॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ९९

उत्तरकाण्डम् — नवनवतितमः सर्गः

रामस्य उत्तरजीवनं मातॄणां परलोकगमनं च

उत्तरकाव्यगानम्, यज्ञसमाप्तिः, अयोध्याप्रवेशः, काञ्चनी सीता, बहवः यज्ञाः, रामराज्यस्य समृद्धिः, कौसल्यासुमित्राकैकेयीनां स्वर्गगमनम्, श्राद्धदानानि

प्रभाते रामः महामुनीन् समानीय पुत्रौ ‘अविशङ्काभ्यां गीयताम्’ इति उवाच; महर्षिषु उपविष्टेषु कुशीलवौ भविष्यत् उत्तरं काव्यम् अगायताम्। सत्यसम्पदा सीतायां भूतलं प्रविष्टायां यज्ञस्य अवसाने रामः परमदुर्मनाः वैदेहीम् अपश्यन् जगत् शून्यं मेने, शोकेन शान्तिं न लेभे। पार्थिवान्, ऋक्षवानरराक्षसान्, विप्रमुख्यानां जनौघं च वित्तपूर्वं विसृज्य, विधिवत् यज्ञं समाप्य, हृदि सीतां कृत्वा सः पुत्रद्वयसमन्वितः अयोध्यां प्रविवेश। सः सीतायाः परां भार्यां न वव्रे; यज्ञे यज्ञे पत्न्यर्थं काञ्चनी जानकी अभवत्। दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधान्, दशगुणान् वाजपेयान्, अग्निष्टोमातिरात्रगोसवान् अन्यान् च आप्तदक्षिणान् क्रतून् ईजे। ऋक्षवानररक्षांसि तस्य शासने स्थितानि; पर्जन्यः काले ववर्ष, दिशः विमलाः, पुरं जनपदाः च हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः, अकाले मृत्युः व्याधिः अनर्थः वा न अभवत्। दीर्घकालानन्तरं राममाता कौसल्या पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्मम् उपागमत्; सुमित्रा कैकेयी च ताम् अन्वियाय; सर्वाः स्वर्गे दशरथेन सह समागताः। रामः मातॄणाम् अविशेषेण ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः च महादानं ददौ, पित्र्याणि ब्रह्मरत्नानि परमदुस्तरान् यज्ञान् च चकार; एवं बहूनि वर्षसहस्राणि सुखं ययुः।

१उत्तरकाव्यगानम्, यज्ञसमाप्तिः, अयोध्याप्रवेशः

१रजन्यां तु प्रभातायां समानीय महामुनीन्।
गीयतामविशङ्काभ्यां रामः पुत्रावुवाच ह॥

२ततः समुपविष्टेषु महर्षिषु महात्मसु।
भविष्यदुत्तरं काव्यं जगतुस्तौ कुशीलवौ॥

३प्रविष्टायां तु सीतायां भूतलं सत्यसम्पदा।
तस्यावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः॥

४अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यमिदं जगत्।
शोकेन परमायस्तो न शान्तिं मनसागमत्॥

५विसृज्य पार्थिवान्सर्वानृक्षवानरराक्षसान्।
जनौघं विप्रमुख्यानां वित्तपूर्वं विसृज्य च॥

६एवं समाप्य यज्ञं तु विधिवत्स तु राघवः।
ततो विसृज्य तान्सर्वान्रामो राजीवलोचनः॥

७हृदि कृत्वा तदा सीतामयोध्यां प्रविवेश ह।
इष्टयज्ञो नरपतिः पुत्रद्वयसमन्वितः॥

रजन्यां प्रभातायां रामः महामुनीन् समानीय पुत्रौ कुशलवौ उवाच — ‘अविशङ्काभ्यां युवाभ्यां गीयताम्।’ ततः महात्मसु महर्षिषु समुपविष्टेषु कुशीलवौ भविष्यत् उत्तरं काव्यम् अगायताम्। अत्र पूर्वसर्गे आरब्धा कथा पूर्णा भवति — ब्रह्मणः उपदेशानुसारं रामः स्वस्य भविष्यत् एव शृणोति। ततः सत्यसम्पदा सीतायां भूतलं प्रविष्टायां तस्य यज्ञस्य अवसाने रामः परमदुर्मनाः अभवत्। वैदेहीम् अपश्यमानः सः इदं जगत् शून्यं मेने; शोकेन परमायस्तः सः मनसा शान्तिं न अगमत्। पार्थिवान्, सर्वान् ऋक्षवानरराक्षसान्, विप्रमुख्यानां जनौघं च वित्तपूर्वं धनं दत्त्वा विसृज्य, एवं विधिवत् यज्ञं समाप्य, राजीवलोचनः राघवः तान् सर्वान् विसृज्य हृदि सीतां कृत्वा अयोध्यां प्रविवेश; इष्टयज्ञः नरपतिः पुत्रद्वयसमन्वितः आसीत्। ‘सत्यसम्पदा’ इति पदेन सीतायाः भूमिप्रवेशः सत्यस्य बलेन एव इति सूचितम्। ‘मेने शून्यमिदं जगत्’ — प्रियायाः अभावे समग्रं विश्वं रिक्तम् इव। ‘हृदि कृत्वा सीताम्’ इति सुन्दरी उक्तिः — बाह्यतः सीता गता, किन्तु हृदये सा रामेण सह एव अयोध्यां प्रविशति। प्रथमौ द्वौ श्लोकौ, तृतीयस्य पूर्वार्धं, षष्ठः श्लोकः च समीक्षिते न सन्ति; तत्र सर्गः ‘tadāvasāne yajñasya’ इति आरभते। ‘पुत्रद्वयसमन्वितः’ — इदानीं कुशलवौ राजकुमारौ इव पित्रा सह अयोध्यां गच्छतः। अत्र काव्यस्य गानं समाप्तम्, ततः कथा पुनः अयोध्यायां प्रवर्तते। रामः यज्ञं न त्यजति, शोकेन अपि; सः विधिवत् समाप्य दानानि दत्त्वा एव सर्वान् विसर्जयति — राजधर्मस्य दृढता अत्र दृश्यते। वानराः राक्षसाः च स्वस्वदेशान् प्रतिगताः, येन युद्धकालस्य सहायानां अन्तिमः समागमः अपि अत्र समाप्तः। कुमारयोः गानं सभायां निर्विघ्नं समाप्तम् इति अपि सूच्यते।

When the night gave way to dawn, Rāma gathered the great sages and said to his sons, Kuśa and Lava, "Sing without hesitation." Then, with the great-souled seers seated around them, Kuśa and Lava sang the Uttara, the poem of what was yet to come. So the story begun in the previous sarga is completed: as Brahmā had counselled, Rāma hears his own future. When Sītā, by the power of her truth, had entered the earth, Rāma was deeply downcast at the close of the sacrifice. No longer seeing Vaidehī, he thought the world empty, and, worn out with grief, he found no peace of mind. He sent away the kings and all the bears, monkeys and rākṣasas, and the throng of chief brahmins with gifts of wealth; and when he had completed the sacrifice in due form and dismissed them all, lotus-eyed Rāghava, keeping Sītā in his heart, entered Ayodhyā, the king who had finished his sacrifice, with his two sons beside him. "By the power of her truth" means that Sītā entered the earth through the strength of truth itself. "He thought the world empty": without his beloved, the whole universe seemed void. "Keeping Sītā in his heart" is beautifully said: outwardly Sītā is gone, but in his heart she enters Ayodhyā with Rāma. Now Kuśa and Lava go to Ayodhyā with their father like princes. The singing of the poem ends here, and the story moves back to Ayodhyā. Rāma does not abandon the sacrifice even in his grief; he completes it duly and gives the gifts before sending everyone away, and the firmness of a king's dharma shows in it. The monkeys and rākṣasas go back to their own lands, and with that the last gathering of his wartime allies comes to an end. The boys' singing, too, is understood to have been completed before the assembly without hindrance.

२काञ्चनी सीता, यज्ञाः, रामराज्यस्य समृद्धिः

८न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः।
यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनीभवत्॥

९दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधानथाकरोत्।
वाजपेयान्दशगुणांस्तथा बहुसुवर्णकान्॥

१०अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश्च महाधनैः।
ईजे क्रतुभिरन्यैश्च स श्रीमानाप्तदक्षिणैः॥

११एवं स कालः सुमहान्राज्यस्थस्य महात्मनः।
धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद्राघवस्य च॥

१२ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने।
अनुरञ्जन्ति राजानो ह्यहन्यहनि राघवम्॥

१३काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदास्तथा॥

१४नाकाले म्रियते कश्चिन्न व्याधिः प्राणिनां तथा।
नानर्थो विद्यते कश्चिद्रामे राज्यं प्रशासति॥

रघुनन्दनः सीतायाः परां अन्यां भार्यां न वव्रे; यज्ञे यज्ञे पत्न्यर्थं काञ्चनी सुवर्णमयी जानकी अभवत्। दशवर्षसहस्राणि सः वाजिमेधान् अश्वमेधान् अकरोत्, बहुसुवर्णकान् दशगुणान् वाजपेयान् च। अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां महाधनैः गोसवैः आप्तदक्षिणैः अन्यैः च क्रतुभिः सः श्रीमान् ईजे। एवं राज्यस्थस्य धर्मे प्रयतमानस्य महात्मनः राघवस्य सुमहान् कालः व्यतीयात्। ऋक्षवानररक्षांसि रामस्य शासने स्थितानि; राजानः अहनि अहनि राघवम् अनुरञ्जन्ति स्म। पर्जन्यः काले वर्षति, सुभिक्षं, दिशः विमलाः; पुरं जनपदाः च हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः। कश्चित् अकाले न म्रियते, प्राणिनां व्याधिः अपि न; रामे राज्यं प्रशासति कश्चित् अनर्थः न विद्यते। एषः रामराज्यस्य प्रसिद्धः आदर्शः — धर्मः, समृद्धिः, आरोग्यं, प्रकृतेः अनुकूलता च। ‘न सीतायाः परां भार्यां वव्रे’ इति रामस्य एकपत्नीव्रतस्य उद्घोषणम् — राजा सन् अपि सः द्वितीयं विवाहं न अकरोत्; यज्ञेषु धर्मपत्न्याः स्थाने सुवर्णप्रतिमा एव। ‘अनुरञ्जन्ति राजानः’ — अन्ये नृपाः अपि रामस्य प्रीतिं कामयन्ते, न तु भयात् सेवन्ते। समीक्षिते १४.२ ‘nādharmaś cābhavat kaś cit’ इति पाठः, मुद्रणे ‘नानर्थो विद्यते कश्चित्’। ‘आप्तदक्षिणैः’ इति यज्ञानां पूर्णदक्षिणत्वं सूचयति। दशवर्षसहस्राणि इति संख्या कालस्य दीर्घतां सूचयति, यत् रामराज्यस्य स्थैर्यं दर्शयति। अतिरात्रः गोसवः वाजपेयः इत्यादयः विविधाः सोमयागाः राज्ञः धर्मनिष्ठां प्रकटयन्ति। रामः एकाकी अपि यज्ञान् न त्यजति; सुवर्णसीता तस्य सहधर्मचारिणी। एवं शोकः कर्तव्ये परिणतः, वियोगः धर्मे समर्पितः। प्रजाः सुखिन्यः, राजा दुःखी — एषः विरोधाभासः अस्य सर्गस्य मर्म।

The delight of the Raghus chose no other wife than Sītā; at every sacrifice a golden Jānakī took the wife's place. For ten thousand years he performed horse-sacrifices, and Vājapeya sacrifices rich in gold ten times over. The illustrious king worshipped with the Agniṣṭoma and the Atirātra, with costly Gosavas and other rites, all with full sacrificial fees. So a very long time passed for the great-souled Rāghava as he ruled and strove in dharma. The bears, monkeys and rākṣasas stayed under Rāma's rule, and the kings sought to please Rāghava day after day. The rain fell in its season, food was plentiful and the skies were clear, and the city and countryside were full of happy, well-fed people. No one died before his time, no creature suffered disease, and no misfortune befell anyone while Rāma ruled the kingdom. This is the famous ideal of Rāma's reign: dharma, prosperity, health and a kindly nature. "He chose no other wife than Sītā" proclaims Rāma's vow of one wife: king though he was, he did not marry again, and at the sacrifices a golden image took the place of his lawful wife. "The kings sought to please him": the other rulers wanted Rāma's favour and served him not out of fear. "Full sacrificial fees" means the rites were complete in every due gift, and ten thousand years speaks of the long endurance of his reign. The many soma sacrifices, the Atirātra, the Gosava, the Vājapeya and the rest, show the king's devotion to dharma. Even alone, Rāma does not give up his sacrifices; the golden Sītā is his partner in dharma. So grief was turned into duty and parting offered up to dharma. The people were happy and the king was sad, and that contrast is the heart of this sarga.

३मातॄणां स्वर्गगमनम्, श्राद्धदानानि

१५अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी।
पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्ममुपागमत्॥

१६अन्वियाय सुमित्रा च कैकेयी च यशस्विनी।
धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदेवे पर्यवस्थिता॥

१७सर्वाः प्रमुदिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च।
समागता महाभागाः सर्वधर्मं च लेभिरे॥

१८तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति।
मातॄणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु॥

१९पित्र्याणि ब्रह्मरत्नानि यज्ञान्परमदुस्तरान्।
चकार रामो धर्मात्मा पितॄन्देवान्विवर्धयन्॥

२०एवं वर्षसहस्राणि बहून्यथ ययुः सुखम्।
यज्ञैर्बहुविधं धर्मं वर्धयानस्य सर्वदा॥

अथ दीर्घस्य कालस्य अनन्तरं यशस्विनी राममाता कौसल्या पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्मं मृत्युम् उपागमत्। सुमित्रा यशस्विनी कैकेयी च ताम् अन्वियाय — बहुविधं धर्मं कृत्वा ताः त्रिदिवे स्वर्गे पर्यवस्थिताः। सर्वाः महाभागाः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च समागताः प्रमुदिताः सर्वधर्मं च लेभिरे। तासां मातॄणाम् अविशेषेण — कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी इति भेदं विना — रामः काले काले ब्राह्मणेषु तपस्विषु महादानं प्रयच्छति। धर्मात्मा रामः पितॄन् देवान् च विवर्धयन् पित्र्याणि श्राद्धकर्माणि, ब्रह्मरत्नानि, परमदुस्तरान् यज्ञान् च चकार। एवं सर्वदा यज्ञैः बहुविधं धर्मं वर्धयानस्य तस्य बहूनि वर्षसहस्राणि सुखं ययुः। ‘मातॄणाम् अविशेषेण’ इति पदं मार्मिकम् — कैकेयी, यस्याः कारणात् रामः वनं गतः, तस्याः अपि श्राद्धं रामः कौसल्यायाः इव एव करोति; एषा तस्य उदारता। ‘पुत्रपौत्रैः परिवृता’ — कौसल्या पौत्रान् कुशलवौ दृष्ट्वा एव दिवं गता। मातॄणां स्वर्गे दशरथेन सह समागमः कथायाः शान्तम् अवसानं करोति। अन्तिमः श्लोकः (२०) समीक्षिते नास्ति; सः सर्गस्य उपसंहारः। एवं सीतावियोगस्य अनन्तरं रामः धर्मे यज्ञे च मनः निवेश्य दीर्घकालं राज्यं पालयति। तिसृणां मातॄणां क्रमशः गमनं दशरथस्य पत्नीनां कथायाः अवसानम्। ताः सर्वाः धर्मं कृत्वा एव स्वर्गं गताः इति कविः आश्वासयति। पुत्रस्य कर्तव्यम् — पितॄणां मातॄणां च श्राद्धं दानं च — रामः पूर्णतया पालयति, यथा पूर्वं दशरथस्य अपि।

Then, after a long time, Rāma's glorious mother Kausalyā, surrounded by sons and grandsons, met her death. Sumitrā followed her, and glorious Kaikeyī too; having done much good in many ways, they came to rest in heaven. There all those noble ladies, joyful and reunited with King Daśaratha, received the reward of all their dharma. For them Rāma gave great gifts from time to time to brahmins and ascetics, making no distinction between his mothers. The righteous Rāma performed the ancestral rites, gave precious gifts to brahmins and carried out the most difficult sacrifices, nourishing the ancestors and the gods. So many thousands of years passed happily for him as he increased dharma in many ways through his sacrifices. "Making no distinction between his mothers" is deeply moving: for Kaikeyī, because of whom he had gone to the forest, Rāma performs the rites just as for Kausalyā, and that is his generosity. "Surrounded by sons and grandsons" means Kausalyā went to heaven having seen her grandsons Kuśa and Lava. The mothers' reunion with Daśaratha in heaven gives the story a peaceful close. So after parting from Sītā Rāma set his mind on dharma and sacrifice and ruled for a long age. The passing of the three mothers one after another ends the story of Daśaratha's queens, and the poet reassures us that all of them went to heaven having done their duty. Rāma fully discharges a son's obligations, the rites and gifts for his parents, as he had once done for Daśaratha.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनशततमः सर्गः॥ ९९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
गीयतामविशङ्काभ्याम् ९९.१ निःशङ्काभ्यां गानं क्रियताम्
सन्धिः
गीयताम् + अविशङ्काभ्याम् — संयोगः
समासः
न विशङ्का ययोः तौ — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘गीयताम्’ कर्मणि लोट्; ‘अविशङ्काभ्याम्’ तृतीया द्विवचनम्
पुत्रावुवाच ९९.१ पुत्रौ अवदत्
सन्धिः
पुत्रौ + उवाच → पुत्रावुवाच — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पुत्रौ’ द्वितीया द्विवचनम्; ‘उवाच’ लिट्
समुपविष्टेषु ९९.२ सम्यक् आसीनेषु
सन्धिः
सम् + उपविष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (सतिसप्तमी)
भविष्यदुत्तरम् ९९.२ आगामिवृत्तान्तयुक्तम् उत्तरकाण्डम्
सन्धिः
भविष्यत् + उत्तरम् → भविष्यदुत्तरम् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
भविष्यत् च तत् उत्तरम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सत्यसम्पदा ९९.३ सत्यस्य बलेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्यस्य सम्पत् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
परमदुर्मनाः ९९.३ अत्यन्तं खिन्नचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुष्टं मनः यस्य सः दुर्मनाः (बहुव्रीहिः); परमः दुर्मनाः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अपश्यमानो ९९.४ अपश्यन्
सन्धिः
‘अपश्यमानः + वैदेहीम्’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
न पश्यमानः — नञ्तत्पुरुषः (शानच्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परमायस्तो ९९.४ अतीव क्लिष्टः
सन्धिः
‘परमायस्तः + न’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च; परम + आयस्त → परमायस्त — सवर्णदीर्घः
समासः
परमम् आयस्तः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वानृक्षवानरराक्षसान् ९९.५ सर्वान् भल्लूकान् कपीन् राक्षसान् च
सन्धिः
सर्वान् + ऋक्ष — संयोगः
समासः
ऋक्षाः च वानराः च राक्षसाः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वित्तपूर्वम् ९९.५ धनदानपूर्वकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वित्तं पूर्वं यस्मिन् कर्मणि — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणम्)
विभक्तिः
अव्ययवत्
राजीवलोचनः ९९.६ कमलनयनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राजीवे इव लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सीतामयोध्याम् ९९.७ सीतां (हृदि कृत्वा) अयोध्याम्
सन्धिः
सीताम् + अयोध्याम् — संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (उभे)
पुत्रद्वयसमन्वितः ९९.७ द्वाभ्यां पुत्राभ्यां युक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रयोः द्वयम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
काञ्चनीभवत् ९९.८ सुवर्णमयी (प्रतिमा) अभवत्
सन्धिः
काञ्चनी + अभवत् → काञ्चन्यभवत् स्यात्; मुद्रणे ‘काञ्चनीभवत्’ — आर्षः प्रयोगः (ईकारस्य अकारलोपः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘काञ्चनी’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अभवत्’ लङ्
वाजिमेधानथाकरोत् ९९.९ अश्वमेधान् अनुष्ठितवान्
सन्धिः
वाजिमेधान् + अथ → वाजिमेधानथ (संयोगः); अथ + अकरोत् → अथाकरोत् — सवर्णदीर्घः
समासः
वाजिना मेधः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
‘वाजिमेधान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘अकरोत्’ लङ्
अग्निष्टोमातिरात्राभ्याम् ९९.१० अग्निष्टोमेन अतिरात्रेण च (यज्ञाभ्याम्)
सन्धिः
अग्निष्टोम + अतिरात्र → अग्निष्टोमातिरात्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अग्निष्टोमः च अतिरात्रः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम्
श्रीमानाप्तदक्षिणैः ९९.१० पूर्णदक्षिणायुक्तैः (क्रतुभिः) श्रीयुक्तः
सन्धिः
श्रीमान् + आप्त — संयोगः
समासः
आप्ताः दक्षिणाः येषु ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘श्रीमान्’ प्रथमा; ‘आप्तदक्षिणैः’ तृतीया बहुवचनम्
राज्यस्थस्य ९९.११ राज्ये स्थितस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्ये तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
व्यतीयाद्राघवस्य ९९.११ रामस्य (कालः) व्यतीतः
सन्धिः
वि + अतीयात् → व्यतीयात् — यण्सन्धिः; व्यतीयात् + राघवस्य → व्यतीयाद्राघवस्य — जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘व्यतीयात्’ ‘इ’ धातोः लङ्/विधिलिङ् (आर्षम्), प्रथमपुरुषः
ऋक्षवानररक्षांसि ९९.१२ भल्लूकाः कपयः राक्षसाः च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ऋक्षाः च वानराः च रक्षांसि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ह्यहन्यहनि ९९.१२ प्रतिदिनम् एव
सन्धिः
हि + अहनि → ह्यहनि — यण्सन्धिः; अहनि + अहनि → अहन्यहनि — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — द्विरुक्तिः (वीप्सायाम्)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
हृष्टपुष्टजनाकीर्णम् ९९.१३ प्रसन्नैः सम्पन्नैः जनैः परिपूर्णम्
सन्धिः
जन + आकीर्ण → जनाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
हृष्टाः पुष्टाः जनाः (कर्मधारयः); तैः आकीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कश्चिन्न ९९.१४ कोऽपि न
सन्धिः
कश्चित् + न → कश्चिन्न — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘कश्चित्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘न’ अव्ययम्
कालधर्ममुपागमत् ९९.१५ मृत्युं प्राप्ता
सन्धिः
कालधर्मम् + उपागमत् — संयोगः; उप + आगमत् → उपागमत् — सवर्णदीर्घः
समासः
कालस्य धर्मः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘कालधर्मम्’ द्वितीया; ‘उपागमत्’ लुङ्
पर्यवस्थिता ९९.१६ स्थिरं निवसिता
सन्धिः
परि + अवस्थिता → पर्यवस्थिता — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्तान्तं, प्रथमा एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मातॄणामविशेषेण ९९.१८ मातृषु भेदं विना
सन्धिः
मातॄणाम् + अविशेषेण — संयोगः
समासः
न विशेषः अविशेषः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘मातॄणाम्’ षष्ठी बहुवचनम्; ‘अविशेषेण’ तृतीया
परमदुस्तरान् ९९.१९ अत्यन्तं दुष्करान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन तरितुं शक्याः दुस्तराः; परमाः दुस्तराः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वर्धयानस्य ९९.२० वर्धयतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वृध्’ णिजन्तं शानच्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्