॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ९७

उत्तरकाण्डम् — सप्तनवतितमः सर्गः

सीतायाः शपथः रसातलप्रवेशश्च

रामस्य उत्तरम् — पूर्वप्रत्ययः लोकापवादश्च, देवानाम् आगमनम्, दिव्यः वायुः, सीतायाः त्रिविधः शपथः, भूतलात् सिंहासनम्, धरण्या सीतायाः ग्रहणम्, पुष्पवृष्टिः, जगतः सम्मोहः

वाल्मीकिना एवम् उक्तः रामः जगतः मध्ये प्राञ्जलिः सन् प्रत्यभाषत — ‘महाभाग, यथा वदसि तथा एव; तव अकल्मषैः वाक्यैः मम प्रत्ययः। पुरा सुरसंनिधौ वैदेह्याः प्रत्ययः वृत्तः, शपथः च कृतः, तेन सा वेश्म प्रवेशिता; किन्तु लोकापवादः बलवान्, येन अपापा इति जानता अपि मया सा त्यक्ता; तत् भवान् क्षन्तुम् अर्हति। इमौ यमजौ कुशीलवौ मम पुत्रौ इति जानामि; शुद्धायां मैथिल्यां जगतः मध्ये मे प्रीतिः अस्तु।’ रामस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा पितामहं पुरस्कृत्य महेन्द्रादयः सर्वे देवाः, आदित्याः, वसवः, रुद्राः, विश्वेदेवाः, मरुद्गणाः, साध्याः, परमर्षयः, नागाः, सुपर्णाः, सिद्धाः च सीताशपथसम्भ्रान्ताः समागताः। पुण्यः दिव्यगन्धः वायुः जनौघम् अह्लादयत्। काषायवासिनी सीता अधोदृष्टिः अवाङ्मुखी प्राञ्जलिः उवाच — ‘यथा अहं राघवात् अन्यं मनसा अपि न चिन्तये, यथा मनसा कर्मणा वाचा रामं समर्चये, यथा रामात् परं न वेद्मि, तथा माधवी देवी मे विवरं दातुम् अर्हति।’ तथा शपन्त्यां तस्यां भूतलात् नागैः धृतं दिव्यं सिंहासनम् उत्थितम्; धरणी देवी बाहुभ्यां मैथिलीं गृह्य स्वागतेन अभिनन्द्य आसने उपावेशयत्। रसातलं प्रविशन्तीं तां दिव्या पुष्पवृष्टिः अवाकिरत्; देवाः ‘साधु साधु’ इति अवदन्; सर्वं जगत् मुहूर्तं सम्मोहितम् अभवत्।

१रामस्य उत्तरम् — प्रत्ययः, लोकापवादः, पुत्रयोः स्वीकारः

१वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु राघवः प्रत्यभाषत।
प्राञ्जलिर्जगतो मध्ये दृष्ट्वा तां वरवर्णिनीम्॥

२एवमेतन्महाभाग यथा वदसि धर्मवित्।
प्रत्ययस्तु मम ब्रह्मंस्तव वाक्यैरकल्मषैः॥

३प्रत्ययश्च पुरा वृत्तो वैदेह्याः सुरसंनिधौ।
शपथश्च कृतस्तत्र तेन वेश्म प्रवेशिता॥

४लोकापवादो बलवान्येन त्यक्ता हि मैथिली।
सेयं लोकभयाद्ब्रह्मन्नपापेत्यभिजानता।
परित्यक्ता मया सीता तद्भवान्क्षन्तुमर्हति॥

५जानामि चेमौ पुत्रौ मे यमजातौ कुशीलवौ।
शुद्धायां जगतो मध्ये मैथिल्यां प्रीतिरस्तु मे॥

वाल्मीकिना एवम् उक्तः राघवः जगतः मध्ये तां वरवर्णिनीं सीतां दृष्ट्वा प्राञ्जलिः सन् प्रत्यभाषत — ‘हे महाभाग धर्मवित्, यथा वदसि तथा एव एतत्; हे ब्रह्मन्, तव अकल्मषैः वाक्यैः मम प्रत्ययः विश्वासः अस्ति। पुरा सुरसंनिधौ लङ्कायां वैदेह्याः प्रत्ययः वृत्तः, तत्र शपथः च कृतः, तेन सा मया वेश्म प्रवेशिता। किन्तु लोकापवादः बलवान्, येन हि मैथिली त्यक्ता। हे ब्रह्मन्, अपापा इति अभिजानता अपि मया लोकभयात् सा इयं सीता परित्यक्ता; तत् भवान् क्षन्तुम् अर्हति। इमौ कुशीलवौ यमजातौ मे पुत्रौ इति जानामि; जगतः मध्ये शुद्धायां मैथिल्यां मे प्रीतिः अस्तु।’ रामः स्वयं स्वीकरोति यत् सः सीतां निर्दोषां जानन् अपि त्यक्तवान् — एषा तस्य आत्मस्वीकृतिः अत्यन्तं मार्मिकी। सः क्षमां याचते — न सीतां, किन्तु मुनिम्; तस्य विनयः अपि दुःखम् अपि व्यञ्जितम्। ‘प्रत्ययश्च पुरा वृत्तः’ इति युद्धकाण्डस्य अग्निपरीक्षां स्मारयति, यत्र देवानां समक्षं सीतायाः शुद्धिः प्रमाणिता। ‘जगतो मध्ये’ इति पदद्वयं द्विवारम् आवर्तते — रामः सर्वलोकस्य समक्षं प्रमाणम् इच्छति, न तु एकान्ते। चतुर्थः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः, यत्र लोकापवादस्य बलं परित्यागस्य कारणं क्षमायाचना च सह निबद्धानि। पुत्रयोः स्वीकारः अत्र प्रथमवारं रामस्य मुखात् निर्गतः — ‘जानामि चेमौ पुत्रौ मे’। रामस्य वचने राजधर्मस्य पतिधर्मस्य च द्वन्द्वः स्पष्टः — राजा लोकस्य मतं न अवगणयितुं शक्नोति, पतिः च पत्नीं निर्दोषां जानाति। ‘प्रीतिरस्तु मे’ इति वाक्ये तस्य आशा निहिता — सीता पुनः गृहं प्रत्यागच्छेत्। मुनिं प्रति तस्य आदरः अपि दृश्यते।

So addressed by Vālmīki, Rāghava looked at that lovely lady standing in the midst of the world and, with joined palms, replied: "It is just as you say, blessed knower of dharma; your spotless words, brahmin, give me full conviction. Proof was given by Vaidehī once before, in Laṅkā, in the presence of the gods; she swore an oath there, and so I brought her into my house. But the censure of the people is powerful, and it was because of it that Maithilī was abandoned. It was out of fear of the people, brahmin, that I abandoned this Sītā, though I knew she was sinless; please forgive me. And I know these twins, Kuśa and Lava, to be my sons. Let my love be given again to Maithilī, now proved pure before the world." Rāma himself confesses that he abandoned Sītā though he knew her to be blameless, and that confession is deeply moving. He asks forgiveness, not of Sītā but of the sage, and both his humility and his pain show in it. "Proof was given once before" recalls the ordeal by fire in the Yuddha Kāṇḍa, where Sītā's purity was established before the gods. "In the midst of the world" comes twice: Rāma wants proof before all the world, not in private. For the first time the acknowledgement of his sons comes from Rāma's own lips: "I know these two are my sons." His words show the conflict between a king's dharma and a husband's: the king cannot ignore the opinion of the people, while the husband knows his wife is blameless. His hope lies in the words "let my love be given again": that Sītā might come home. His respect for the sage shows too.

२देवानाम् आगमनम्, रामस्य पुनरुक्तिः, दिव्यः वायुः

६अभिप्रायं तु विज्ञाय रामस्य सुरसत्तमाः।
सीतायाः शपथे तस्मिन्महेन्द्राद्या महौजसः॥

७पितामहं पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः।
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः॥

८साध्याश्च देवाः सर्वे ते सर्वे च परमर्षयः।
नागाः सुपर्णाः सिद्धाश्च ते सर्वे हृष्टमानसाः॥

९सीताशपथसम्भ्रान्ताः सर्व एव समागताः।
दृष्ट्वा देवानृषींश्चैव राघवः पुनरब्रवीत्॥

१०प्रत्ययो मे सुरश्रेष्ठ ऋषिवाक्यैरकल्मषैः।
शुद्धायां जगतो मध्ये वैदेह्यां प्रीतिरस्तु मे॥

११ततो वायुः शुभः पुण्यो दिव्यगन्धो मनोरमः।
तं जनौघं सुरश्रेष्ठो ह्लादयामास सर्वतः॥

१२तदद्भुतमिवाचिन्त्यं निरैक्षन्त समाहिताः।
मानवाः सर्वराष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृतयुगे यथा॥

रामस्य अभिप्रायं विज्ञाय तस्मिन् सीतायाः शपथे महेन्द्राद्याः महौजसः सुरसत्तमाः पितामहं ब्रह्माणं पुरस्कृत्य सर्वे एव समागताः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, विश्वेदेवाः, मरुद्गणाः, सर्वे साध्याः देवाः, सर्वे परमर्षयः, नागाः, सुपर्णाः, सिद्धाः च — ते सर्वे हृष्टमानसाः सीताशपथसम्भ्रान्ताः समागताः। देवान् ऋषीन् च दृष्ट्वा राघवः पुनः अब्रवीत् — ‘हे सुरश्रेष्ठाः, ऋषिवाक्यैः अकल्मषैः मे प्रत्ययः अस्ति; जगतः मध्ये शुद्धायां वैदेह्यां मे प्रीतिः अस्तु।’ ततः शुभः पुण्यः दिव्यगन्धः मनोरमः वायुः सर्वतः तं जनौघं सुरश्रेष्ठः इव आह्लादयामास। सर्वराष्ट्रेभ्यः आगताः मानवाः समाहिताः तत् अचिन्त्यम् अद्भुतम् इव निरैक्षन्त, यथा पूर्वं कृतयुगे। देवानाम् आगमनं शपथस्य गाम्भीर्यं वर्धयति — न केवलं मनुष्याः, किन्तु त्रयः लोकाः साक्षिणः। ‘सीताशपथसम्भ्रान्ताः’ इति पदेन देवाः अपि व्याकुलाः इति सूचितम् — ते जानन्ति यत् किमपि महत् भविष्यति। दिव्यः वायुः शुभस्य सूचकः; ‘कृतयुगे यथा’ इति उपमा — कृतयुगे देवाः मनुष्याः च सह दृश्यन्ते स्म, तथा अद्य अपि। समीक्षितस्य ७.०८८.००६c (अश्विनौ ऋषिगन्धर्वाः अप्सरसां गणाः) मुद्रणे नास्ति। ९–१० श्लोकौ — रामस्य पुनरुक्तिः — समीक्षिते न स्तः; ते वुल्गेटस्य विस्तरः। रामः देवान् दृष्ट्वा स्वस्य वचनं पुनः उच्चारयति, येन देवानाम् अपि साक्ष्यं प्राप्यते। वायोः उपमा ‘सुरश्रेष्ठः’ इति — सः वायुः अपि देव इव पूज्यः। सर्वे जनाः समाहिताः, निःशब्दाः, सीतायाः वचनं श्रोतुं प्रतीक्षन्ते।

Understanding Rāma's purpose, the best of the gods, Mahendra and the other mighty ones, all came for Sītā's oath with the Grandsire Brahmā at their head: the Ādityas, Vasus, Rudras, Viśvedevas and the hosts of Maruts, all the Sādhya gods and all the supreme seers, the Nāgas, the Suparṇas and the Siddhas, all of them joyful at heart and stirred by Sītā's oath. Seeing the gods and the seers, Rāghava spoke again: "Best of the gods, the seer's spotless words have convinced me. Let my love be given again to Vaidehī, proved pure before the world." Then a gentle, holy breeze, divinely fragrant and delightful, refreshed that whole crowd on every side as though it were the best of the gods, and the people from every kingdom, rapt, gazed on that wonder beyond imagining, as in the Kṛta age of old. The coming of the gods deepens the gravity of the oath, for now not men alone but the three worlds are witnesses. "Stirred by Sītā's oath" suggests that even the gods were anxious, knowing that something great was about to happen. The divine breeze is an auspicious sign, and "as in the Kṛta age" recalls how in that age gods and men were seen together, as they are today. Seeing the gods, Rāma repeats his words so that the gods too may bear witness. The breeze is honoured like a god, and all the people stand hushed, waiting to hear Sītā speak.

३सीतायाः त्रिविधः शपथः

१३सर्वान्समागतान्दृष्ट्वा सीता काषायवासिनी।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमधोदृष्टिरवाङ्मुखी॥

१४यथाहं राघवादन्यं मनसापि न चिन्तये।
तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति॥

१५मनसा कर्मणा वाचा यथा रामं समर्चये।
तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति॥

१६यथैतत्सत्यमुक्तं मे वेद्मि रामात्परं न च।
तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति॥

सर्वान् समागतान् दृष्ट्वा काषायवासिनी सीता अधोदृष्टिः अवाङ्मुखी प्राञ्जलिः सती वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यथा अहं राघवात् अन्यं पुरुषं मनसा अपि न चिन्तये, तथा माधवी देवी पृथ्वी मे विवरं दातुम् अर्हति। यथा अहं मनसा कर्मणा वाचा रामम् एव समर्चये, तथा माधवी देवी मे विवरं दातुम् अर्हति। यथा मे उक्तम् एतत् सत्यं — रामात् परं न वेद्मि — तथा माधवी देवी मे विवरं दातुम् अर्हति।’ सीतायाः शपथः त्रिविधः — मनसः, कर्मवाक्कायानां, सत्यस्य च; प्रत्येकस्य अन्ते सा एव प्रार्थना पुनः पुनः आवर्तते। सीतायाः प्रार्थना न ‘प्रमाणं भवतु’ इति, अपि तु ‘विवरं ददातु’ इति — सा पुनः रामस्य गृहं न याचते, अपि तु मातुः पृथ्व्याः क्रोडम्। सीता भूमिजा, जनकेन हलकर्षणे भूमितः उद्धृता; अतः माधवी देवी तस्याः माता इव। काषायं वस्त्रं तस्याः तपस्विनीरूपं सूचयति। द्वितीयः तृतीयः च शपथौ (१५–१६) समीक्षिते न स्तः; तत्र एकः एव। ‘अधोदृष्टिः अवाङ्मुखी’ — सा कस्यचित् मुखं न पश्यति, न रामस्य अपि। शपथस्य त्रिरावृत्तिः तस्य दृढतां सूचयति — एकवारं न, त्रिवारम्। अत्र सीता न रामं दोषयति, न लोकं; केवलं स्वस्य निष्ठां घोषयति। तस्याः मौनं शपथः च उभौ अपि तस्याः आत्मसम्मानस्य प्रमाणम्।

Seeing them all assembled, Sītā, dressed in ochre, spoke with joined palms, her eyes lowered and her face downcast: "As I have never thought even in my mind of anyone but Rāghava, so may the goddess Mādhavī, the Earth, open for me. As in thought, deed and word I worship Rāma alone, so may the goddess Mādhavī open for me. As it is true, what I have said, that I know no one beyond Rāma, so may the goddess Mādhavī open for me." Sītā's oath is threefold, of the mind, of deed, word and body, and of truth, and each ends with the same prayer. She does not pray "let this be proof" but "let the earth open": she does not ask to return to Rāma's house but to the lap of her mother the Earth. Sītā was born of the earth, drawn up from the soil by Janaka as he ploughed, and so the goddess Mādhavī is as a mother to her. The ochre dress marks her as an ascetic. Her lowered eyes mean she looks at no one's face, not even Rāma's. Saying the oath three times shows its firmness. Sītā blames neither Rāma nor the people; she only declares her own faithfulness, and her silence and her oath alike bear witness to her self-respect.

४सिंहासनस्य उत्थानम्, धरण्या सीतायाः ग्रहणम्, जगतः सम्मोहः

१७तथा शपन्त्यां वैदेह्यां प्रादुरासीत्तदद्भुतम्।
भूतलादुत्थितं दिव्यं सिंहासनमनुत्तमम्॥

१८ध्रियमाणं शिरोभिस्तु नागैरमितविक्रमैः।
दिव्यं दिव्येन वपुषा दिव्यरत्नविभूषितैः॥

१९तस्मिंस्तु धरणी देवी बाहुभ्यां गृह्य मैथिलीम्।
स्वागतेनाभिनन्द्यैनामासने चोपवेशयत्॥

२०तामासनगतां दृष्ट्वा प्रविशन्तीं रसातलम्।
पुष्पवृष्टिरविच्छिन्ना दिव्या सीतामवाकिरत्॥

२१साधुकारश्च सुमहान्देवानां सहसोत्थितः।
साधुसाध्विति वै सीते यस्यास्ते शीलमीदृशम्॥

२२एवं बहुविधा वाचो ह्यन्तरिक्षगताः सुराः।
व्याजह्रुर्हृष्टमनसो दृष्ट्वा सीताप्रवेशनम्॥

२३यज्ञवाटगताश्चापि मुनयः सर्व एव ते।
राजानश्च नरव्याघ्रा विस्मयान्नोपरेमिरे॥

२४अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः।
दानवाश्च महाकायाः पाताले पन्नगाधिपाः॥

२५केचिद्विनेदुः संहृष्टाः केचिद्ध्यानपरायणाः।
केचिद्रामं निरीक्षन्ते केचित्सीतामचेतसः॥

२६सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषामासीत्समागमः।
तन्मुहूर्तमिवात्यर्थं समं सम्मोहितं जगत्॥

तथा शपन्त्यां वैदेह्यां तत् अद्भुतं प्रादुरासीत् — भूतलात् दिव्यम् अनुत्तमं सिंहासनम् उत्थितम्, अमितविक्रमैः नागैः शिरोभिः ध्रियमाणं, दिव्येन वपुषा, दिव्यरत्नविभूषितैः नागैः धृतम्। तस्मिन् धरणी देवी बाहुभ्यां मैथिलीं गृह्य स्वागतेन अभिनन्द्य आसने च उपावेशयत्। ताम् आसनगतां रसातलं प्रविशन्तीं दृष्ट्वा अविच्छिन्ना दिव्या पुष्पवृष्टिः सीताम् अवाकिरत्। देवानां सहसा सुमहान् साधुकारः उत्थितः — ‘साधु साधु सीते, यस्याः ते ईदृशं शीलम्।’ अन्तरिक्षगताः सुराः हृष्टमनसः सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा एवं बहुविधाः वाचः व्याजह्रुः। यज्ञवाटगताः सर्वे मुनयः, नरव्याघ्राः राजानः च विस्मयात् न उपरेमिरे। अन्तरिक्षे भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः, महाकायाः दानवाः, पाताले पन्नगाधिपाः — केचित् संहृष्टाः विनेदुः, केचित् ध्यानपरायणाः, केचित् रामं निरीक्षन्ते, केचित् अचेतसः सीताम्। सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषां समागमः अभूत्; तत् मुहूर्तम् इव अत्यर्थं सर्वं जगत् समं सम्मोहितम्। अत्र सीतायाः अवसानं करुणस्य परमं शिखरम् — सा शुद्धा इति प्रमाणिता, किन्तु रामस्य समीपं न प्रत्यागता। धरणी माता पुत्रीं स्वागतेन गृह्णाति, यथा विवाहात् पूर्वं जनकः भूमितः ताम् उद्धृतवान्। विश्वस्य प्रतिक्रिया विविधा — हर्षः, ध्यानं, विस्मयः, मोहः च; कविः रामस्य भावं साक्षात् न वदति, अग्रिमे सर्गे तस्य शोकः वर्णयिष्यते। ‘यस्यास्ते शीलमीदृशम्’ इति देवानां वचनं सीतायाः चरित्रस्य अन्तिमं प्रमाणपत्रम्। नागैः धृतं सिंहासनं पातालस्य अधिपतीनां सत्कारं दर्शयति। एवं सीतायाः कथा उत्तरकाण्डे समाप्यते, तस्याः शुद्धिः च त्रिलोक्यां प्रसिद्धा भवति।

As Vaidehī swore her oath, a wonder appeared: a divine, matchless throne rose from the ground, borne on the heads of nāgas of boundless strength, divine in form and adorned with divine jewels. On it the goddess Earth took Maithilī in her arms, welcomed her, and seated her on the throne. As she sat there and entered Rasātala, an unbroken shower of heavenly flowers covered Sītā. A great cry of approval rose at once from the gods: "Well done, well done, Sītā, whose conduct is such as this!" So the gods in the sky, rejoicing, spoke in many such words as they watched Sītā enter the earth. All the sages at the sacrificial ground and the kings, tigers among men, could not stop marvelling. In the sky and on the earth all beings moving and unmoving, the huge-bodied Dānavas and the lords of the serpents in Pātāla, some shouted in delight, some were lost in thought, some gazed at Rāma, and some, stunned, at Sītā. Seeing Sītā enter the earth they were all as one, and for a moment the whole world was utterly bewildered. Sītā's end here is the very summit of pathos: she is proved pure, yet she does not return to Rāma. Mother Earth receives her daughter with a welcome, as long ago, before her marriage, Janaka had drawn her up from the earth. The world responds in many ways, with joy, reflection, wonder and bewilderment; the poet does not describe Rāma's feelings directly, and his grief is told in the next sarga. The gods' words, "whose conduct is such as this", are the last testimony to Sītā's character, and the throne borne by nāgas shows the honour paid her by the lords of the underworld. So Sītā's story ends in the Uttara Kāṇḍa, and her purity is made known through the three worlds.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु ९७.१ वाल्मीकिना एवं कथितः तु
सन्धिः
वाल्मीकिना + एवम् → वाल्मीकिनैवम् — वृद्धिसन्धिः; ‘उक्तः + तु’ — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘वाल्मीकिना’ तृतीया; ‘उक्तः’ क्तान्तं प्रथमा
वरवर्णिनीम् ९७.१ उत्तमरूपवतीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरः वर्णः अस्याः अस्ति — ‘वरवर्ण’ + इनि (स्त्रियां ङीप्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
एवमेतन्महाभाग ९७.२ हे महाभाग, एवम् एव एतत्
सन्धिः
एतत् + महाभाग → एतन्महाभाग — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
महान् भागः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘एतत्’ प्रथमा; ‘महाभाग’ सम्बोधनम्
ब्रह्मंस्तव ९७.२ हे ब्राह्मण, तव
सन्धिः
‘ब्रह्मन् + तव’ → ब्रह्मंस्तव — नकारस्य रुत्वं, अनुस्वारः, सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘ब्रह्मन्’ सम्बोधनम्; ‘तव’ षष्ठी
सुरसंनिधौ ९७.३ देवानां समक्षम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुराणां संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
लोकापवादो ९७.४ जननिन्दा
सन्धिः
लोक + अपवाद → लोकापवाद — सवर्णदीर्घः; ‘लोकापवादः + बलवान्’ → विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
लोकस्य अपवादः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ब्रह्मन्नपापेत्यभिजानता ९७.४ हे ब्रह्मन्, निष्पापा इति जानता (मया)
सन्धिः
ब्रह्मन् + अपापा → ब्रह्मन्नपापा — ङमुडागमः; अपापा + इति → अपापेति — गुणः; इति + अभिजानता → इत्यभिजानता — यण्
समासः
न पापा अपापा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अभिजानता’ शतृप्रत्ययान्तं, तृतीया एकवचनम्
क्षन्तुमर्हति ९७.४ क्षमां कर्तुं योग्यः
सन्धिः
क्षन्तुम् + अर्हति — संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘क्षन्तुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘अर्हति’ लट्, प्रथमपुरुषः
यमजातौ ९७.५ युगलजन्मानौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमौ जातौ — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
महेन्द्राद्या ९७.६ इन्द्रप्रमुखाः देवाः
सन्धिः
महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः; महेन्द्र + आद्य → महेन्द्राद्य — सवर्णदीर्घः
समासः
महेन्द्रः आदिः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
मूले ‘महेन्द्राद्याः’ — प्रथमा, बहुवचनम्
मरुद्गणाः ९७.७ वायुदेवसमूहाः
सन्धिः
मरुत् + गणाः → मरुद्गणाः — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
मरुतां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सीताशपथसम्भ्रान्ताः ९७.९ सीताशपथेन उद्विग्नाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सीतायाः शपथः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन सम्भ्रान्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दिव्यगन्धो ९७.११ अलौकिकसुगन्धः
सन्धिः
‘दिव्यगन्धः + मनोरमः’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
दिव्यः गन्धः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ह्लादयामास ९७.११ आनन्दयत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘ह्लाद्’ णिजन्तं लिट् (आम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
निरैक्षन्त ९७.१२ अपश्यन्
सन्धिः
निः + ऐक्षन्त → निरैक्षन्त — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
काषायवासिनी ९७.१३ भगवावस्त्रधारिणी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
काषायं वस्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अधोदृष्टिरवाङ्मुखी ९७.१३ अधः पश्यन्ती नतमुखी
सन्धिः
अधः + दृष्टि → अधोदृष्टि — विसर्गस्य उत्वं; ‘अधोदृष्टिः + अवाङ्मुखी’ — विसर्गस्य रेफः
समासः
अधः दृष्टिः यस्याः सा; अवाक् मुखं यस्याः सा — बहुव्रीही
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
राघवादन्यम् ९७.१४ रामात् भिन्नम्
सन्धिः
राघवात् + अन्यम् → राघवादन्यम् — जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘राघवात्’ पञ्चमी (अन्ययोगे); ‘अन्यम्’ द्वितीया
माधवी ९७.१४ माधवस्य (विष्णोः) पत्नी पृथ्वी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘माधव’ शब्दात् स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समर्चये ९७.१५ पूजयामि
सन्धिः
सम् + अर्चये — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘अर्च्’ णिजन्तं लट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
प्रादुरासीत्तदद्भुतम् ९७.१७ तत् आश्चर्यं प्रकटम् अभवत्
सन्धिः
प्रादुः + आसीत् → प्रादुरासीत् — विसर्गस्य रेफः; आसीत् + तत् → आसीत्तत्; तत् + अद्भुतम् → तदद्भुतम् — जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आसीत्’ लङ्; ‘तत् अद्भुतम्’ प्रथमा
ध्रियमाणम् ९७.१८ धार्यमाणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘धृ’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्वागतेनाभिनन्द्यैनामासने ९७.१९ स्वागतवचनेन एनां सत्कृत्य आसने
सन्धिः
स्वागतेन + अभिनन्द्य → स्वागतेनाभिनन्द्य — सवर्णदीर्घः; अभिनन्द्य + एनाम् → अभिनन्द्यैनाम् — वृद्धिः
समासः
सु + आगतम् → स्वागतम् (यण्सन्धिः) — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अभिनन्द्य’ ल्यबन्तम्; ‘एनाम्’ द्वितीया; ‘आसने’ सप्तमी
पुष्पवृष्टिरविच्छिन्ना ९७.२० निरन्तरा कुसुमवर्षा
सन्धिः
‘पुष्पवृष्टिः + अविच्छिन्ना’ — विसर्गस्य रेफः
समासः
पुष्पाणां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः; न विच्छिन्ना — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
साधुसाध्विति ९७.२१ ‘साधु साधु’ इति
सन्धिः
साधु + इति → साध्विति — यण्सन्धिः (उ + इ = वि)
समासः
समासः नास्ति — द्विरुक्तिः
विभक्तिः
अव्ययवत्
व्याजह्रुर्हृष्टमनसो ९७.२२ प्रसन्नचित्ताः अवदन्
सन्धिः
‘व्याजह्रुः + हृष्ट’ — विसर्गस्य रेफः; ‘हृष्टमनसः + दृष्ट्वा’ — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
हृष्टं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘व्याजह्रुः’ ‘वि + आङ् + हृ’ लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
विस्मयान्नोपरेमिरे ९७.२३ आश्चर्यात् न विरताः
सन्धिः
विस्मयात् + न → विस्मयान्न — अनुनासिकसन्धिः; न + उपरेमिरे → नोपरेमिरे — गुणसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उपरेमिरे’ ‘रम्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
स्थावरजङ्गमाः ९७.२४ अचराः चराः च प्राणिनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्थावराः च जङ्गमाः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्