॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ९५

उत्तरकाण्डम् — पञ्चनवतितमः सर्गः

सीताशपथस्य निश्चयः

बहुदिनं गानश्रवणम्, कुशलवयोः सीतापुत्रत्वस्य ज्ञानम्, वाल्मीकिं प्रति दूतप्रेषणम्, मुनेः अनुमतिः, सभायाः आमन्त्रणम्, श्वोभूते शपथस्य निश्चयः

रामः मुनिभिः पार्थिवैः वानरैः च सह बहूनि अहानि तत् शुभं गीतं शुश्राव। तस्मिन् गीते कुशलवौ सीतापुत्रौ इति विज्ञाय सः परिषन्मध्ये शुद्धसमाचारान् दूतान् आहूय आत्ममनीषया अवदत् — ‘भगवतः वाल्मीकेः अन्तिकं गत्वा मम वचः ब्रूत — यदि सीता शुद्धसमाचारा वीतकल्मषा च, तर्हि महामुनिम् अनुमान्य इह आत्मनः शुद्धिं करोतु। मुनेः छन्दं सीतायाः मनोगतं च विज्ञाय मे लघु शंसत; श्वः प्रभाते मैथिली परिषन्मध्ये मम शोधनार्थं शपथं करोतु।’ दूताः वाल्मीकिं प्रणम्य रामवाक्यानि मृदूनि मधुराणि च ऊचुः। मुनिः ‘एवं भवतु, भद्रं वः; यथा राघवः वदति तथा सीता करिष्यते, पतिः हि स्त्रियाः दैवतम्’ इति अवदत्। दूतेभ्यः तत् श्रुत्वा प्रहृष्टः रामः समेतान् ऋषीन् राज्ञः च ‘सशिष्याः भगवन्तः, सानुगाः नराधिपाः, अन्यः च यः कांक्षते, सर्वे सीताशपथं पश्यन्तु’ इति आमन्त्रयत्। ऋषयः साधुवादं, राजानः च ‘त्वयि एव एतत् उपपन्नम्’ इति प्रशंसाम् अकुर्वन्। श्वोभूते शपथस्य निश्चयं कृत्वा रामः सर्वान् व्यसर्जयत्।

१कुशलवयोः परिचयः, वाल्मीकिं प्रति दूतप्रेषणम्

१रामो बहून्यहान्येव तद्गीतं परमं शुभम्।
शुश्राव मुनिभिः सार्धं पार्थिवैः सह वानरैः॥

२तस्मिन्गीते तु विज्ञाय सीतापुत्रौ कुशीलवौ।
तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत्॥

३दूतान्शुद्धसमाचारानाहूयात्ममनीषया।
मद्वचो ब्रूत गच्छध्वमितो भगवतोऽन्तिके॥

४यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा।
करोत्विहात्मनः शुद्धिमनुमान्य महामुनिम्॥

५छन्दं मुनेश्च विज्ञाय सीतायाश्च मनोगतम्।
प्रत्ययं दातुकामायास्ततः शंसत मे लघु॥

६श्वः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा।
करोतु परिषन्मध्ये शोधनार्थं ममैव च॥

रामः मुनिभिः सार्धं पार्थिवैः वानरैः सह बहूनि अहानि एव तत् परमं शुभं गीतं शुश्राव। तस्मिन् गीते कुशीलवौ सीतापुत्रौ इति विज्ञाय रामः तस्याः परिषदः मध्ये वचनम् अब्रवीत्। सः आत्ममनीषया स्वबुद्ध्या शुद्धसमाचारान् विश्वस्तान् दूतान् आहूय उक्तवान् — ‘इतः भगवतः वाल्मीकेः अन्तिकं गच्छध्वं, मद्वचः ब्रूत — यदि सीता शुद्धसमाचारा, यदि वा वीतकल्मषा, तर्हि महामुनिम् अनुमान्य इह आत्मनः शुद्धिं करोतु। मुनेः छन्दम् अभिप्रायं, सीतायाः मनोगतं च विज्ञाय, सा प्रत्ययं दातुकामा वा इति ततः मे लघु शीघ्रं शंसत। श्वः प्रभाते मैथिली जनकात्मजा परिषन्मध्ये मम एव शोधनार्थं शपथं करोतु।’ कथं रामः ज्ञातवान् यत् कुमारौ सीतापुत्रौ? गीतस्य कथायाम् एव — सीतायाः परित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे पुत्रयोः जन्म च उत्तरकाण्डे वर्णितम्, तत् गानं श्रुत्वा रामः अवगच्छत्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘उस कथासे ही उन्हें यह मालूम हुआ’ इति वदति। ‘ममैव शोधनार्थम्’ इति पदं विचारणीयम् — रामः स्वस्य अपवादस्य शोधनम् इच्छति, न केवलं सीतायाः; लोकापवादः राज्ञः अपि कलङ्कः। ‘यदि … यदि वा’ इति द्विवारं संशयः — रामः सीतां निर्दोषां जानाति, तथापि लोकस्य समक्षं प्रमाणम् अपेक्षते। ‘शुद्धसमाचारान्’ इति दूतानां विशेषणं, यत् ४तमे श्लोके सीतायाः विशेषणम् अपि — कविः सूक्ष्मं साम्यं स्थापयति। बहूनि अहानि गानं श्रुत्वा एव रामः निश्चयं करोति — सः त्वरितः न, विचारपूर्वकं प्रवर्तते।

For many days Rāma listened to that supremely fine song, together with the sages, the kings and the monkeys. From the song itself he came to know that Kuśa and Lava were Sītā's sons, and he spoke in the midst of the assembly. After reflecting by himself, he summoned messengers of clean conduct whom he trusted and said: "Go from here to the holy Vālmīki and give him my message: if Sītā is pure in conduct and free of sin, let her, with the great sage's consent, prove her purity here. Learn the sage's wish and Sītā's own mind, whether she is willing to give proof, and then tell me quickly. Tomorrow at dawn let Maithilī, Janaka's daughter, take an oath in the midst of the assembly, to clear my name as well." How did Rāma know that the boys were Sītā's sons? From the story in the song itself: the abandoning of Sītā and the birth of her sons in Vālmīki's hermitage are told in the Uttara Kāṇḍa, and hearing that sung, Rāma understood. "To clear my name as well" deserves thought: Rāma wants to be cleared of reproach himself, not only Sītā, for the people's slander stains the king too. The doubt is voiced twice, "if she is pure… if she is free of sin"; Rāma knows Sītā is blameless, yet he needs proof before the world. The messengers are called "of clean conduct", the same words used of Sītā, and the poet sets up a quiet parallel. Rāma decides only after hearing the song for many days; he does not act in haste but with deliberation.

२दूतानां गमनम्, मुनेः अनुमतिः

७श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वचः परममद्भुतम्।
दूताः सम्प्रययुर्बाढं यत्र वै मुनिपुङ्गवः॥

८ते प्रणम्य महात्मानं ज्वलन्तममितप्रभम्।
ऊचुस्ते रामवाक्यानि मृदूनि मधुराणि च॥

९तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्य च मनोगतम्।
विज्ञाय सुमहातेजा मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्॥

१०एवं भवतु भद्रं वो यथा वदति राघवः।
तथा करिष्यते सीता दैवतं हि पतिः स्त्रियाः॥

११तथोक्ता मुनिना सर्वे राजदूता महौजसम्।
प्रत्येत्य राघवं सर्वं मुनिवाक्यं बभाषिरे॥

राघवस्य एतत् परमम् अद्भुतं वचः श्रुत्वा दूताः ‘बाढम्’ इति यत्र मुनिपुङ्गवः आसीत् तत्र सम्प्रययुः। ते ज्वलन्तम् अमितप्रभं महात्मानं मुनिं प्रणम्य मृदूनि मधुराणि च रामवाक्यानि ऊचुः। तेषां तत् भाषितं श्रुत्वा रामस्य मनोगतं च विज्ञाय सुमहातेजाः मुनिः अथ वाक्यम् अब्रवीत् — ‘एवं भवतु, भद्रं वः; यथा राघवः वदति, तथा सीता करिष्यते; पतिः हि स्त्रियाः दैवतम्।’ मुनिना तथा उक्ताः सर्वे महौजसः राजदूताः राघवं प्रत्येत्य सर्वं मुनिवाक्यं बभाषिरे। दूताः मृदु मधुरं च वदन्ति, यतः सन्देशः कठोरः — पत्न्याः शुद्धेः परीक्षा। वाल्मीकिः अपि सीतायाः सम्मतिं न पृच्छति, अपि तु ‘पतिः दैवतम्’ इति पातिव्रत्यधर्मम् उद्घोषयति — तस्य विश्वासः यत् सीता पत्युः आज्ञां न लङ्घयेत्। ‘रामस्य मनोगतं विज्ञाय’ इति पदेन मुनिः रामस्य हृदयस्य व्याकुलतां अपि अवगच्छति — राजा पत्नीं पुनः स्वीकर्तुम् इच्छति, किन्तु लोकभयात् प्रमाणम् अपेक्षते। समीक्षिते ‘yathā tuṣyati rāghavaḥ’ इति पाठः, मुद्रणे ‘यथा वदति राघवः’। ‘ज्वलन्तम्’ इति मुनेः तपस्तेजसः वर्णनम्, येन तस्य वचनस्य प्रामाण्यम् अपि सूचितम्। दूताः मुनेः वचनं यथावत् राघवाय निवेदयन्ति, न किमपि योजयन्ति न च त्यजन्ति — एषः दूतधर्मः।

Hearing Rāghava's most extraordinary words, the messengers said, "Very well," and went to where the foremost of sages was. They bowed to that great-souled, radiant sage of boundless splendour and gave him Rāma's message gently and sweetly. Hearing them and understanding what was in Rāma's mind, the mighty sage replied: "So be it, and blessings on you. Sītā will do as Rāghava says, for a husband is a woman's god." So answered by the sage, the powerful royal messengers all returned to Rāghava and told him everything the sage had said. The messengers speak gently and sweetly because the message is harsh: a test of a wife's purity. Vālmīki does not even ask Sītā's consent but declares the dharma of a faithful wife, that her husband is her god, trusting that Sītā would never disobey her husband's wish. "Understanding what was in Rāma's mind" shows that the sage also grasped the turmoil in Rāma's heart: the king wants to take his wife back, but fear of the people makes him require proof. "Radiant" describes the fire of the sage's austerity and hints at the authority of his word. The messengers report the sage's words exactly, adding nothing and leaving nothing out, as a messenger's duty requires.

३सभायाः आमन्त्रणम्, प्रशंसा, श्वोभूते शपथस्य निश्चयः

१२ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः।
ऋषींस्तत्र समेतांश्च राज्ञश्चैवाभ्यभाषत॥

१३भगवन्तः सशिष्या वै सानुगाश्च नराधिपाः।
पश्यन्तु सीताशपथं यश्चैवान्योऽपि कांक्षते॥

१४तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः।
सर्वेषामृषिमुख्यानां साधुवादो महानभूत्॥

१५राजानश्च महात्मानं प्रशंसन्ति स्म राघवम्।
उपपन्नं नरश्रेष्ठ त्वय्येव भुवि नान्यतः॥

१६एवं विनिश्चयं कृत्वा श्वोभूत इति राघवः।
विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ्छत्रुसूदनः॥

१७इति सम्प्रविचार्य राजसिंहः श्वोभूते शपथस्य निश्चयम्।
विससर्ज मुनीन्नृपांश्च सर्वान्स महात्मा महतो महानुभावः॥

ततः महात्मनः वाल्मीकेः वाक्यं श्रुत्वा प्रहृष्टः काकुत्स्थः तत्र समेतान् ऋषीन् राज्ञः च अभ्यभाषत — ‘सशिष्याः भगवन्तः, सानुगाः नराधिपाः, यः च अन्यः कांक्षते, सर्वे सीताशपथं पश्यन्तु।’ महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा सर्वेषाम् ऋषिमुख्यानां महान् साधुवादः अभूत्। राजानः च महात्मानं राघवं प्रशंसन्ति स्म — ‘हे नरश्रेष्ठ, एतत् त्वयि एव भुवि उपपन्नं, न अन्यतः।’ एवं श्वोभूते इति विनिश्चयं कृत्वा शत्रुसूदनः राघवः तदा सर्वान् विसर्जयामास। अन्तिमः श्लोकः औपच्छन्दसिकवृत्ते — राजसिंहः महात्मा महतः महानुभावः सः श्वोभूते शपथस्य निश्चयं सम्प्रविचार्य सर्वान् मुनीन् नृपान् च विससर्ज। रामस्य हर्षः अत्र उल्लेखनीयः — सीतायाः शुद्धेः सार्वजनिकं प्रमाणं श्वः भविष्यति, ततः सा पुनः स्वीकृता भवेत् इति तस्य आशा। किन्तु पाठकः जानाति यत् अग्रिमे सर्गे अन्यत् एव भविष्यति। ‘त्वय्येव भुवि नान्यतः’ इति राज्ञां प्रशंसा रामस्य धर्मनिष्ठां स्तौति — लोकाय स्वपत्नीम् अपि परीक्षायां स्थापयति। अस्य श्लोकस्य अन्ते ‘महतो महानुभावः’ इति विशेषणत्रयं रामस्य गौरवं पुनः पुनः वर्णयति। समीक्षिते अन्तिमः श्लोकः नास्ति; सः वुल्गेटस्य उपसंहारः। सर्वे साक्षिणः भवन्तु इति रामस्य इच्छा — शपथः गूढः न, सार्वजनिकः एव; एवं लोकापवादस्य मूलम् एव उन्मूल्येत इति तस्य आशयः।

Hearing the great sage's answer, Kākutstha was delighted, and he addressed the seers and kings gathered there: "Let the holy ones with their disciples, the kings with their followers, and anyone else who wishes, come and witness Sītā's oath." When they heard the great Rāghava's words, a great cry of approval rose from all the chief seers, and the kings too praised him: "Best of men, this befits you alone on earth, and no one else." So, having fixed the oath for the following day, Rāghava, slayer of foes, dismissed them all; that lion among kings, great-souled, mighty and noble, thought it through, settled on the next day for the oath, and sent all the sages and kings away. Rāma's delight deserves notice: tomorrow there will be public proof of Sītā's purity, and then, he hopes, she may be taken back. But the reader knows that something else will happen in the next sarga. The kings' praise, "this befits you alone", honours Rāma's devotion to dharma, since for the world's sake he puts even his own wife to the test. The string of epithets at the end dwells again and again on Rāma's greatness. Rāma wants everyone to witness: the oath is not to be private but public, so that the very root of the slander may be torn out.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
बहून्यहान्येव ९५.१ अनेकान् दिवसान् एव
सन्धिः
बहूनि + अहानि → बहून्यहानि — यण्सन्धिः; अहानि + एव → अहान्येव — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘बहूनि अहानि’ द्वितीया बहुवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
सीतापुत्रौ ९५.२ सीतायाः सुतौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सीतायाः पुत्रौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
शुद्धसमाचारानाहूयात्ममनीषया ९५.३ विश्वस्तान् दूतान् आहूय स्वबुद्ध्या
सन्धिः
‘…समाचारान् + आहूय’ — संयोगः; आहूय + आत्म → आहूयात्म — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शुद्धः समाचारः येषां ते (बहुव्रीहिः); आत्मनः मनीषा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘…समाचारान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘आहूय’ ल्यबन्तम्; ‘आत्ममनीषया’ तृतीया
भगवतोऽन्तिके ९५.३ पूज्यस्य मुनेः समीपे
सन्धिः
भगवतः + अन्तिके → भगवतोऽन्तिके — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘भगवतः’ षष्ठी; ‘अन्तिके’ सप्तमी एकवचनम्
वीतकल्मषा ९५.४ निष्पापा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वीतं कल्मषं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
करोत्विहात्मनः ९५.४ अत्र स्वस्य (शुद्धिं) करोतु
सन्धिः
करोतु + इह → करोत्विह — यण्सन्धिः (उ + इ = वि); इह + आत्मनः → इहात्मनः — सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘करोतु’ लोट्, प्रथमपुरुषः; ‘आत्मनः’ षष्ठी एकवचनम्
मनोगतम् ९५.५ हृदयस्थम् अभिप्रायम्
सन्धिः
मनः + गतम् → मनोगतम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः
मनसि गतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दातुकामायास्ततः ९५.५ दातुम् इच्छन्त्याः
सन्धिः
‘दातुकामायाः + ततः’ — विसर्गस्य सकारः
समासः
दातुं कामः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (तुमुनः मलोपः)
विभक्तिः
‘दातुकामायाः’ षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परिषन्मध्ये ९५.६ सभायाः मध्ये
सन्धिः
परिषत् + मध्ये → परिषन्मध्ये — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
परिषदः मध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
शोधनार्थम् ९५.६ कलङ्कनिवारणाय
सन्धिः
शोधन + अर्थम् → शोधनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शोधनाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययवत् प्रयुक्तम्
राघवस्यैतद्वचः ९५.७ रामस्य इदं वचनम्
सन्धिः
राघवस्य + एतत् → राघवस्यैतत् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एतत् + वचः → एतद्वचः — जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘एतत् वचः’ द्वितीया एकवचनम्
सम्प्रययुर्बाढम् ९५.७ ‘अस्तु’ इति उक्त्वा प्रस्थिताः
सन्धिः
‘सम्प्रययुः + बाढम्’ — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘सम्प्रययुः’ ‘या’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘बाढम्’ अव्ययम्
ज्वलन्तममितप्रभम् ९५.८ दीप्यमानम् अपरिमिततेजसम्
सन्धिः
ज्वलन्तम् + अमितप्रभम् — संयोगः
समासः
अमिता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रामवाक्यानि ९५.८ रामस्य सन्देशवचनानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामस्य वाक्यानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ९५.९ मुनिः ततः वचनम् उक्तवान्
सन्धिः
‘मुनिः + वाक्यम्’ — विसर्गस्य रेफः; अथ + अब्रवीत् → अथाब्रवीत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अब्रवीत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
करिष्यते ९५.१० करिष्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘कृ’ धातोः लृट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दैवतम् ९५.१० देवता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘देवता’ शब्दात् स्वार्थे अण्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रत्येत्य ९५.११ प्रत्यागत्य
सन्धिः
प्रति + एत्य → प्रत्येत्य — यण्सन्धिः (इ + ए = ये)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
ल्यबन्तम् — ‘प्रति + इ’
राज्ञश्चैवाभ्यभाषत ९५.१२ नृपान् अपि उक्तवान्
सन्धिः
‘राज्ञः + च’ → श्चुत्वम्; च + एव → चैव — वृद्धिः; एव + अभ्यभाषत → एवाभ्यभाषत — सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘राज्ञः’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘अभ्यभाषत’ लङ्, आत्मनेपदम्
सीताशपथम् ९५.१३ सीतायाः शुद्धिप्रतिज्ञाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सीतायाः शपथः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
यश्चैवान्योऽपि ९५.१३ यः अपि अन्यः
सन्धिः
‘यः + च’ → यश्च; च + एव → चैव; एव + अन्यः → एवान्यः; ‘अन्यः + अपि’ → अन्योऽपि — पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सर्वनामानि, प्रथमा एकवचनम्
साधुवादो ९५.१४ प्रशंसाध्वनिः
सन्धिः
साधुवादः + महान् → साधुवादो महान् — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (हशि परे)
समासः
साधु इति वादः — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
त्वय्येव ९५.१५ त्वयि एव
सन्धिः
त्वयि + एव → त्वय्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = ये)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘त्वयि’ सप्तमी एकवचनम्
श्वोभूत ९५.१६ आगामिनि दिने
सन्धिः
श्वः + भूत → श्वोभूत — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः
श्वः भूतम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
मूले ‘श्वोभूत इति’ (सप्तमी ‘श्वोभूते’ इत्यस्य एकारस्य ‘इति’ परे अयादेशलोपः) — अव्ययवत्
सर्वांस्ताञ्छत्रुसूदनः ९५.१६ शत्रुनाशकः (रामः) तान् सर्वान्
सन्धिः
‘सर्वान् + तान्’ → सर्वांस्तान् (रुत्वम्, अनुस्वारः); ‘तान् + शत्रु’ → ताञ्छत्रु — श्चुत्वं, शकारस्य छत्वम्
समासः
शत्रून् सूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘सर्वान् तान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘शत्रुसूदनः’ प्रथमा
सम्प्रविचार्य ९५.१७ सम्यक् विचार्य
सन्धिः
सम् + प्र + वि + चार्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
ल्यबन्तम् — ‘चर्’ णिजन्तम्
मुनीन्नृपांश्च ९५.१७ ऋषीन् राज्ञः च
सन्धिः
मुनीन् + नृपान् → मुनीन्नृपान् (संयोगः); ‘नृपान् + च’ → नृपांश्च — श्चुत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
महानुभावः ९५.१७ महाप्रभावः
सन्धिः
महा + अनुभाव → महानुभाव — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
महान् अनुभावः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्