- सन्धिः
- कस्यचित् + तु → कस्यचित्तु; तु + अथ → त्वथ — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘कस्यचित्’ षष्ठी एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — शततमः सर्गः
गार्ग्यागमनं भरतस्य गन्धर्वदेशप्रयाणं च
युधाजिता प्रेषितः गार्ग्यः, प्रीतिदानम्, रामेण सत्कारः, मातुलस्य सन्देशः — सिन्धुतीरे गन्धर्वविषयः, भरतस्य तक्षपुष्कलयोः च नियोगः, सेनायाः प्रयाणं केकयागमनं च
कस्यचित् कालस्य अनन्तरं केकयराजः युधाजित् स्वगुरुम् अङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिं गार्ग्यं रामाय प्रेषयामास, सह दश अश्वसहस्राणि, कम्बलानि, रत्नानि, चित्रवस्त्राणि, शुभानि आभरणानि च प्रीतिदानरूपेण। मातुलस्य अश्वपतिनः प्रहितं तं महाधनं गार्ग्यं च आगतं श्रुत्वा रामः सहानुजः क्रोशमात्रं प्रत्युद्गम्य यथा शक्रः बृहस्पतिं तथा गार्ग्यं सम्पूजयामास, धनं प्रतिगृह्य मातुलस्य कुशलं च पृष्ट्वा ‘मातुलः किम् आह’ इति पप्रच्छ। महर्षिः अवदत् — ‘सिन्धोः उभयतः पार्श्वे फलमूलोपशोभितः परमशोभनः गन्धर्वविषयः अस्ति; तं शैलूषस्य तिस्रः कोट्यः सायुधाः युद्धकोविदाः गन्धर्वाः रक्षन्ति। तान् विनिर्जित्य तत्र सुसमाहिते पुरे निवेशय; अन्यस्य तत्र गतिः नास्ति; मातुलः ते अहितं न वदति।’ प्रीतः रामः भरतम् अन्ववैक्षत, ‘भरतस्य आत्मजौ तक्षः पुष्कलः च मातुलेन सुगुप्तौ भरतं पुरस्कृत्य गन्धर्वसुतान् निहत्य द्वे पुरे विभजिष्यतः; ते निवेश्य भरतः पुनः मम सकाशम् आगमिष्यति’ इति गार्ग्यं प्रति उक्त्वा भरतम् आज्ञापयत्, कुमारौ च अभ्यषेचयत्। सौम्ये नक्षत्रे गार्ग्यं पुरस्कृत्य भरतः कुमाराभ्यां सैन्येन च निर्ययौ; मांसाशिनः सत्त्वाः, रक्षांसि, भूतग्रामाः, सिंहव्याघ्रवराहाः खेचराः च रुधिरपिपासया अग्रे अनुजग्मुः; अध्यर्धमासं पथि उषिता निरामया सा सेना केकयं समुपागमत्।
१गार्ग्यस्य आगमनम्, प्रीतिदानं, रामेण सत्कारः
१कस्यचित्त्वथ कालस्य युधाजित्केकयो नृपः।
स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने॥
२गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम्।
दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम्॥
३कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम्।
रामाय प्रददौ राजा शुभान्याभरणानि च॥
४श्रुत्वा तु राघवो धीमान्महर्षिं गार्ग्यमागतम्।
मातुलस्याश्वपतिनः प्रहितं तन्महाधनम्॥
५प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुजः।
गार्ग्यं सम्पूजयामास यथा शक्रो बृहस्पतिम्॥
६तथा सम्पूज्य तमृषिं तद्धनं प्रतिगृह्य च।
पृष्ट्वा प्रतिपदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च॥
७उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे।
किमाह मातुलो वाक्यं यदर्थं भगवानिह॥
८प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठः साक्षादिव बृहस्पतिः।
रामस्य भाषितं श्रुत्वा महर्षिः कार्यविस्तरम्॥
कस्यचित् कालस्य अनन्तरं केकयः नृपः युधाजित् महात्मने राघवाय स्वगुरुं प्रेषयामास — अङ्गिरसः पुत्रम् अमितप्रभं ब्रह्मर्षिं गार्ग्यम्; सह च दश अश्वसहस्राणि अनुत्तमं प्रीतिदानं, कम्बलानि, रत्नानि, उत्तमं चित्रवस्त्रं, शुभानि आभरणानि च राजा रामाय प्रददौ। धीमान् राघवः मातुलस्य अश्वपतिनः प्रहितं तत् महाधनं महर्षिं गार्ग्यम् आगतं च श्रुत्वा सहानुजः क्रोशमात्रं प्रत्युद्गम्य, यथा शक्रः बृहस्पतिं तथा गार्ग्यं सम्पूजयामास। तथा तम् ऋषिं सम्पूज्य तत् धनं प्रतिगृह्य, मातुलस्य सर्वं कुशलं प्रतिपदं पृष्ट्वा, उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे — ‘भगवन्, मातुलः किं वाक्यम् आह, यदर्थं भगवान् इह प्राप्तः, वाक्यविदां श्रेष्ठः साक्षात् बृहस्पतिः इव?’ युधाजित् भरतस्य मातुलः, कैकेय्याः भ्राता; ‘अश्वपतिनः’ इति तस्य कुलनाम इव — अश्वपतिः कैकेय्याः पिता। रामः तं ‘मातुलः’ इति कथयति, यतः भरतस्य मातुलः रामस्य अपि मातुलवत् पूज्यः। क्रोशमात्रं प्रत्युद्गमनं अतिथेः परमं सम्मानम् — राजा स्वयं नगरात् बहिः गत्वा ब्राह्मणं स्वागतीकरोति। ‘यथा शक्रो बृहस्पतिम्’ इति उपमा — इन्द्रः देवगुरुं यथा पूजयति, तथा रामः केकयराजस्य गुरुम्। अश्वानां दानं केकयदेशस्य प्रसिद्धिं स्मारयति, यतः सः देशः उत्तमाश्वानां स्थानम्। अस्मिन् सर्गे सीतायाः अनन्तरं कथा नूतनां दिशं गच्छति — राज्यविस्तारस्य भ्रातृपुत्राणां प्रतिष्ठापनस्य च। रामः प्रथमं कुशलं पृच्छति, ततः एव कार्यम् — एषः शिष्टाचारस्य क्रमः, यः पुरातनेषु राजसु सर्वत्र दृश्यते। गार्ग्यः केवलं दूतः न, अपि तु केकयराजस्य पुरोहितः; अतः तस्य वचनं राज्ञः वचनवत् प्रमाणम्। अश्वाः कम्बलानि रत्नानि च केकयदेशस्य समृद्धिं दर्शयन्ति। रामः तं सादरं स्वीकरोति।
After some time Yudhājit, king of the Kekayas, sent his own preceptor to the great-souled Rāghava: Gārgya, son of Aṅgiras, a brahmin seer of boundless splendour, bringing ten thousand horses as a matchless gift of affection, together with blankets, jewels, fine many-coloured cloth and beautiful ornaments, all the king's gifts to Rāma. When wise Rāghava heard that the great seer Gārgya had come, and that great wealth had been sent by his maternal uncle of the Aśvapati line, he went out a krośa with his brothers to meet him and honoured Gārgya as Śakra honours Bṛhaspati. When he had honoured the seer, accepted the gifts, and asked point by point after his uncle's welfare, Rāma began to question the eminent guest, now seated: "What message has my uncle sent, for which your holiness has come here, best of those who know speech, like Bṛhaspati himself?" Yudhājit is Bharata's maternal uncle, Kaikeyī's brother, and Aśvapati, Kaikeyī's father, gives the family its name. Rāma calls him "my uncle" because Bharata's uncle deserves a nephew's reverence from Rāma too. To go out a krośa to meet a guest is the highest honour: the king himself leaves the city to welcome the brahmin. The simile means that as Indra honours the preceptor of the gods, so Rāma honours the Kekaya king's preceptor. The gift of horses recalls the fame of the Kekaya country, the home of the finest horses, and the horses, blankets and jewels show its wealth. In this sarga, after Sītā, the story turns in a new direction: the widening of the kingdom and the settling of the brothers' sons. Rāma asks first after the family's welfare and only then about the business, the order of courtesy followed by the kings of old. Gārgya is no mere envoy but the Kekaya king's priest, so his word carries the king's authority, and Rāma receives him with respect.
२मातुलस्य सन्देशः — गन्धर्वविषयः
९वक्तुमद्भुतसंकाशं राघवायोपचक्रमे।
मातुलस्ते महाबाहो वाक्यमाह नरर्षभः॥
१०युधाजित्प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते।
अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः॥
११सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः।
तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः॥
१२शैलूषस्य सुता वीर तिस्रः कोट्यो महाबलाः।
तान्विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वनगरं शुभम्॥
१३निवेशय महाबाहो स्वे पुरे सुसमाहिते।
अन्यस्य न गतिस्तत्र देशः परमशोभनः।
रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वामहितं वदे॥
रामस्य भाषितं श्रुत्वा महर्षिः अद्भुतसंकाशं कार्यविस्तरं राघवाय वक्तुम् उपचक्रमे — ‘हे महाबाहो, नरर्षभः ते मातुलः युधाजित् प्रीतिसंयुक्तं वाक्यम् आह; यदि रोचते, श्रूयताम्। अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः सिन्धोः उभयतः पार्श्वे परमशोभनः देशः। तं च सायुधाः युद्धकोविदाः गन्धर्वाः रक्षन्ति — शैलूषस्य सुताः, हे वीर, तिस्रः कोट्यः महाबलाः। हे काकुत्स्थ, तान् विनिर्जित्य शुभं गन्धर्वनगरं निवेशय, हे महाबाहो, स्वे पुरे सुसमाहिते। अन्यस्य तत्र गतिः नास्ति; सः देशः परमशोभनः; हे महाबाहो, ते रोचताम्, अहं त्वाम् अहितं न वदे।’ युधाजितः प्रस्तावः राजनैतिकः — सिन्धुतीरस्थः समृद्धः देशः गन्धर्वैः अधिष्ठितः, तम् अयोध्यायाः राज्ये योजयितुं सः रामं प्रेरयति। ‘अन्यस्य न गतिस्तत्र’ इति वाक्येन तेषां गन्धर्वाणां दुर्जेयत्वं सूचितम् — रामस्य एव सामर्थ्यं तान् जेतुम्। शैलूषः गन्धर्वराजः; ‘शैलूष’ इति शब्दः नटवाचकः अपि, यत् गन्धर्वाणां संगीतनाट्यप्रियत्वं स्मारयति। १३तमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः, यत्र प्रस्तावस्य उपसंहारः ‘नाहं त्वामहितं वदे’ इति आत्मीयवचनेन भवति। समीक्षिते ‘gandharvaviṣayaṃ śubham’ इति, मुद्रणे ‘गन्धर्वनगरं शुभम्’। सिन्धुनद्याः उभयतः देशः उत्तरपश्चिमदिशि, यत्र अग्रे गान्धारदेशः प्रसिद्धः। युधाजित् स्वयं तं देशं जेतुं न शक्नोति इति ध्वन्यते, अतः सः रामस्य साहाय्यम् अपेक्षते। ‘प्रीतिसंयुक्तम्’ इति पदेन सः प्रस्तावः स्नेहात् एव, न तु स्वार्थात् इति गार्ग्यः आश्वासयति। एवं प्रस्तावः सम्पूर्णः।
Hearing Rāma, the great seer began to tell Rāghava the whole matter, wonderful to hear: "Mighty one, your uncle Yudhājit, bull among men, sends you a message in affection; hear it if you will. There is a land of the gandharvas, rich in fruits and roots, lying on both banks of the Sindhu, a most beautiful country. It is guarded by gandharvas, armed and skilled in war, the sons of Śailūṣa, hero, thirty million mighty warriors. Conquer them, Kākutstha, and establish that fine gandharva city as a well-ordered city of your own, mighty one. No one else can reach it; it is a most beautiful land. Let it please you, mighty one; I would not counsel you to your harm." Yudhājit's proposal is a political one: a rich country on the Sindhu held by gandharvas, which he urges Rāma to join to the kingdom of Ayodhyā. "No one else can reach it" suggests how hard those gandharvas are to conquer; only Rāma has the strength to defeat them. Śailūṣa is the gandharva king, and the word also means an actor, recalling the gandharvas' love of music and drama. The proposal closes on a personal note, "I would not counsel you to your harm", and "in affection" is Gārgya's assurance that it comes from love and not self-interest. The land on both sides of the Sindhu lies to the north-west, where the country of Gāndhāra later became famous, and it is implied that Yudhājit could not conquer it himself and so looks for Rāma's help.
३रामस्य स्वीकृतिः, भरतस्य तक्षपुष्कलयोः च नियोगः
१४तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतो महर्षेर्मातुलस्य च।
उवाच बाढमित्येव भरतं चान्ववैक्षत॥
१५सोऽब्रवीद्राघवः प्रीतः साञ्जलिप्रग्रहो द्विजम्।
इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विचरिष्यतः॥
१६भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च।
मातुलेन सुगुप्तौ तु धर्मेण सुसमाहितौ॥
१७भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ।
निहत्य गन्धर्वसुतान्द्वे पुरे विभजिष्यतः॥
१८निवेश्य ते पुरवरे आत्मजौ संनिवेश्य च।
आगमिष्यति मे भूयः सकाशमतिधार्मिकः॥
१९ब्रह्मर्षिमेवमुक्त्वा तु भरतं सबलानुगम्।
आज्ञापयामास तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत्॥
२०नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरःसुतम्।
भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां विनिर्ययौ॥
तत् श्रुत्वा महर्षेः मातुलस्य च वचनेन प्रीतः राघवः ‘बाढम्’ इति एव उवाच, भरतं च अन्ववैक्षत। ततः प्रीतः राघवः साञ्जलिप्रग्रहः द्विजम् अब्रवीत् — ‘हे ब्रह्मर्षे, इमौ कुमारौ तं देशं विचरिष्यतः — भरतस्य आत्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कलः च, मातुलेन सुगुप्तौ, धर्मेण सुसमाहितौ। सबलानुगौ कुमारौ भरतम् अग्रतः कृत्वा गन्धर्वसुतान् निहत्य द्वे पुरे विभजिष्यतः। ते पुरवरे निवेश्य, आत्मजौ तत्र संनिवेश्य, अतिधार्मिकः भरतः भूयः मे सकाशम् आगमिष्यति।’ एवं ब्रह्मर्षिम् उक्त्वा सः सबलानुगं भरतम् आज्ञापयामास, कुमारौ च अभ्यषेचयत्। सौम्येन नक्षत्रेण अङ्गिरःसुतं गार्ग्यं पुरस्कृत्य भरतः सैन्येन कुमाराभ्यां सह विनिर्ययौ। रामः स्वयं न गच्छति, भरतं सेनापतिं करोति — एषः राजधर्मः, यतः राजा राजधानीं न त्यजति। तक्षपुष्कलौ भरतस्य पुत्रौ — तयोः नाम्ना एव अग्रे तक्षशिला पुष्कलावतं च नगरे प्रसिद्धे भविष्यतः। ‘मातुलेन सुगुप्तौ’ — युधाजित् तयोः मातामहस्य कुलात्, अतः सः तयोः रक्षकः। ‘साञ्जलिप्रग्रहः’ — रामः ब्राह्मणं प्रति अञ्जलिं बद्ध्वा वदति, स्वस्य विनयं दर्शयन्। कुमारयोः अभिषेकः युद्धात् पूर्वम् एव — जयस्य विश्वासः। सौम्यं नक्षत्रं शुभमुहूर्तस्य चयनम्। एवं रामः भ्रातृपुत्रेभ्यः राज्यानि ददाति — अग्रे लक्ष्मणपुत्रेभ्यः अपि दास्यति। राज्यस्य विस्तारः कुटुम्बस्य सर्वेषां कल्याणाय इति तस्य नीतिः। भरतस्य पुनरागमनस्य उल्लेखः — सः तत्र राजा न भविष्यति, अपि तु रामस्य सेवायाम् एव प्रत्यागमिष्यति। सर्वं रामस्य आज्ञया एव प्रवर्तते।
Hearing this, Rāghava, pleased with the great seer and with his uncle's message, said simply, "Very well," and looked towards Bharata. Then, pleased, he joined his palms and said to the brahmin: "Brahmin seer, these two princes will march through that country, Bharata's heroic sons Takṣa and Puṣkala, well protected by their uncle and steadfast in dharma. With Bharata at their head, the two princes with their army and followers will slay the sons of the gandharva and divide the land into two cities. When he has founded those fine cities and installed his sons in them, the most righteous Bharata will come back to me." Having said this to the brahmin seer, he gave his orders to Bharata, with his army and followers, and had the two princes consecrated. Under an auspicious constellation, with Gārgya son of Aṅgiras at their head, Bharata set out with the army and the two princes. Rāma does not go himself but makes Bharata commander, for it is a king's dharma not to leave his capital. Takṣa and Puṣkala are Bharata's sons, and the cities of Takṣaśilā and Puṣkalāvata will later become famous by their names. "Protected by their uncle": Yudhājit is of their grandmother's house and so their guardian. Rāma speaks to the brahmin with joined palms, showing his humility. The princes are consecrated before the battle, a sign of confidence in victory, and the auspicious constellation marks the choice of a lucky hour. So Rāma gives kingdoms to his brothers' sons, as he will later to Lakṣmaṇa's sons too, his policy being that the growth of the kingdom should serve the good of the whole family. Bharata will not become king there but will return to Rāma's service, and everything moves at Rāma's command.
४सेनायाः प्रयाणं, केकयागमनम्
२१सा सेना शक्रयुक्तेव नगरान्निर्ययावथ।
राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरैरपि॥
२२मांसाशिनश्च ये सत्त्वा रक्षांसि सुमहान्ति च।
अनुजग्मुर्हि भरतं रुधिरस्य पिपासया॥
२३भूतग्रामाश्च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः।
गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः॥
२४सिंहव्याघ्रवराहाणां खेचराणां च पक्षिणाम्।
बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुरग्रतः॥
२५अध्यर्धमासमुषिता पथि सेना निरामया।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत्॥
शक्रयुक्ता देवसेना इव सा सेना नगरात् निर्ययौ, राघवेण दूरम् अनुगता, सुरैः अपि दुराधर्षा। मांसाशिनः ये सत्त्वाः, सुमहान्ति रक्षांसि च रुधिरस्य पिपासया भरतम् अनुजग्मुः। मांसभक्षाः सुदारुणाः बहवः भूतग्रामाः गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः अनुगताः। सिंहानां व्याघ्राणां वराहाणां, खेचराणां पक्षिणां च बहूनि सहस्राणि सेनायाः अग्रतः ययुः। अध्यर्धमासं पथि उषिता निरामया सा सेना हृष्टपुष्टजनाकीर्णं केकयं समुपागमत्। अत्र युद्धस्य पूर्वसूचना भयानकचित्रैः दत्ता — मांसभक्षकाः प्राणिनः भूतानि च युद्धात् पूर्वम् एव भोजनस्य आशया सेनाम् अनुगच्छन्ति। एषा युद्धवर्णनस्य पारम्परिकी शैली, यया भावि संहारः सूच्यते। ‘राघवानुगता दूरम्’ — रामः स्वयं कञ्चित् दूरं सेनाम् अनुगच्छति, प्रेम्णा आशीर्वादाय च। ‘अध्यर्धमासम्’ इति — सार्धमासं यात्रा; सेना निरामया, न कोऽपि रोगः न च क्लेशः। ‘शक्रयुक्ता इव’ इति उपमा भरतम् इन्द्रेण तुलयति। एवं सर्गः केकयदेशे समाप्यते; अग्रिमे सर्गे गन्धर्वैः सह युद्धं नगरनिवेशनं च वर्णयिष्येते। मांसभक्षकानां भूतानां च उपस्थितिः युद्धस्य घोरत्वं पूर्वम् एव सूचयति, यतः गन्धर्वाणां तिस्रः कोट्यः हन्तव्याः। केकयदेशः भरतस्य मातुलगृहं, अतः तत्र सेनायाः विश्रामः स्वाभाविकः। युद्धं तु अग्रिमे सर्गे। भरतस्य नेतृत्वे सेना सर्वतः सुरक्षिता आसीत्।
That army left the city like the army of the gods led by Śakra, unassailable even by the gods, and Rāghava followed it a long way. Flesh-eating creatures and huge rākṣasas followed Bharata, thirsting for blood, and many dreadful hosts of flesh-eating spirits by the thousand, eager to feed on the flesh of the gandharvas' sons, while many thousands of lions, tigers and boars, and birds of the sky, went ahead of the army. After a month and a half on the road, the army, free from sickness, reached the Kekaya country, full of happy and prosperous people. The battle is foreshadowed by fearsome pictures: flesh-eating creatures and spirits follow the army before the fighting, hoping for food. This is the traditional way of describing war, by which the coming slaughter is hinted. Rāma himself follows the army a long way, out of love and to give his blessing. The journey took a month and a half, and the army suffered neither sickness nor hardship. The simile likens Bharata to Indra. The presence of flesh-eaters and spirits hints at the horror of the battle to come, for thirty million gandharvas must be slain. The Kekaya country is Bharata's mother's family home, so it is natural for the army to rest there, safe on every side under his leadership. The battle and the founding of the cities come in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वस्य गुरुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गार्ग्यम् + अङ्गिरसः — संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गर्ग’ शब्दात् यञ् (अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- ‘गार्ग्यम्’ द्वितीया; ‘अङ्गिरसः’ षष्ठी
- सन्धिः
- प्रीतिदानम् + अनुत्तमम् — संयोगः
- समासः
- प्रीत्या दानम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शुभानि + आभरणानि → शुभान्याभरणानि — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मातुलस्य + अश्वपतिनः → मातुलस्याश्वपतिनः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अश्वानां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (अत्र ‘अश्वपतिन्’ इति नकारान्तरूपम्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + उद्गम्य → प्रत्युद्गम्य — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोशः मात्रा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया (अध्वनि), एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- भगवान् + इह — संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘भगवान्’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्यं विदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- राघवाय + उपचक्रमे → राघवायोपचक्रमे — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उपचक्रमे’ लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रीत्या संयुक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूल + उपशोभित → मूलोपशोभित — गुणसन्धिः
- समासः
- फलानि च मूलानि च (द्वन्द्वः); तैः उपशोभितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘सिन्धोः + उभयतः’ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘सिन्धोः’ षष्ठी एकवचनम्; ‘उभयतः’ अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युद्धे कोविदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शैलूष’ नाम
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अहम् → नाहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- च + अन्ववैक्षत → चान्ववैक्षत — सवर्णदीर्घः; अनु + अवैक्षत → अन्ववैक्षत — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अन्ववैक्षत’ ‘ईक्ष्’ लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- ‘साञ्जलिप्रग्रहः + द्विजम्’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- अञ्जलेः प्रग्रहः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘चर्’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- बल + अनुग → बलानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलं च अनुगाः च (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमानौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘भज्’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सकाशम् + अतिधार्मिकः — संयोगः
- समासः
- अतिशयेन धार्मिकः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘सकाशम्’ द्वितीया; ‘अतिधार्मिकः’ प्रथमा
- सन्धिः
- च + अभ्यषेचयत् → चाभ्यषेचयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभ्यषेचयत्’ ‘सिच्’ णिजन्तं लङ्, प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- पुरस्कृत्य + अङ्गिरःसुतम् → पुरस्कृत्याङ्गिरःसुतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अङ्गिरसः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘पुरस्कृत्य’ ल्यबन्तम्; ‘अङ्गिरःसुतम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- शक्रयुक्ता + इव → शक्रयुक्तेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- शक्रेण युक्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- अधि + अर्ध → अध्यर्ध — यण्सन्धिः; ‘अध्यर्धमासम् + उषिता’ — संयोगः
- समासः
- अर्धेन अधिकः मासः — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- ‘अध्यर्धमासम्’ द्वितीया (कालाध्वनोः); ‘उषिता’ क्तान्तं प्रथमा