उत्तरकाण्डम् — अष्टनवतितमः सर्गः

रामस्य शोकक्रोधौ ब्रह्मणः सान्त्वनं च

सीताप्रवेशे रामस्य शोकः, वसुधां प्रति क्रोधः, ब्रह्मणः सान्त्वनं वैष्णवजन्मस्मारणं च, उत्तरकाव्यश्रवणस्य उपदेशः, ब्रह्मलौकिकानाम् ऋषीणां निवृत्तिः, श्वोभूते उत्तरश्रवणस्य निश्चयः

वैदेह्यां रसातलं प्रविष्टायां सर्ववानराः मुनयः च रामस्य संनिधौ ‘साधु साध्वी’ इति चुक्रुशुः। रामः दण्डकाष्ठम् अवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः अवाक्शिराः दीनमनाः सुदुःखितः अभवत्; चिरं रुदित्वा क्रोधशोकसमाविष्टः सः अब्रवीत् — ‘अभूतपूर्वः शोकः मम मनः स्प्रष्टुम् इच्छति; पश्यतः मे श्रीः इव रूपिणी सीता नष्टा। पुरा महोदधेः पारे लङ्कायाम् अदर्शनं गता सा अपि मया आनीता, किं पुनः वसुधातलात्? हे वसुधे देवि, सीता मम निर्यात्यताम्, अन्यथा मम रोषं दर्शयिष्यामि। त्वं कामं मम श्वश्रूः, त्वत्सकाशात् हि मैथिली जनकेन फालहस्तेन कर्षता उद्धृता। सीतां प्रत्यर्पय विवरं वा मे प्रयच्छ; पाताले नाकपृष्ठे वा तया सह वसेयम्। न दास्यसि चेत्, सपर्वतवनां त्वां विधमिष्यामि, सर्वम् आपः भवन्तु।’ तदा ब्रह्मा सुरगणैः सह उवाच — ‘राम, संतापं मा कुरु; पूर्वकं भावं वैष्णवं जन्म च स्मर। सीता विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा त्वदाश्रयतपोबलात् नागलोकं सुखं गता; स्वर्गे ते पुनः संगमः भविष्यति। इदम् आदिकाव्यं वाल्मीकिना कृतं, जन्मप्रभृति भविष्यदुत्तरं च; तस्य शेषम् उत्तरं नाम काव्यम् ऋषिभिः सह शृणु।’ एवम् उक्त्वा ब्रह्मा देवैः सह त्रिदिवं ययौ; ब्रह्मलौकिकाः ऋषयः उत्तरं श्रोतुम् अन्वतिष्ठन्। रामः वाल्मीकिं ‘श्वोभूते भविष्यदुत्तरं प्रवर्तताम्’ इति अब्रवीत्, कुशीलवौ सम्प्रगृह्य पर्णशालाम् उपागमत्; ताम् एव सीतां शोचतः तस्य सा शर्वरी व्यतीता।

१रामस्य शोकः

१रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः।
चुक्रुशुः साधुसाध्वीति मुनयो रामसंनिधौ॥

२दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः।
अवाक्शिरा दीनमना रामो ह्यासीत्सुदुःखितः॥

३स रुदित्वा चिरं कालं बहुशो बाष्पमुत्सृजन्।
क्रोधशोकसमाविष्टो रामो वचनमब्रवीत्॥

४अभूतपूर्वं शोकं मे मनः स्प्रष्टुमिवेच्छति।
पश्यतो मे यथा नष्टा सीता श्रीरिव रूपिणी॥

५सादर्शनं पुरा सीता लङ्कां पारे महोदधेः।
ततश्चापि मयाऽऽनीता किं पुनर्वसुधातलात्॥

वैदेह्यां रसातलं प्रविष्टायां सर्वे वानराः मुनयः च रामस्य संनिधौ ‘साधु साध्वी’ इति चुक्रुशुः। रामः तु दण्डकाष्ठं यज्ञदण्डम् अवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः अवाक्शिराः दीनमनाः सुदुःखितः आसीत्। सः चिरं कालं रुदित्वा बहुशः बाष्पम् उत्सृजन् क्रोधशोकसमाविष्टः वचनम् अब्रवीत् — ‘अभूतपूर्वः शोकः मे मनः स्प्रष्टुम् इव इच्छति; यतः मे पश्यतः एव श्रीः इव रूपिणी सीता नष्टा। सा सीता पुरा महोदधेः पारे लङ्कायाम् अदर्शनं गता आसीत्, ततः अपि मया आनीता; किं पुनः वसुधातलात्?’ अस्मिन् सर्गे रामस्य मनुष्यभावः पूर्णतया प्रकटः — यः पूर्वसर्गे धीरः राजा आसीत्, सः इदानीं दण्डम् अवष्टभ्य रोदिति। ‘दण्डकाष्ठम् अवष्टभ्य’ इति चित्रं विशेषम् — राजा यज्ञदीक्षितः, हस्ते दीक्षादण्डः, तम् एव आलम्ब्य सः तिष्ठति, यथा शोकेन पादौ अपि न धारयतः। ‘अभूतपूर्वं शोकम्’ इति पदेन — वनवासे, सीताहरणे, सीतापरित्यागे अपि यः शोकः न अभूत्, सः अद्य इति रामः स्वयं वदति। ‘श्रीरिव रूपिणी’ इति उपमा सीतायाः लक्ष्मीत्वं सूचयति, यत् ब्रह्मा अग्रे स्पष्टं करिष्यति। लङ्कायाः स्मरणं रामस्य पराक्रमं स्मारयति — यः समुद्रम् अतरत्, सः किं पृथिव्याः अधः न गच्छेत्? समीक्षिते अयं सम्पूर्णः सर्गः नास्ति। मुनीनां वानराणां च ‘साधु’ इति घोषः सीतायाः प्रशंसा, किन्तु रामस्य कृते सः वियोगस्य घोषः।

When Vaidehī had entered Rasātala, all the monkeys and the sages cried out in Rāma's presence, "Well done, virtuous lady!" But Rāma, leaning on his staff, his eyes clouded with tears, stood with bowed head and a heavy heart in deep distress. After weeping a long time and shedding many tears, overcome by anger and grief, he said: "A grief I have never known before seems to seize my mind, for Sītā, like Śrī herself in bodily form, has vanished before my eyes. Once before Sītā vanished, to Laṅkā on the far side of the ocean, and even from there I brought her back; how much more easily from beneath the earth!" In this sarga Rāma's human nature is fully revealed: the steady king of the previous sarga now leans on his staff and weeps. The image is striking: the king, consecrated for the sacrifice, holds the staff of his consecration and leans on it as though grief had taken the strength from his feet. Rāma himself says this grief is one he has never known, not in exile, not when Sītā was carried off, not even when he sent her away. "Like Śrī in bodily form" hints that Sītā is Lakṣmī, as Brahmā will soon make plain. The memory of Laṅkā recalls Rāma's might: he who crossed the ocean, could he not go beneath the earth? The sages' and monkeys' cry of "well done" praises Sītā, but for Rāma it sounds the parting.

२वसुधां प्रति क्रोधः

६वसुधे देवि भवति सीता निर्यात्यतां मम।
दर्शयिष्यामि वा रोषं यथा मामवगच्छसि॥

७कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशात्तु मैथिली।
कर्षता फालहस्तेन जनकेनोद्धृता पुरा॥

८तस्मान्निर्यात्यतां सीता विवरं वा प्रयच्छ मे।
पाताले नाकपृष्ठे वा वसेयं सहितस्तया॥

९आनय त्वं हि तां सीतां मत्तोऽहं मैथिलीकृते।
न मे दास्यसि चेत्सीतां यथारूपां महीतले॥

१०सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि ते स्थितिम्।
नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवन्त्विह॥

‘हे वसुधे देवि, भवति, मम सीता निर्यात्यताम् प्रत्यर्प्यताम्; अन्यथा यथा मां जानासि, तथा रोषं दर्शयिष्यामि। कामं त्वं मम श्वश्रूः एव; त्वत्सकाशात् तु मैथिली पुरा फालहस्तेन कर्षता जनकेन उद्धृता। तस्मात् सीता निर्यात्यतां, विवरं वा मे प्रयच्छ; पाताले नाकपृष्ठे वा तया सहितः वसेयम्। तां सीताम् आनय; अहं मैथिलीकृते मत्तः उन्मत्तः इव। यदि यथारूपां सीतां मे महीतले न दास्यसि, तर्हि सपर्वतवनां कृत्स्नां तव स्थितिं विधमिष्यामि; भूमिं नाशयिष्यामि; सर्वम् इह आपः भवन्तु।’ अत्र रामस्य क्रोधः शोकात् एव जातः — सः पृथिवीं श्वश्रूं मत्वा अपि तस्यां क्रुध्यति, यथा जामाता पत्न्याः मातृगृहं प्रति। ‘फालहस्तेन कर्षता’ इति बालकाण्डस्य कथां स्मारयति — जनकः यज्ञभूमिं कर्षन् हलमुखात् सीताम् अलभत। ‘पाताले नाकपृष्ठे वा’ — रामः सीतया सह कुत्र अपि वस्तुं सिद्धः, राज्यं त्यक्त्वा अपि। ‘सर्वमापो भवन्त्विह’ इति प्रलयस्य भीषणा धमकी — एषः विष्णोः संहारकशक्तेः सङ्केतः, यम् ब्रह्मा अग्रे ‘जन्म वैष्णवम्’ इति स्मारयिष्यति। ‘मत्तोऽहं मैथिलीकृते’ इति स्वीकृतिः — धीरः अपि रामः प्रियावियोगे उन्मत्तः इव। एवं करुणः रौद्रः च रसौ एकत्र मिलितौ। सः राजा इति न, अपि तु पतिः इति वदति।

"Goddess Earth, give Sītā back to me, or I will show you my anger, as you know me. You may well be my mother-in-law, for it was from you that Maithilī was drawn up long ago by Janaka as he ploughed, plough in hand. So give Sītā back, or open for me too, and I will live with her in Pātāla or on the vault of heaven. Bring Sītā to me, for I am mad with grief for Maithilī. If you do not give Sītā back to me on the earth in her own form, I will destroy you and your whole standing, with your mountains and forests; I will wreck the earth, and let everything here turn to water." Rāma's anger is born of grief: he knows the Earth is his mother-in-law, yet he is angry with her, like a son-in-law with his wife's family home. "As he ploughed" recalls the Bāla Kāṇḍa story of Janaka finding Sītā at the tip of his plough as he furrowed the sacrificial ground. "In Pātāla or in heaven": Rāma is ready to live with Sītā anywhere, even giving up his kingdom. "Let everything turn to water" is a dreadful threat of universal dissolution, a sign of Viṣṇu's destroying power, which Brahmā will soon recall to him as his "birth as Viṣṇu". "I am mad for Maithilī" is a confession that even steadfast Rāma is half mad at parting from his beloved. So pathos and fury meet together, and he speaks not as a king but as a husband.

३ब्रह्मणः सान्त्वनम् — वैष्णवजन्मस्मारणं, सीतायाः गतिः

११एवं ब्रुवाणे काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धमुवाच रघुनन्दनम्॥

१२राम राम न संतापं कर्तुमर्हसि सुव्रत।
स्मर त्वं पूर्वकं भावं मन्त्रं चामित्रकर्शन॥

१३न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम्।
इमं मुहूर्तं दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम्॥

१४सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा।
नागलोकं सुखं प्रायात्त्वदाश्रयतपोबलात्॥

१५स्वर्गे ते संगमो भूयो भविष्यति न संशयः।
अस्यास्तु परिषन्मध्ये यद्ब्रवीमि निबोध तत्॥

काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते एवं ब्रुवाणे ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं रघुनन्दनम् उवाच — ‘हे राम राम, हे सुव्रत, संतापं कर्तुं न अर्हसि; हे अमित्रकर्शन, पूर्वकं भावं मन्त्रं च स्मर। हे महाबाहो, अनुत्तमं त्वां न खलु स्मारयेयम् — तथापि हे दुर्धर्ष, इमं मुहूर्तं स्मर, वैष्णवं जन्म स्मर। सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा; त्वदाश्रयतपोबलात् सा सुखं नागलोकं प्रायात्। स्वर्गे ते तया भूयः संगमः भविष्यति, न संशयः। अस्याः परिषदः मध्ये यत् ब्रवीमि तत् निबोध।’ ब्रह्मणः सान्त्वनं द्विविधम् — प्रथमं रामस्य स्वरूपस्मरणं, ततः सीतायाः शुभा गतिः। ‘वैष्णवं जन्म’ इति रामः विष्णोः अवतारः इति स्पष्टं स्मार्यते; ‘पूर्वकं भावं मन्त्रं च’ — देवानां पूर्वमन्त्रणं, यत्र रावणवधाय अवतारः निश्चितः। ‘तव पूर्वपरायणा’ इति सीता पूर्वम् एव — लक्ष्मीरूपेण — विष्णोः पत्नी इति। ‘स्वर्गे संगमः’ इति प्रतिज्ञा रामस्य स्वर्गारोहणस्य पूर्वसूचना। ‘नागलोकं सुखं प्रायात्’ — पृथिव्याः अधः नागानां लोकः, यत्र सा सुखेन गता, न दुःखेन। ब्रह्मा ‘न खलु त्वां स्मारयेयम्’ इति विनयेन वदति — सः रामस्य महिम्नः परिचितः। एवं ब्रह्मा रामस्य दुःखं धर्मदृष्ट्या शमयति, न तु केवलं करुणया।

As Kākutstha spoke these words, full of anger and grief, Brahmā, with the hosts of the gods, said to the delight of the Raghus: "Rāma, Rāma, you should not grieve, you of good vows. Remember your former state and the counsel of old, tormentor of your enemies. I would not presume to remind you, peerless and mighty one, and yet, invincible one, remember at this moment your birth as Viṣṇu. Sītā is pure and virtuous, devoted to you from of old, and by the power of your protection and her own austerity she has gone happily to the world of the nāgas. You will be united with her again in heaven, have no doubt. Now listen to what I say in the midst of this assembly." Brahmā's comfort is twofold: first he reminds Rāma of his true nature, then he tells of Sītā's happy destination. "Your birth as Viṣṇu" recalls plainly that Rāma is an incarnation of Viṣṇu, and "the counsel of old" is the gods' former deliberation in which the incarnation was resolved on for the killing of Rāvaṇa. "Devoted to you from of old" means that Sītā was Viṣṇu's wife before, as Lakṣmī. The promise of reunion in heaven foreshadows Rāma's own ascent. Beneath the earth is the world of the nāgas, and Sītā went there happily, not in sorrow. Brahmā speaks with humility, "I would not presume to remind you", for he knows Rāma's greatness. So Brahmā calms Rāma's grief from the standpoint of dharma, not merely out of pity.

४उत्तरकाव्यस्य श्रवणोपदेशः, ब्रह्मणः प्रस्थानम्

१६एतदेव हि काव्यं ते काव्यानामुत्तमं श्रुतम्।
सर्वं विस्तरतो राम व्याख्यास्यति न संशयः॥

१७जन्मप्रभृति ते वीर सुखदुःखोपसेवनम्।
भविष्यदुत्तरं चेह सर्वं वाल्मीकिना कृतम्॥

१८आदिकाव्यमिदं राम त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।
नह्यन्योऽर्हति काव्यानां यशोभाग्राघवादृते॥

१९श्रुतं ते पूर्वमेतद्धि मया सर्वं सुरैः सह।
दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनावृतम्॥

२०स त्वं पुरुषशार्दूल धर्मेण सुसमाहितः।
शेषं भविष्यं काकुत्स्थ काव्यं रामायणं शृणु॥

२१उत्तरं नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः।
तच्छृणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम्॥

२२न खल्वन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम्।
परम ऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन॥

२३एतावदुक्त्वा वचनं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः।
जगाम त्रिदिवं देवो देवैः सह सबान्धवैः॥

२४ये च तत्र महात्मान ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता न्यवर्तन्त महौजसः॥

‘एतत् एव हि काव्यं ते श्रुतं, काव्यानाम् उत्तमम्; हे राम, तत् सर्वं विस्तरतः व्याख्यास्यति, न संशयः। हे वीर, जन्मप्रभृति ते सुखदुःखोपसेवनं, भविष्यत् उत्तरं च इह सर्वं वाल्मीकिना कृतम्। हे राम, इदम् आदिकाव्यं, त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्; राघवात् ऋते अन्यः कोऽपि काव्यानां यशोभाक् न अर्हति। मया सुरैः सह एतत् सर्वं ते पूर्वं श्रुतम् — दिव्यम्, अद्भुतरूपं, सत्यवाक्यम्, अनावृतम्। हे पुरुषशार्दूल, सः त्वं धर्मेण सुसमाहितः सन् रामायणं काव्यस्य शेषं भविष्यं शृणु। हे महायशः, अत्र काव्यस्य शेषम् उत्तरं नाम; हे महातेजः, तत् उत्तमम् ऋषिभिः सार्धं शृणुष्व। हे काकुत्स्थ रघुनन्दन वीर, इदम् उत्तमं परमऋषिणा रचितं त्वया एव श्रोतव्यं, न खलु अन्येन।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा त्रिभुवनेश्वरः ब्रह्मा देवः सबान्धवैः देवैः सह त्रिदिवं जगाम। ये च तत्र ब्राह्मलौकिकाः महात्मानः महौजसः ऋषयः, ते ब्रह्मणा समनुज्ञाताः न्यवर्तन्त — ब्रह्मलोकं न गताः। अत्र काव्यस्य आत्मचिन्तनम् — रामायणं स्वयं स्वं ‘आदिकाव्यम्’ इति घोषयति, रामः एव तस्य नायकः इति च। ब्रह्मा रामस्य शोकं काव्यश्रवणेन शमयितुम् इच्छति — भविष्यत् ज्ञात्वा वर्तमानस्य दुःखं लघु भवति। ‘उत्तरं नाम’ इति उत्तरकाण्डस्य नाम अत्र काव्यस्य अन्तः एव उक्तम्। रामस्य जीवनं काव्ये पूर्वम् एव निबद्धम् इति ब्रह्मणः वचनेन रामः स्वस्य भविष्यम् अपि श्रोष्यति — एषः उत्तरकाण्डस्य विलक्षणः आत्मसन्दर्भः।

"This poem you have heard is the best of all poems, Rāma, and it will tell you everything in full, have no doubt. All that you have lived through since your birth, hero, your joys and your sorrows, and the future that is still to come, Vālmīki has set down here. This is the first poem, Rāma, and everything in it rests on you; no one but Rāghava is worthy of the glory of poems. I heard all of it long ago with the gods: divine, wonderful in form, true in its words, with nothing hidden. So, tiger among men, collected and intent on dharma, hear the rest of the Rāmāyaṇa, the part still to come. The rest of the poem is here, glorious one, and it is called the Uttara; hear that excellent part, mighty one, together with the seers. No one but you, Kākutstha, hero, delight of the Raghus, should hear this excellent work of the supreme seer." Having said this much, Brahmā, lord of the three worlds, went back to heaven with the gods and his kin. But the great and mighty seers from Brahmā's world who were there stayed behind with Brahmā's leave. Here the poem reflects on itself: the Rāmāyaṇa declares itself the first poem and Rāma its only hero. Brahmā wants to ease Rāma's grief by the hearing of the poem, for knowing the future lightens present sorrow. The name of the Uttara Kāṇḍa is spoken here within the poem itself. Since, as Brahmā says, Rāma's life is already set down in the poem, Rāma will hear even his own future, a remarkable self-reference in the Uttara Kāṇḍa.

५श्वोभूते उत्तरश्रवणस्य निश्चयः, शोकमयी रात्रिः

२५उत्तरं श्रोतुमनसो भविष्यं यच्च राघवे।
ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषिताम्॥

२६श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत्।
भगवन्श्रोतुमनस ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः॥

२७भविष्यदुत्तरं यन्मे श्वोभूते सम्प्रवर्तताम्।
एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ॥

२८तं जनौघं विसृज्याथ पर्णशालामुपागमत्।
तामेव शोचतः सीता सा व्यतीता च शर्वरी॥

ते ऋषयः राघवे यत् भविष्यम् उत्तरं तत् श्रोतुमनसः अवतिष्ठन्त। ततः देवदेवस्य ब्रह्मणः भाषितां तां शुभां वाणीं श्रुत्वा परमतेजस्वी रामः वाल्मीकिम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, ब्राह्मलौकिकाः ऋषयः मे भविष्यत् उत्तरं श्रोतुमनसः; तत् श्वोभूते सम्प्रवर्तताम्।’ एवं विनिश्चयं कृत्वा कुशीलवौ सम्प्रगृह्य तं जनौघं विसृज्य अथ सः पर्णशालाम् उपागमत्। ताम् एव सीतां शोचतः तस्य सा शर्वरी व्यतीता। रामः शोकम् अपि कर्तव्यम् अपि न त्यजति — सः ब्रह्मणः वचनं मानयित्वा श्वः उत्तरश्रवणं निश्चिनोति। ‘कुशीलवौ सम्प्रगृह्य’ इति पदं मार्मिकम् — सीता गता, किन्तु तस्याः पुत्रौ रामः स्वीकरोति, स्वपर्णशालां नयति च; अधुना ते रामस्य एव पुत्रौ, न केवलं मुनेः शिष्यौ। अन्तिमः श्लोकः संक्षिप्तः किन्तु करुणः — रात्रौ एकाकी रामः सीतां शोचति। अस्य सर्गस्य बडोदा-समीक्षितसंस्करणे कोऽपि प्रतिरूपः नास्ति; सः वुल्गेटस्य प्रक्षेपः इव, किन्तु मुद्रणे क्रमाङ्कितः ‘अष्टनवतितमः सर्गः’ इति, कोऽपि प्रक्षिप्तचिह्नं पादटिप्पणी वा न। अग्रिमे सर्गे उत्तरस्य गानं रामस्य उत्तरजीवनं च वर्णयिष्येते। एवं शोकः कर्तव्यं च उभे अस्य सर्गस्य अन्ते सह तिष्ठतः।

Those seers stayed on, wishing to hear the Uttara, what was yet to come for Rāghava. Then, having heard the auspicious words spoken by Brahmā, the god of gods, the glorious Rāma said to Vālmīki: "Holy one, the seers from Brahmā's world wish to hear the Uttara, my future; let it begin tomorrow." Having decided this, he took Kuśa and Lava with him, dismissed the crowd, and went to his leaf hut. And that night passed as he grieved for Sītā. Rāma gives up neither his grief nor his duty: honouring Brahmā's word, he fixes the hearing of the Uttara for the next day. "He took Kuśa and Lava with him" is deeply moving: Sītā is gone, but Rāma accepts her sons and takes them to his own hut; now they are Rāma's sons, not merely the sage's disciples. The last verse is brief but full of pathos, Rāma alone in the night grieving for Sītā. In the next sarga the singing of the Uttara and the rest of Rāma's life will be told. So grief and duty stand side by side at the end of this sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

साधुसाध्वीति ९८.१ ‘साधु, साध्वी सीता’ इति

सन्धिः: साध्वी + इति → साध्वीति — सवर्णदीर्घसन्धिः (ई + इ = ई)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘साध्वी’ प्रथमा/सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

रामसंनिधौ ९८.१ रामस्य समीपे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रामस्य संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

दण्डकाष्ठमवष्टभ्य ९८.२ यज्ञदण्डम् आलम्ब्य

सन्धिः: दण्डकाष्ठम् + अवष्टभ्य — संयोगः
समासः: दण्डः एव काष्ठम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: ‘दण्डकाष्ठम्’ द्वितीया; ‘अवष्टभ्य’ ल्यबन्तम्

बाष्पव्याकुलितेक्षणः ९८.२ अश्रुपूर्णनेत्रः

सन्धिः: व्याकुलित + ईक्षण → व्याकुलितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: बाष्पेण व्याकुलिते ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवाक्शिरा ९८.२ नतमस्तकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अवाक् शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘अवाक्शिरस्’, विसर्गलोपः परे दकारे)

क्रोधशोकसमाविष्टो ९८.३ रोषदुःखाभ्यां व्याप्तः

सन्धिः: ‘…समाविष्टः + रामः’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः: क्रोधः च शोकः च (द्वन्द्वः); ताभ्यां समाविष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अभूतपूर्वम् ९८.४ पूर्वं कदापि न अनुभूतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्वं न भूतम् — सुप्सुपासमासः (नञ्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

स्प्रष्टुमिवेच्छति ९८.४ स्पर्शितुम् इव इच्छति

सन्धिः: इव + इच्छति → इवेच्छति — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘स्प्रष्टुम्’ तुमुन्नन्तम् (‘स्पृश्’); ‘इच्छति’ लट्

सादर्शनम् ९८.५ सा अदृश्या (गता)

सन्धिः: सा + अदर्शनम् → सादर्शनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: न दर्शनम् अदर्शनम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘सा’ प्रथमा; ‘अदर्शनम्’ द्वितीया (‘गता’ इति अध्याहार्यम्)

मयाऽऽनीता ९८.५ मया प्रत्यानीता

सन्धिः: मया + आनीता → मयाऽऽनीता — सवर्णदीर्घः (मुद्रणे ऽऽ इति द्विरवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आनीता’ क्तान्तं, प्रथमा एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

निर्यात्यताम् ९८.६ प्रत्यर्प्यताम्

सन्धिः: निः + यात्यताम् → निर्यात्यताम् — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: कर्मणि लोट् (णिजन्तम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

मामवगच्छसि ९८.६ मां जानासि

सन्धिः: माम् + अवगच्छसि — संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अवगच्छसि’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

श्वश्रूर्ममैव ९८.७ मम पत्न्याः माता एव

सन्धिः: ‘श्वश्रूः + मम’ — विसर्गस्य रेफः; मम + एव → ममैव — वृद्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘श्वश्रूः’ प्रथमा, एकवचनम्

जनकेनोद्धृता ९८.७ जनकेन भूमितः उत्थापिता

सन्धिः: जनकेन + उद्धृता → जनकेनोद्धृता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उद्धृता’ क्तान्तं, प्रथमा एकवचनम्

नाकपृष्ठे ९८.८ स्वर्गे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नाकस्य पृष्ठम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

मैथिलीकृते ९८.९ सीतायाः कारणात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मैथिल्याः कृतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी (अव्ययवत्)

सपर्वतवनाम् ९८.१० शैलारण्यसहिताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पर्वताः च वनानि च (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विधमिष्यामि ९८.१० विनाशयिष्यामि

सन्धिः: वि + धमिष्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘ध्मा’ धातोः (धम-आदेशः) लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

क्रोधशोकसमन्विते ९८.११ रोषशोकयुक्ते सति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्रोधः च शोकः च (द्वन्द्वः); ताभ्यां समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)

चामित्रकर्शन ९८.१२ हे शत्रुसन्तापक

सन्धिः: च + अमित्र → चामित्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अमित्रान् कर्शयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अमित्रकर्शन’ सम्बोधनम्, एकवचनम्

स्मारयेयमनुत्तमम् ९८.१३ सर्वश्रेष्ठं (त्वां) स्मारयेयम्

सन्धिः: स्मारयेयम् + अनुत्तमम् — संयोगः
समासः: न उत्तमः यस्मात् सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘स्मारयेयम्’ णिजन्तं विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः

त्वदाश्रयतपोबलात् ९८.१४ तव आश्रयस्य तपसः च प्रभावात्

सन्धिः: त्वत् + आश्रय → त्वदाश्रय — जश्त्वम्; तपः + बल → तपोबल — विसर्गस्य उत्वं गुणः
समासः: तव आश्रयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तपसः बलम् (षष्ठीतत्पुरुषः); आश्रयः च तपोबलं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

काव्यानामुत्तमम् ९८.१६ काव्येषु श्रेष्ठम्

सन्धिः: काव्यानाम् + उत्तमम् — संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘काव्यानाम्’ षष्ठी (निर्धारणे); ‘उत्तमम्’ प्रथमा

सुखदुःखोपसेवनम् ९८.१७ सुखदुःखयोः अनुभवः

सन्धिः: सुखदुःख + उपसेवन → सुखदुःखोपसेवन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सुखं च दुःखं च (द्वन्द्वः); तयोः उपसेवनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

यशोभाग्राघवादृते ९८.१८ रामं विना कीर्तिभाक् (न)

सन्धिः: यशोभाक् + राघवात् → यशोभाग्राघवात् — जश्त्वम् (क् → ग्); राघवात् + ऋते → राघवादृते — जश्त्वम्
समासः: यशः भजते इति — उपपदतत्पुरुषः (ण्विः)
विभक्तिः: ‘यशोभाक्’ प्रथमा; ‘राघवात्’ पञ्चमी (‘ऋते’ योगे)

सत्यवाक्यमनावृतम् ९८.१९ सत्यवचनयुक्तम्, अगोपितम्

सन्धिः: सत्यवाक्यम् + अनावृतम् — संयोगः
समासः: सत्यं वाक्यं यस्मिन् — बहुव्रीहिः; न आवृतम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ब्राह्मलौकिकाः ९८.२४ ब्रह्मलोकवासिनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘ब्रह्मलोक’ शब्दात् ठक् (भवार्थे)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

श्वोभूते ९८.२७ परश्वः, आगामिनि दिने

सन्धिः: श्वः + भूते → श्वोभूते — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: श्वः भूतम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्