्कलावते।
गन्धर्वदेशे रुचिरे गान्धारविषये च सः॥

१२धनरत्नौघसंकीर्णे काननैरुपशोभिते।
अन्योन्यसंघर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरैः॥

१३उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैरकिल्बिषैः।
उद्यानयानसम्पूर्णे सुविभक्तान्तरापणे॥

१४उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैरुपशोभिते।
गृहमुख्यैः सुरुचिरैर्विमानैर्बहुभिर्वृते॥

१५शोभिते शोभनीयैश्च देवायतनविस्तरैः।
तालैस्तमालैस्तिलकैर्बकुलैरुपशोभिते॥

रुचिरे गन्धर्वदेशे गान्धारविषये च सः भरतः तक्षं तक्षशिलायां, पुष्कलं पुष्कलावते च निवेशयामास। ते उभे पुरवरे धनरत्नौघसंकीर्णे, काननैः उपशोभिते, गुणविस्तरैः स्पर्धया अन्योन्यसंघर्षकृते, सुरुचिरप्रख्ये, अकिल्बिषैः व्यवहारैः युक्ते, उद्यानयानसम्पूर्णे, सुविभक्तान्तरापणे, रम्ये, विस्तरैः उपशोभिते, सुरुचिरैः गृहमुख्यैः बहुभिः विमानैः वृते, शोभनीयैः देवायतनविस्तरैः शोभिते, तालैः तमालैः तिलकैः बकुलैः च उपशोभिते आस्ताम्। नगरयोः वर्णनं विस्तृतम् — धनं, वनानि, न्याय्यः व्यापारः, उद्यानानि, यानानि, विभक्ताः आपणाः, प्रासादाः, मन्दिराणि, वृक्षाः च — आदर्शनगरस्य सर्वाणि लक्षणानि। ‘अन्योन्यसंघर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरैः’ इति पदं रमणीयम् — द्वे नगरे गुणेषु परस्परं स्पर्धेते, यथा द्वौ भ्रातरौ। तक्षशिला पुष्कलावतं च ऐतिहासिके गान्धारदेशे प्रसिद्धे नगरे; तयोः नामानि कुमारयोः नाम्नोः निष्पन्नानि। ‘अकिल्बिषैः व्यवहारैः’ — न्यायपूर्णः व्यापारः, छलरहितः। १५.२ ‘तालैस्तमालैः…’ समीक्षिते नास्ति। युद्धस्य अनन्तरं निर्माणम् — एषः रामराज्यस्य मार्गः: शत्रुनाशः प्रजापालनाय एव।

In the lovely land of the gandharvas, in the country of Gāndhāra, Bharata settled Takṣa in Takṣaśilā and Puṣkala in Puṣkalāvata. Both those fine cities were filled with heaps of wealth and jewels and adorned with woods, and they vied with each other in the abundance of their virtues. Both were most beautiful, with honest dealings, full of gardens and carriages, with well-laid-out markets; both were delightful and spacious, filled with splendid mansions and many palaces, adorned with beautiful, spacious temples, and graced with palmyra, tamāla, tilaka and bakula trees. The cities are described at length, with wealth, woods, fair trade, gardens, carriages, orderly markets, palaces, temples and trees, all the marks of an ideal city. The phrase about the two cities vying in virtue is charming: they compete with each other like two brothers. Takṣaśilā and Puṣkalāvata are the famous cities of the Gāndhāra country, named after the two princes. "Honest dealings" means fair trade without deceit. After war comes building, and that is the way of Rāma's rule: enemies are destroyed only so that the people may be protected.

४भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्, रामस्य प्रीतिः

१६निवेश्य पञ्चभिर्वर्षैर्भरतो राघवानुजः।
पुनरायान्महाबाहुरयोध्यां केकयीसुतः॥

१७सोऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद्धर्ममिवापरम्।
राघवं भरतः श्रीमान्ब्रह्माणमिव वासवः॥

१८शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधमुत्तमम्।
निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतोऽस्य राघवः॥

पञ्चभिः वर्षैः ते नगरे निवेश्य महाबाहुः राघवानुजः केकयीसुतः भरतः पुनः अयोध्याम् आयात्। सः श्रीमान् भरतः साक्षात् अपरं धर्मम् इव महात्मानं राघवं, यथा वासवः ब्रह्माणं, तथा अभिवाद्य, यथावृत्तम् उत्तमं गन्धर्ववधं देशस्य निवेशनं च शशंस; तत् श्रुत्वा राघवः अस्य प्रीतः अभवत्। ‘पञ्चभिर्वर्षैः’ इति नगरनिर्माणस्य दीर्घता — युद्धं क्षणेन, किन्तु निर्माणं वर्षैः। भरतः राज्यं स्वयं न भुङ्क्ते, पुत्रयोः दत्त्वा रामस्य समीपम् एव प्रत्यागच्छति — पूर्वसर्गे रामः यत् उक्तवान् ‘आगमिष्यति मे भूयः’ इति, तत् सत्यं जातम्। ‘साक्षाद्धर्ममिवापरम्’ — भरतस्य दृष्ट्या रामः धर्मस्य मूर्तिः। ‘ब्रह्माणमिव वासवः’ — इन्द्रः यथा पितामहं प्रणमति, तथा भरतः ज्येष्ठं भ्रातरम्। समीक्षिते अपि एते श्लोकाः सन्ति, किन्तु तत्र ‘varṣaiḥ pañcabhir ākīrṇo viṣayair nāgarais tathā’ इति एकः अर्धश्लोकः अधिकः, यः मुद्रणे नास्ति। एवं भरतस्य कार्यं समाप्तम्; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणपुत्रयोः राज्यदानस्य कथा।

Having settled those cities over five years, mighty Bharata, Rāghava's younger brother and Kaikeyī's son, came back to Ayodhyā. The illustrious Bharata saluted the great-souled Rāghava, who was like Dharma itself in a second body, as Vāsava salutes Brahmā, and told him exactly how the gandharvas had been slain and the country settled; and Rāghava was pleased with him. Five years shows how long the building took: the war was over in a moment, but the building took years. Bharata does not enjoy the kingdom himself; he gives it to his sons and comes back to Rāma, and what Rāma had said in the previous sarga, "he will come back to me", comes true. "Like Dharma in a second body": in Bharata's eyes Rāma is dharma embodied, and as Indra bows to the Grandsire, so Bharata bows to his elder brother. So Bharata's task is complete, and the next sarga tells of the kingdoms given to Lakṣmaṇa's sons.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२७ पदानि
सेनापतिम् १०१.१ सैन्याधिपम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सेनायाः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
केकयाधिपः १०१.१ केकयराजः युधाजित्
सन्धिः
केकय + अधिप → केकयाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
केकयानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रीतिमुपागमत् १०१.१ हर्षं प्राप्तवान्
सन्धिः
प्रीतिम् + उपागमत् — संयोगः; उप + आगमत् → उपागमत् — सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उपागमत्’ लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
जनौघेन १०१.२ जनसमूहेन
सन्धिः
जन + ओघ → जनौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
जनानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
त्वरमाणोऽभिचक्राम १०१.२ शीघ्रम् अभिगतवान्
सन्धिः
त्वरमाणः + अभिचक्राम → त्वरमाणोऽभिचक्राम — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘त्वरमाणः’ शानच्, प्रथमा; ‘अभिचक्राम’ लिट्
कामरूपिणः १०१.२ इच्छानुसारं रूपधारिणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामं रूपम् एषाम् अस्ति — इनिप्रत्ययः (बहुव्रीह्यर्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
युधाजिच्च १०१.३ युधाजित् अपि
सन्धिः
युधाजित् + च → युधाजिच्च — श्चुत्वम् (त् → च्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सपदानुगौ १०१.३ अनुचरैः सहितौ
सन्धिः
पद + अनुग → पदानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पदानुगैः सह वर्तमानौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
व्यनदंस्ते १०१.४ ते उच्चैः गर्जितवन्तः
सन्धिः
‘व्यनदन् + ते’ → व्यनदंस्ते — नकारस्य रुत्वम्, अनुस्वारः, सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘व्यनदन्’ ‘नद्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
समभवद्युद्धम् १०१.५ युद्धम् आरब्धम्
सन्धिः
समभवत् + युद्धम् → समभवद्युद्धम् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘समभवत्’ लङ्; ‘युद्धम्’ प्रथमा
लोमहर्षणम् १०१.५ रोमाञ्चकरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोमानि हर्षयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
खड्गशक्तिधनुर्ग्राहाः १०१.६ खड्गादिरूपमकरयुक्ताः (नद्यः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
खड्गाः शक्तयः धनूंषि च (द्वन्द्वः); तानि एव ग्राहाः यासु ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नृकलेवरवाहिन्यः १०१.६ मनुष्यशवान् वहन्त्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नृणां कलेवराणि (षष्ठीतत्पुरुषः); तानि वहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रामानुजः १०१.७ रामस्य कनिष्ठभ्राता भरतः
सन्धिः
राम + अनुज → रामानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रामस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कालस्यास्त्रम् १०१.७ मृत्युदेवतायाः आयुधम्
सन्धिः
कालस्य + अस्त्रम् → कालस्यास्त्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अस्त्रम्’ द्वितीया, एकवचनम्
गन्धर्वेष्वभ्यचोदयत् १०१.७ गन्धर्वान् प्रति प्रायुङ्क्त
सन्धिः
गन्धर्वेषु + अभ्यचोदयत् → गन्धर्वेष्वभ्यचोदयत् — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘गन्धर्वेषु’ सप्तमी बहुवचनम्; ‘अभ्यचोदयत्’ णिजन्तं लङ्
क्षणेनाभिहतास्तेन १०१.८ क्षणमात्रेण तेन हताः
सन्धिः
क्षणेन + अभिहताः → क्षणेनाभिहताः — सवर्णदीर्घः; ‘अभिहताः + तेन’ — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अभिहताः’ क्तान्तं प्रथमा बहुवचनम्
दिवौकसः १०१.९ देवाः
सन्धिः
दिव् + ओकस् → दिवौकस् — वृद्धिसन्धिः (आर्षः, ‘दिवः’ इत्यस्य अकारेण)
समासः
दिवि ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
निमेषान्तरमात्रेण १०१.९ पलकपातमात्रकालेन
सन्धिः
निमेष + अन्तर → निमेषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
निमेषस्य अन्तरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् एव मात्रा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
पुरोत्तमे १०१.१० श्रेष्ठे नगरे
सन्धिः
पुर + उत्तम → पुरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पुरेषु उत्तमे — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
पुष्कलावते १०१.११ पुष्कलावतनाम्नि नगरे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पुष्कलावत’ नगरनाम
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
गान्धारविषये १०१.११ गान्धारदेशे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गान्धाराणां विषयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
धनरत्नौघसंकीर्णे १०१.१२ धनरत्नराशिभिः पूर्णे
सन्धिः
रत्न + ओघ → रत्नौघ — वृद्धिसन्धिः
समासः
धनानि रत्नानि च (द्वन्द्वः); तेषाम् ओघः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन संकीर्णे — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
व्यवहारैरकिल्बिषैः १०१.१३ निर्दोषैः व्यापारैः
सन्धिः
‘व्यवहारैः + अकिल्बिषैः’ — विसर्गस्य रेफः
समासः
न किल्बिषाः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
सुविभक्तान्तरापणे १०१.१३ सुव्यवस्थितविपणियुक्ते
सन्धिः
विभक्त + अन्तर → विभक्तान्तर; अन्तर + आपण → अन्तरापण — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अन्तरा आपणाः (मध्ये विपणयः); सुविभक्ताः अन्तरापणाः ययोः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
देवायतनविस्तरैः १०१.१५ बहुभिः देवालयैः
सन्धिः
देव + आयतन → देवायतन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
देवानाम् आयतनानि (षष्ठीतत्पुरुषः); तेषां विस्तराः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
पुनरायान्महाबाहुरयोध्याम् १०१.१६ महाबाहुः पुनः अयोध्याम् आगतः
सन्धिः
‘पुनः + आयात्’ → पुनरायात् (रेफः); आयात् + महाबाहुः → आयान्महाबाहुः — अनुनासिकः; ‘महाबाहुः + अयोध्याम्’ — रेफः
समासः
महान्तौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘आयात्’ ‘या’ धातोः लङ्; ‘अयोध्याम्’ द्वितीया