- सन्धिः
- वि + उष्टा → व्युष्टा — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
- समासः
- समासः नास्ति — क्तान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
उत्तरकाण्डम् — षण्णवतितमः सर्गः
वाल्मीकिना सीताशुद्धेः समर्थनम्
प्रभाते ऋषीणां राज्ञां प्रजानां च समागमः, ससीतस्य वाल्मीकेः आगमनम्, जनानां शोकः साधुवादश्च, मुनेः घोषणा, तपसा शपथः, सीतायाः शुद्धेः प्रमाणम्
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटं गतः राघवः सर्वान् ऋषीन् आह्वयत् — वसिष्ठवामदेवजाबालिकाश्यपविश्वामित्रदीर्घतमोदुर्वासःपुलस्त्यशक्तिभार्गववामनमार्कण्डेयमौद्गल्यगर्गच्यवनशतानन्दभरद्वाजाग्निपुत्रनारदपर्वतगौतमकात्यायनसुयज्ञागस्त्यप्रमुखाः संशितव्रताः मुनयः, महावीर्याः राक्षसाः, महाबलाः वानराः, सहस्रशः क्षत्रियवैश्यशूद्राः, नानादेशगताः ब्राह्मणाः, ज्ञानकर्मयोगनिष्ठाः च सीताशपथं द्रष्टुं समागताः। तत् अश्मभूतम् इव अचलं जनसमूहं श्रुत्वा मुनिवरः ससीतः उपागमत्; अवाङ्मुखी कृताञ्जलिः बाष्पकला सीता ऋषिं पृष्ठतः अन्वगच्छत्। तां दृष्ट्वा महान् साधुवादः, दुःखजः हलहलाशब्दः च अभूत्। वाल्मीकिः जनौघस्य मध्ये प्रविश्य राघवम् अब्रवीत् — ‘इयं सुव्रता धर्मचारिणी सीता लोकापवादात् मम आश्रमसमीपे परित्यक्ता; सा प्रत्ययं दास्यते। इमौ यमजातौ जानकीपुत्रौ तव एव सुतौ। अहं प्रचेतसः दशमः पुत्रः, अनृतं न स्मरामि। बहुवर्षसहस्राणि मया तपः कृतं; यदि मैथिली दुष्टा, तस्य फलं न अश्नीयाम्। पञ्चभूतेषु मनःषष्ठेषु विचिन्त्य शुद्धा इति मया गृहीता। इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता; दिव्येन दृष्टिविषयेण मया प्रविष्टा — लोकापवादकलुषितचेतसा त्वया विदिता अपि शुद्धा प्रियतमा त्यक्ता।’
१प्रभाते सर्वेषां समागमः
१तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटं गतो नृपः।
ऋषीन्सर्वान्महातेजाः शब्दापयति राघवः॥
२वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः।
विश्वामित्रो दीर्घतमा दुर्वासाश्च महातपाः॥
३पुलस्त्योऽपि तथा शक्तिर्भार्गवश्चैव वामनः।
मार्कण्डेयश्च दीर्घायुर्मौद्गल्यश्च महायशाः॥
४गर्गश्च च्यवनश्चैव शतानन्दश्च धर्मवित्।
भरद्वाजश्च तेजस्वी अग्निपुत्रश्च सुप्रभः॥
५नारदः पर्वतश्चैव गौतमश्च महायशाः।
कात्यायनः सुयज्ञश्च ह्यगस्त्यस्तपसां निधिः॥
६एते चान्ये च बहवो मुनयः संशितव्रताः।
कौतूहलसमाविष्टाः सर्व एव समागताः॥
७राक्षसाश्च महावीर्या वानराश्च महाबलाः।
सर्व एव समाजग्मुर्महात्मानः कुतूहलात्॥
८क्षत्रिया ये च शूद्राश्च वैश्याश्चैव सहस्रशः।
नानादेशगताश्चैव ब्राह्मणाः संशितव्रताः॥
९ज्ञाननिष्ठाः कर्मनिष्ठा योगनिष्ठास्तथापरे।
सीताशपथवीक्षार्थं सर्व एव समागताः॥
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रभाते यज्ञवाटं गतः महातेजाः नृपः राघवः सर्वान् ऋषीन् शब्दापयति। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपः, विश्वामित्रः, दीर्घतमाः, महातपाः दुर्वासाः; पुलस्त्यः, शक्तिः, भार्गवः, वामनः, दीर्घायुः मार्कण्डेयः, महायशाः मौद्गल्यः; गर्गः, च्यवनः, धर्मवित् शतानन्दः, तेजस्वी भरद्वाजः, सुप्रभः अग्निपुत्रः; नारदः, पर्वतः, महायशाः गौतमः, कात्यायनः, सुयज्ञः, तपसां निधिः अगस्त्यः — एते अन्ये च बहवः संशितव्रताः मुनयः कौतूहलसमाविष्टाः सर्वे एव समागताः। महावीर्याः राक्षसाः, महाबलाः वानराः, महात्मानः सर्वे कुतूहलात् समाजग्मुः। क्षत्रियाः शूद्राः वैश्याः सहस्रशः, नानादेशगताः संशितव्रताः ब्राह्मणाः, ज्ञाननिष्ठाः कर्मनिष्ठाः योगनिष्ठाः अपरे च — सर्वे सीताशपथवीक्षार्थं समागताः। ऋषीणां सूची दीर्घा — प्रायः सर्वे प्रसिद्धाः महर्षयः अत्र उपस्थिताः, येन शपथस्य साक्ष्यं सर्वोच्चं भवति। मुद्रणे ‘पुलस्त्योऽपि’ इति, समीक्षिते ‘agastyo ’tha’; मुद्रणे पुनः अगस्त्यः पञ्चमे श्लोके पृथक् उक्तः, नारदपर्वतगौतमकात्यायनसुयज्ञैः सह — सः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। ज्ञानकर्मयोगनिष्ठानाम् उल्लेखः (९) अपि वुल्गेटमात्रः। सर्वे वर्णाः, सर्वाः जातयः, वानराः राक्षसाः च — सम्पूर्णः लोकः साक्षी इति कविः दर्शयति। ‘कौतूहलसमाविष्टाः’ ‘कुतूहलात्’ इति पुनरुक्तिः जनानां तीव्राम् उत्कण्ठां सूचयति — सर्वे सीतायाः दर्शनं शपथस्य परिणामं च द्रष्टुम् उत्सुकाः। रामः स्वयं प्रभाते एव यज्ञवाटं गत्वा ऋषीन् आह्वयति — तस्य उत्कण्ठा स्पष्टा। एते मुनयः न केवलं साक्षिणः, अपि तु धर्मस्य प्रमाणभूताः; तेषां समक्षं कृतः शपथः कोऽपि न अवगणयितुं शक्नोति। वसिष्ठविश्वामित्रौ रामस्य गुरू, अगस्त्यः वनवासे मार्गदर्शकः, भरद्वाजः चित्रकूटगमने आतिथेयः — एते सर्वे रामस्य जीवनेन सम्बद्धाः।
When that night had passed, the king went at dawn to the sacrificial ground, and the mighty Rāghava summoned all the seers: Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli and Kāśyapa, Viśvāmitra, Dīrghatamas and Durvāsas of great austerity; Pulastya, Śakti, Bhārgava and Vāmana, the long-lived Mārkaṇḍeya and the glorious Maudgalya; Garga, Cyavana, Śatānanda who knew dharma, the radiant Bharadvāja and the brilliant son of Agni; Nārada, Parvata, the glorious Gautama, Kātyāyana, Suyajña, and Agastya, treasury of austerities. These and many other sages of strict vows all came, full of curiosity. Rākṣasas of great valour and monkeys of great strength, all great-souled, gathered out of curiosity too. Kṣatriyas, śūdras and vaiśyas came by the thousand, and brahmins of strict vows from many lands, some devoted to knowledge, some to ritual, others to yoga; all came to witness Sītā's oath. The list of seers is long: almost every famous great seer is present, so that the oath has the highest possible witness. Every class and every people, monkeys and rākṣasas too, are there, and the poet shows the whole world as witness. The repeated "out of curiosity" shows how intensely the people longed to see Sītā and the outcome of the oath. Rāma himself goes to the sacrificial ground at dawn and summons the seers, and his eagerness is plain. These sages are not only witnesses but the very authorities of dharma; no one could disregard an oath taken before them. Vasiṣṭha and Viśvāmitra were Rāma's teachers, Agastya his guide in exile, Bharadvāja his host on the way to Citrakūṭa; all are bound up with Rāma's life.
२ससीतस्य वाल्मीकेः आगमनम्, जनानां प्रतिक्रिया
१०तदा समागतं सर्वमश्मभूतमिवाचलम्।
श्रुत्वा मुनिवरस्तूर्णं ससीतः समुपागमत्॥
११तमृषिं पृष्ठतः सीता अन्वगच्छदवाङ्मुखी।
कृताञ्जलिर्बाष्पकला कृत्वा रामं मनोगतम्॥
१२तां दृष्ट्वा श्रुतिमायान्तीं ब्रह्माणमनुगामिनीम्।
वाल्मीकेः पृष्ठतः सीतां साधुवादो महानभूत्॥
१३ततो हलहलाशब्दः सर्वेषामेवमाबभौ।
दुःखजन्मविशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम्॥
१४साधु रामेति केचित्तु साधु सीतेति चापरे।
उभावेव च तत्रान्ये प्रेक्षकाः सम्प्रचुक्रुशुः॥
तदा अश्मभूतम् इव अचलं तत् सर्वं समागतं जनसमूहं श्रुत्वा मुनिवरः तूर्णं ससीतः समुपागमत्। तम् ऋषिं पृष्ठतः सीता अवाङ्मुखी अन्वगच्छत् — कृताञ्जलिः, बाष्पकला, मनसि रामं कृत्वा। ब्रह्माणम् अनुगच्छन्तीं श्रुतिम् इव वाल्मीकेः पृष्ठतः आयान्तीं तां सीतां दृष्ट्वा महान् साधुवादः अभूत्। ततः दुःखजन्मविशालेन शोकेन आकुलितात्मनां सर्वेषाम् एवं हलहलाशब्दः आबभौ। केचित् ‘साधु राम’ इति, अपरे ‘साधु सीते’ इति, अन्ये तत्र प्रेक्षकाः ‘उभौ एव साधू’ इति सम्प्रचुक्रुशुः। ‘अश्मभूतम् इव अचलम्’ इति उपमा जनसमूहस्य निश्चलतां निःशब्दतां च दर्शयति — सर्वे स्तब्धाः प्रतीक्षन्ते। ‘ब्रह्माणम् अनुगामिनी श्रुतिः’ इति उपमा अतीव उदात्ता — वाल्मीकिः ब्रह्मा इव, सीता वेदवाणी इव पवित्रा; एतेन सीतायाः पवित्रता कविना पूर्वम् एव घोषिता। ‘मनोगतं रामं कृत्वा’ इति पदेन सीतायाः हृदये रामः एव इति सूचितम्, यत् अग्रिमे सर्गे तस्याः शपथस्य आधारः भविष्यति। जनानां त्रिविधा प्रतिक्रिया — केचित् रामं स्तुवन्ति, केचित् सीतां, केचित् उभौ — लोकस्य मतभेदः अपि अत्र व्यञ्जितः। समीक्षिते क्रमः विपरीतः — ‘साधु सीते’ प्रथमं, ततः ‘साधु राम’। सीता मौनम् एव आचरति; सा न किमपि वदति, केवलं अञ्जलिं बद्ध्वा अश्रूणि मुञ्चति। बहुवर्षाणाम् अनन्तरं सा प्रथमवारं रामस्य समक्षम् आगच्छति, तस्याः मनसि वेदना संकोचः च उभे। जनानां शोकः अपि स्वाभाविकः — ते तस्याः दुःखं दृष्ट्वा द्रवन्ति।
Then, hearing that the whole gathering had come and stood as still as stone, the best of sages came quickly, bringing Sītā. Sītā followed behind the seer with her face downcast, her hands joined, her eyes brimming with tears, and Rāma in her heart. Seeing Sītā coming behind Vālmīki like the Veda following Brahmā, the people raised a great cry of approval. Then a tumult arose from them all, their hearts shaken by a grief born of deep sorrow. Some cried, "Well done, Rāma!", others, "Well done, Sītā!", and others among the onlookers cried out for both. "Still as stone" shows how motionless and silent the crowd was, all waiting breathless. The image of the Veda following Brahmā is exalted: Vālmīki is like Brahmā and Sītā holy as the sacred Word, so that the poet proclaims her purity before she says a word. "Rāma in her heart" tells us that Rāma alone dwells in Sītā's heart, which will be the ground of her oath in the next sarga. The crowd reacts in three ways, praising Rāma, praising Sītā, or praising both, and so the differences in public opinion are also suggested. Sītā keeps silent; she says nothing, only joins her hands and weeps. After many years she comes before Rāma for the first time, with pain and shyness together in her heart, and the people's grief is natural, for they melt at the sight of her sorrow.
३वाल्मीकेः घोषणा — सीतायाः निर्दोषता, पुत्रयोः परिचयः
१५ततो मध्ये जनौघस्य प्रविश्य मुनिपुङ्गवः।
सीतासहायो वाल्मीकिरिति होवाच राघवम्॥
१६इयं दाशरथे सीता सुव्रता धर्मचारिणी।
अपवादात्परित्यक्ता ममाश्रमसमीपतः॥
१७लोकापवादभीतस्य तव राम महाव्रत।
प्रत्ययं दास्यते सीता तामनुज्ञातुमर्हसि॥
१८इमौ तु जानकीपुत्रावुभौ च यमजातकौ।
सुतौ तवैव दुर्धर्षौ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥
१९प्रचेतसोऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन।
न स्मराम्यनृतं वाक्यमिमौ तु तव पुत्रकौ॥
ततः जनौघस्य मध्ये प्रविश्य सीतासहायः मुनिपुङ्गवः वाल्मीकिः इति ह उवाच राघवम् — ‘हे दाशरथे, इयं सुव्रता धर्मचारिणी सीता अपवादात् मम आश्रमसमीपतः परित्यक्ता। हे महाव्रत राम, लोकापवादभीतस्य तव सीता प्रत्ययं दास्यते; ताम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। इमौ जानकीपुत्रौ उभौ यमजातकौ तव एव दुर्धर्षौ सुतौ — एतत् सत्यं ते ब्रवीमि। हे राघवनन्दन, अहं प्रचेतसः दशमः पुत्रः; अनृतं वाक्यं न स्मरामि; इमौ तु तव पुत्रकौ।’ इदानीं रहस्यं सर्वेषां समक्षं प्रकाशितम् — कुमारौ रामस्य पुत्रौ। वाल्मीकिः स्वस्य सत्यवादित्वं कुलस्य प्रामाण्यं च साक्ष्यरूपेण स्थापयति — प्रचेतसः दशमः पुत्रः इति। ‘अपवादात् परित्यक्ता’ इति वचने रामस्य कार्यस्य स्पष्टः निर्देशः — मुनिः निर्भयः सत्यं वदति, राजानं अपि न भीत्वा। ‘तामनुज्ञातुमर्हसि’ इति विनयेन याचते — रामस्य अनुमत्या एव सीता शपथं करिष्यति। पूर्वसर्गे मुनिः कुमाराभ्यां ‘वाल्मीकेः शिष्यौ इति ब्रूतम्’ इति आदिशत्; इदानीं सः एव सत्यं प्रकाशयति — यथाकालं रहस्यं प्रकटितम्। ‘सुव्रता धर्मचारिणी’ इति विशेषणद्वयेन मुनिः सीतायाः चरित्रस्य प्रमाणं ददाति — सा आश्रमे अपि व्रतनिष्ठा धर्मपरा च अवसत्। ‘यमजातकौ’ इति पदेन कुमारयोः युगपत् जन्म सूचितम्।
Then the foremost of sages, Vālmīki, with Sītā beside him, came into the middle of the crowd and said to Rāghava: "Son of Daśaratha, this is Sītā, faithful to her vows and devoted to dharma, whom you abandoned near my hermitage because of slander. Rāma of great vows, you fear the censure of the people, and Sītā will give you proof; please give her leave. These two sons of Janakī, twins, are your own invincible sons; I tell you the truth. I am the tenth son of Pracetas, delight of the Raghus, and I do not recall ever speaking a falsehood: these two are your sons." Now the secret is revealed before everyone: the boys are Rāma's sons. Vālmīki sets his own truthfulness and his lineage as surety, naming himself the tenth son of Pracetas. "Abandoned because of slander" points plainly at what Rāma did; the sage speaks the truth fearlessly, without fear even of the king. "Please give her leave" is a humble request: Sītā will take her oath only with Rāma's consent. In the previous sargas the sage had told the boys to say only that they were Vālmīki's disciples; now he himself reveals the truth, and the secret comes out at its proper time. "Faithful to her vows and devoted to dharma" is the sage's testimony to Sītā's character: even in the hermitage she lived by her vows and by dharma. "Twins" tells us the boys were born together.
४तपसा शपथः, सीतायाः शुद्धेः प्रमाणम्
२०बहुवर्षसहस्राणि तपश्चर्या मया कृता।
नोपाश्नीयां फलं तस्या दुष्टेयं यदि मैथिली॥
२१मनसा कर्मणा वाचा भूतपूर्वं न किल्बिषम्।
तस्याहं फलमश्नामि अपापा मैथिली यदि॥
२२अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु राघव।
विचिन्त्य सीता शुद्धेति जग्राह वननिर्झरे॥
२३इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता।
लोकापवादभीतस्य प्रत्ययं तव दास्यति॥
२४तस्मादियं नरवरात्मज शुद्धभावा दिव्येन दृष्टिविषयेण मया प्रविष्टा।
लोकापवादकलुषीकृतचेतसा या त्यक्ता त्वया प्रियतमा विदितापि शुद्धा॥
‘मया बहूनि वर्षसहस्राणि तपश्चर्या कृता; यदि इयं मैथिली दुष्टा, तस्याः तपसः फलं न उपाश्नीयाम्। मनसा कर्मणा वाचा भूतपूर्वं किल्बिषं न स्मरामि; यदि मैथिली अपापा, तर्हि तस्य फलम् अहम् अश्नामि। हे राघव, अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु इन्द्रियेषु विचिन्त्य सीता शुद्धा इति ज्ञात्वा वननिर्झरे ताम् अग्रहीषम्। इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता लोकापवादभीतस्य तव प्रत्ययं दास्यति। हे नरवरात्मज, तस्मात् इयं शुद्धभावा दिव्येन दृष्टिविषयेण ज्ञानदृष्ट्या मया प्रविष्टा दृष्टा; लोकापवादकलुषीकृतचेतसा त्वया विदिता अपि शुद्धा या प्रियतमा त्यक्ता।’ अत्र मुनिः स्वतपसः सर्वं फलं पणे स्थापयति — एषः परमः शपथः। ‘पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु’ इति पदेन मुनिः पञ्चेन्द्रियैः मनसा च परीक्ष्य निश्चितवान् इति; हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव। ‘विदितापि शुद्धा’ इति अन्तिमं वचनं तीक्ष्णम् — रामः स्वयम् अपि सीतां शुद्धां जानाति स्म, तथापि लोकापवादात् त्यक्तवान्; मुनिः एतत् स्पष्टं वदति। अन्तिमः श्लोकः वसन्ततिलकावृत्ते। २०–२१ श्लोकयोः वुल्गेटे शपथः द्विधा — निषेधरूपेण विधिरूपेण च — उक्तः; समीक्षिते एकः एव श्लोकः। एवं वाल्मीकेः वचनं सीतायाः शपथस्य भूमिका; अग्रिमे सर्गे सीता स्वयं शपथं करिष्यति।
"For many thousands of years I have practised austerities; may I never enjoy their fruit if Maithilī is guilty. I remember no wrong I have ever done in thought, word or deed; may I enjoy the fruit of that only if Maithilī is sinless. Rāghava, I examined her through the five elements and the senses, with the mind as sixth, and, knowing Sītā to be pure, I took her in at the forest waterfall. She is pure in conduct, sinless, and holds her husband as her god; she will give proof to you who fear the people's censure. So, son of the best of men, I have seen with divine sight, with the eye of knowledge, that she is pure at heart, she, your dearest, whom you abandoned though you knew her to be pure, because your mind was darkened by the people's slander." Here the sage stakes the whole fruit of his austerity, and that is the supreme oath. "The five elements with the mind as sixth" means he tested and made certain of her with his five senses and his mind. His last words are sharp: "though you knew her to be pure". Rāma himself knew Sītā was pure and yet abandoned her because of the people's slander, and the sage says so openly. So Vālmīki's words prepare for Sītā's oath, which she will take herself in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शब्द’ नामधातोः णिच्
- विभक्तिः
- लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दीर्घतमस्’ नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘शक्तिः + भार्गवः’ — विसर्गस्य रेफः; ‘भार्गवः + च’ → श्चुत्वम्; च + एव → चैव — वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भार्गव’ भृगोः अपत्यम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘दीर्घायुः + मौद्गल्यः’ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- दीर्घम् आयुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हि + अगस्त्यः → ह्यगस्त्यः — यण्सन्धिः; ‘अगस्त्यः + तपसाम्’ — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अगस्त्यः’ प्रथमा; ‘तपसाम्’ षष्ठी बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संशितं व्रतं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कौतूहलेन समाविष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘समाजग्मुः + महात्मानः’ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- महान् आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘समाजग्मुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘योगनिष्ठाः + तथा’ — विसर्गस्य सकारः; तथा + अपरे → तथापरे — सवर्णदीर्घः
- समासः
- योगे निष्ठा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वीक्षा + अर्थम् → वीक्षार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सीतायाः शपथः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य वीक्षा (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्यै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययवत्
- सन्धिः
- सर्वम् + अश्मभूतम् + इव + अचलम् — संयोगाः; इव + अचलम् → इवाचलम् — सवर्णदीर्घः
- समासः
- अश्मा इव भूतम् — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘मुनिवरः + तूर्णम्’ — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- मुनिषु वरः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + अगच्छत् → अन्वगच्छत् — यण्सन्धिः; अगच्छत् + अवाङ्मुखी → अगच्छदवाङ्मुखी — जश्त्वम्
- समासः
- अवाक् मुखं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘अन्वगच्छत्’ लङ्; ‘अवाङ्मुखी’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाष्पस्य कला यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ब्रह्माणम् + अनुगामिनीम् — संयोगः
- समासः
- अनुगच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हलहला + शब्दः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हलहला इति शब्दः — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोकेन + आकुलित → शोकेनाकुलित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आकुलितः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘शोकेन’ तृतीया; ‘आकुलितात्मनाम्’ षष्ठी बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + चुक्रुशुः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘क्रुश्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जन + ओघ → जनौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- जनानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मम + आश्रम → ममाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आश्रमस्य समीपम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तसिल्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- ताम् + अनुज्ञातुम् + अर्हसि — संयोगाः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अनुज्ञातुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘अर्हसि’ लट्, मध्यमपुरुषः
- सन्धिः
- जानकीपुत्रौ + उभौ → जानकीपुत्रावुभौ — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
- समासः
- जानक्याः पुत्रौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- प्रचेतसः + अहम् → प्रचेतसोऽहम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रचेतसः’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- न + उपाश्नीयाम् → नोपाश्नीयाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उपाश्नीयाम्’ ‘अश्’ धातोः विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्गः षकारात् पूर्वं रक्षितः)
- समासः
- मनः षष्ठं येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वनस्य निर्झरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- लोक + अपवाद → लोकापवाद — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- लोकस्य अपवादः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन कलुषीकृतं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्