॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ९४

उत्तरकाण्डम् — चतुर्नवतितमः सर्गः

कुशलवाभ्यां रामायणगानम्

प्रभाते गानम्, रामस्य कौतूहलम्, विद्वत्सभायाः आह्वानम्, सभायां गानम्, श्रोतॄणां विस्मयः, सुवर्णस्य प्रत्याख्यानम्, काव्यस्य कर्तुः परिमाणस्य च परिचयः

रजन्यां प्रभातायां स्नात्वा हुतहुताशनौ कुशलवौ ऋषिणा यथोक्तं तत्र उपागायताम्। पूर्वाचार्यविनिर्मितां गेयसमलंकृतां तन्त्रीलयसमन्वितां तां पाठ्यजातिं श्रुत्वा रामः कौतूहलपरः अभवत्। कर्मान्तरे सः महामुनीन्, पार्थिवान्, पण्डितान्, नैगमान्, पौराणिकान्, शब्दविदः, स्वरलक्षणज्ञान्, गान्धर्वान्, छन्दोविदः, ज्यौतिषिकान्, कल्पविदः, भाषेङ्गितज्ञान्, हैतुकान्, चित्रज्ञान्, नृत्यगीतविशारदान्, शास्त्रज्ञान्, वेदान्तार्थप्रबोधकान् च समानीय गातारौ समवेशयत्। कुमाराभ्याम् अतिमानुषे गान्धर्वे प्रवृत्ते श्रोतारः न तृप्तिं ययुः; ‘उभौ रामस्य सदृशौ, बिम्बात् प्रतिबिम्बम् इव उत्थितौ; जटाः वल्कलानि च न स्युः चेत्, विशेषं न पश्यामः’ इति परस्परम् ऊचुः। नारददर्शितात् प्रथमसर्गात् आरभ्य विंशतिसर्गान् श्रुत्वा अपराह्णे रामः भरतं कुमाराभ्याम् अष्टादशसहस्रसुवर्णं दातुम् आदिशत्; तौ तु ‘वनवासिनोः आवयोः सुवर्णेन किम्’ इति न जगृहतुः। विस्मितः रामः काव्यस्य आगमं पृष्टवान्; कुमारौ ‘वाल्मीकिः कर्ता, चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकाः, शतम् उपाख्यानानि, पञ्च सर्गशतानि, षट् काण्डानि सोत्तराणि; कर्मान्तरे सहानुजः शृणु’ इति ऊचतुः। रामः ‘बाढम्’ इति अनुमेने; कुमारौ मुनेः स्थानं गतौ, रामः अपि कर्मशालाम् उपागमत्।

१प्रभाते गानम्, रामस्य कौतूहलम्

१तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ।
यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम्॥

२तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविनिर्मिताम्।
अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलंकृताम्॥

३प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम्।
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरोऽभवत्॥

रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ — अग्निहोत्रं कृतवन्तौ — तौ कुमारौ ऋषिणा पूर्वं यथा उक्तं तथा सर्वं तत्र यज्ञवाटे उपागायताम्। काकुत्स्थः रामः पूर्वाचार्यैः विनिर्मितां गेयेन गानधर्मेण समलंकृताम् अपूर्वां पाठ्यजातिं तां शुश्राव। बहुभिः प्रमाणैः बद्धां तन्त्रीलयसमन्वितां तां बालाभ्यां गीयमानां श्रुत्वा राघवः कौतूहलपरः अभवत्। ‘पाठ्यजातिः’ इति गानस्य विशिष्टः प्रकारः, यत्र पाठः गानं च सम्मिलितौ; हिन्दीभाष्यं तं ‘संगीतकी विशेषताओंसे युक्त स्वरोंके अलापनेकी अपूर्व शैली’ इति विवृणोति। ‘प्रमाणैः’ इति द्रुतमध्यविलम्बितानां तालप्रमाणानाम् आवृत्तयः, अथवा सप्तस्वराणां भेदाः इति भाष्यकारः। रामस्य कौतूहलं द्विविधम् — गानस्य माधुर्यम्, गायकयोः रूपं च। मुनेः आदेशः सफलः — कुमारौ रामस्य द्वारे गायतः, रामः स्वयं शृणोति। ‘स्नातौ हुतहुताशनौ’ इति विशेषणेन तयोः ब्रह्मचारिधर्मः नित्यकर्म च सूचिते — गानात् पूर्वं ते स्वकर्तव्यं न विस्मरतः। ‘पूर्वाचार्यविनिर्मिताम्’ इति पदेन गानपद्धतेः प्राचीनता दर्शिता; समीक्षिते तु ‘pūrvacaryāṃ tatas tataḥ’ इति पाठः, यत्र रामः स्वस्य पूर्वचरितम् एव शृणोति इति अर्थः। एवं गानस्य आरम्भः एव रामस्य मनः आकर्षति, येन सः अग्रे विद्वत्सभाम् आह्वयति। कुमारौ प्रथमं रामस्य भवनद्वारि ऋत्विजाम् अग्रतः च गायतः, यथा मुनिना उपदिष्टम्। तन्त्री वीणा, लयः तालस्य गतिः — उभयोः सामञ्जस्यं गानस्य मुख्यं सौन्दर्यम्। रामः राजा अपि कलारसिकः इति अस्मात् ज्ञायते; सः गानं श्रुत्वा उदासीनः न तिष्ठति, अपि तु तस्य रहस्यं ज्ञातुम् इच्छति।

When the night gave way to dawn, the two boys bathed, made their offerings into the fire, and then sang everything there at the sacrificial ground just as the seer had told them. Kākutstha heard that unprecedented style of recitation, devised by masters of old and adorned with the art of song, set to many measures and in time with the strings, and as he listened to the two boys singing it, Rāghava was filled with curiosity. This style of recitation is a special form in which reciting and singing are joined, and its "measures" are the patterns of fast, middle and slow tempo, or, as the commentator says, the varieties of the seven notes. Rāma's curiosity was twofold, at the sweetness of the song and at the looks of the singers. The sage's plan has worked: the boys sing at Rāma's door and Rāma himself hears them. That they bathed and made their fire offerings first shows that they kept their duties as young students and did not forget their daily rites even before singing. "Devised by masters of old" shows how ancient the manner of singing was. So the very start of the song draws Rāma's mind, and he goes on to summon an assembly of the learned. The boys sing first at Rāma's door and before the priests, as the sage had taught. The harmony of strings and rhythm is the chief beauty of the song, and we learn that Rāma, king though he is, loves the arts: he does not listen with indifference but wants to know the secret of the song.

२विद्वत्सभायाः आह्वानम्

४अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन्।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा॥

५पौराणिकान्शब्दविदो ये वृद्धाश्च द्विजातयः।
स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान्द्विजसत्तमान्॥

६लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान्नैगमांश्च विशेषतः।
पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान्॥

७कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्यौतिषे च परं गतान्।
क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविशारदान्॥

८भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः।
हेतूपचारकुशलान्हैतुकांश्च बहुश्रुतान्॥

९छन्दोविदः पुराणज्ञान्वैदिकान्द्विजसत्तमान्।
चित्रज्ञान्वृत्तसूत्रज्ञान्गीतनृत्यविशारदान्॥

१०शास्त्रज्ञान्नीतिनिपुणान्वेदान्तार्थप्रबोधकान्।
एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत्॥

अथ कर्मान्तरे यज्ञकर्मणः अवकाशे नरव्याघ्रः राजा रामः महामुनीन्, पार्थिवान्, पण्डितान्, नैगमान् वेदविदः पौरान् वा समाहूय; पौराणिकान्, शब्दविदः वैयाकरणान्, ये वृद्धाः द्विजातयः, स्वराणां लक्षणज्ञान्, गीतश्रवणे उत्सुकान् द्विजसत्तमान्; सामुद्रिकलक्षणज्ञान्, गान्धर्वान् संगीतविदः, विशेषतः नैगमान्; पादाक्षरसमासज्ञान्, छन्दःसु परिनिष्ठितान्; कलामात्राविशेषज्ञान्, ज्यौतिषे परं गतान्; क्रियाकल्पविदः कर्मकाण्डिनः, कार्यविशारदान्; भाषाज्ञान् इङ्गितज्ञान् च, अशेषतः नैगमान्; हेतूपचारकुशलान् हैतुकान् तार्किकान्, बहुश्रुतान्; छन्दोविदः, पुराणज्ञान्, वैदिकान् द्विजसत्तमान्; चित्रज्ञान्, वृत्तसूत्रज्ञान् सदाचारशास्त्रविदः, गीतनृत्यविशारदान्; शास्त्रज्ञान्, नीतिनिपुणान्, वेदान्तार्थप्रबोधकान् च — एतान् सर्वान् समानीय गातारौ कुमारौ समवेशयत्। एषा दीर्घा सूची समीक्षिते न दृश्यते; वुल्गेटे पञ्च श्लोकाः (५.२–१०.१) अधिकाः। तस्याः प्रयोजनम् — काव्यस्य परीक्षा सर्वशास्त्रविद्भिः क्रियताम्। रामः केवलं स्वयं न शृणोति, किन्तु विदुषां समक्षं गानं कारयति, येन काव्यस्य गुणाः सर्वैः परीक्ष्येरन्। अत्र प्राचीनभारतस्य विद्यानां समग्रं चित्रं दृश्यते — व्याकरणं, छन्दः, ज्योतिषं, कल्पः, संगीतं, नृत्यं, चित्रकला, तर्कः, नीतिः, वेदान्तः च। रामस्य सभा विद्यानां सङ्गमः इति कविः दर्शयति। एतेषु केचित् काव्यस्य शब्दार्थं, केचित् छन्दः, केचित् स्वरं तालं च, केचित् नाट्यं परीक्षितुं समर्थाः। अतः रामायणस्य गानं सर्वाङ्गपरीक्षायाः विषयः अभवत्। ‘गातारौ समवेशयत्’ इति वाक्येन कुमारयोः सम्मानः अपि दर्शितः — तौ सभामध्ये आसने स्थापितौ, न तु द्वारे स्थितौ गायकौ इव।

Then, in a pause in the rite, Rāma, tiger among men, summoned the great sages, the kings, the learned and the citizens versed in the Veda; the reciters of the old tales and the grammarians; the aged brahmins and those who knew the marks of the notes, and excellent brahmins eager to hear song; those who knew the marks of the body, the musicians, and above all the Vedic scholars; those who understood the relations of metrical feet, syllables and compounds and were grounded in metre; those who knew the fine divisions of the arts and of quantity, masters of astronomy, experts in ritual procedure and men skilled in affairs; those who understood languages and gestures; logicians skilled in argument and widely learned men; those versed in prosody and the old tales, and excellent brahmins learned in the Veda; those who knew painting and the codes of good conduct, and those skilled in song and dance; those who knew the śāstras, those skilled in statecraft, and those who expounded the meaning of the Vedānta. When he had brought them all together, he seated the two singers. The purpose of this long list is that the poem be tested by masters of every branch of learning. Rāma does not simply listen by himself; he has the song performed before the learned so that all may judge its merits. Here one sees a whole picture of the sciences of ancient India, grammar, metre, astronomy, ritual, music, dance, painting, logic, statecraft and Vedānta, and the poet shows Rāma's court as a meeting place of all learning. Some could judge the words and meaning of the poem, some its metre, some its notes and rhythm, some its drama, so the singing of the Rāmāyaṇa became a test of every aspect. "He seated the two singers" shows the honour done to the boys: they were given seats in the midst of the assembly, not left standing at the door like ordinary singers.

३सभायां गानम्, श्रोतॄणां विस्मयः

११तेषां संवदतां तत्र श्रोतॄणां हर्षवर्धनम्।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ॥

१२ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम्।
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसम्पदा॥

१३हृष्टा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः।
पिबन्त इव चक्षुर्भिः पश्यन्ति स्म मुहुर्मुहुः॥

१४ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समाहिताः।
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोत्थितौ॥

१५जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि।
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च॥

१६एवं प्रभाषमाणेषु पौरजानपदेषु च।
प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम्॥

१७ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम्।
ततोऽपराह्णसमये राघवः समभाषत॥

तेषां श्रोतॄणां तत्र संवदतां हर्षवर्धनं गेयं तौ उभौ मुनिदारकौ प्रचक्रतुः। ततः मधुरम् अतिमानुषं गान्धर्वं प्रवृत्तम्; गेयसम्पदा सर्वे श्रोतारः तृप्तिं न ययुः। हृष्टाः सर्वे मुनिगणाः महौजसः पार्थिवाः च चक्षुर्भिः पिबन्तः इव तौ मुहुर्मुहुः पश्यन्ति स्म। सर्वे एव समाहिताः सन्तः परस्परम् इदम् ऊचुः — ‘उभौ इमौ रामस्य सदृशौ, बिम्बात् प्रतिबिम्बम् इव उत्थितौ। यदि इमौ जटिलौ न स्यातां, यदि वल्कलधरौ न स्याताम्, तर्हि गायतोः एतयोः राघवस्य च विशेषं भेदं न अधिगच्छामः।’ एवं पौरजानपदेषु प्रभाषमाणेषु नारददर्शितं पूर्वसर्गं — प्रथमसर्गं मूलरामायणम् — आदितः आरभ्य गानं प्रवृत्तम्। ततः प्रभृति यावत् विंशतिः सर्गाः, तावत् तौ अगायताम्; ततः अपराह्णसमये राघवः समभाषत। अत्र सर्गस्य नाटकीयता चरमं गच्छति — सर्वे जनाः सादृश्यं पश्यन्ति, रामः अपि पश्यति, किन्तु कोऽपि सत्यं न वदति। ‘बिम्बात् बिम्बमिव’ इति उपमा पितृपुत्रसादृश्यस्य पूर्णताम् आह। ‘चक्षुर्भिः पिबन्तः इव’ इति रूपकं दर्शनस्य अतृप्तिं दर्शयति। समीक्षिते ११–१२ श्लोकौ (७.०८५.००९–०१०) सादृश्यवचनात् पूर्वं न, अपि तु गानस्य आरम्भे एव स्थितौ; मुद्रणे तौ क्रमभेदेन स्थापितौ। श्रोतारः सर्वे समाहिताः — गानस्य माधुर्ये मग्नाः, किन्तु परस्परं सादृश्यं चर्चयन्तः। ‘पौरजानपदेषु’ इति पदेन नगरवासिनः ग्रामवासिनः च उभये श्रोतारः आसन् इति ज्ञायते। प्रथमसर्गः नारदेन वाल्मीकये उपदिष्टः संक्षिप्तः रामकथासारः; अतः गानस्य आरम्भः काव्यस्य आरम्भात् एव। एकस्मिन् दिने विंशतिः सर्गाः — मुनेः नियमः यथावत् पालितः।

While the listeners were talking among themselves, the two sons of the sage began the song that filled them with delight. Then sweet, more than human music began, and none of the listeners could have enough of the richness of the song. All the sages were delighted, and the mighty kings too, and they gazed at the two boys again and again as though drinking them in with their eyes. Absorbed, they all said to one another: "Both of them look just like Rāma, like a reflection risen from its original. If they did not wear matted locks and bark garments, we could see no difference between these singers and Rāghava." While the people of the city and the country were saying this, the song began from the very beginning, from the first canto, the one that Nārada had shown. From then on the two sang as far as twenty cantos, and then, in the afternoon, Rāghava spoke. Here the drama of the sarga reaches its height: everyone sees the likeness, Rāma sees it too, yet no one speaks the truth. "Like a reflection from its original" expresses the perfect likeness of father and sons, and "drinking them in with their eyes" shows that the listeners could not look their fill. They were all absorbed in the sweetness of the song and yet talked among themselves of the resemblance. "The people of the city and the country" tells us that townsfolk and country folk alike were listening. The first canto is the brief summary of Rāma's story that Nārada taught Vālmīki, so the song began from the beginning of the poem. Twenty cantos in one day: the sage's rule was kept exactly.

४सुवर्णस्य प्रत्याख्यानम्, रामस्य प्रश्नः

१८श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भ्रातरं भ्रातृवत्सलः।
अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः॥

१९प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकांक्षितम्।
ददौ स शीघ्रं काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक्॥

२०दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ।
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ॥

२१वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने॥

२२तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः।
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः॥

२३तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः।
पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ॥

२४किंप्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः।
कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः॥

विंशतिं सर्गान् श्रुत्वा भ्रातृवत्सलः रामः भ्रातरं भरतम् आह — ‘हे काकुत्स्थ, एताभ्यां महात्मभ्याम् अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य शीघ्रं प्रयच्छ, यत् अन्यत् अभिकांक्षितं तत् अपि।’ सः काकुत्स्थः भरतः शीघ्रं बालयोः पृथक् पृथक् ददौ। किन्तु दीयमानं तत् सुवर्णं कुशीलवौ न अगृह्णीताम्; महात्मानौ विस्मितौ ‘किम् अनेन’ इति ऊचतुः — ‘वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ आवाम्; सुवर्णेन हिरण्येन वने किं करिष्यावहे?’ तयोः एवं प्रब्रुवतोः सर्वे श्रोतारः रामः च कौतूहलसमन्विताः सुविस्मिताः अभवन्। ततः रामः तस्य काव्यस्य आगमं श्रोतुम् उत्सुकः महातेजाः तौ मुनिदारकौ पप्रच्छ — ‘इदं काव्यं किंप्रमाणम्? महात्मनः कवेः का प्रतिष्ठा आवासः? महतः काव्यस्य कर्ता कः? सः मुनिपुङ्गवः क्व च अस्ति?’ पूर्वसर्गे मुनिना यत् उपदिष्टं ‘लोभः न कर्तव्यः’ इति, तत् अत्र फलति — कुमारौ राजदानम् अपि निराकुरुतः। तेषां निर्लोभता रामं अधिकं विस्मापयति। रामस्य प्रश्नाः चत्वारः — काव्यस्य परिमाणं, कवेः निवासः, कर्ता, तस्य उपस्थितिः च; एते एव अग्रिमस्य उत्तरस्य आधारः। समीक्षिते ‘dadasva śīghraṃ … mā vṛthā śramaḥ’ इति पाठः, यत्र रामः ‘श्रमः वृथा मा भूत्’ इति वदति; मुद्रणे तु ‘ददौ स शीघ्रं काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक्’ इति भरतस्य दानं वर्णितम्। अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महान् पुरस्कारः; तस्य प्रत्याख्यानं कुमारयोः आश्रमसंस्कारस्य प्रमाणम्। ‘किमनेन’ इति प्रश्नः बालसुलभः सरलः च, किन्तु तस्मिन् वैराग्यस्य गम्भीरः उपदेशः निहितः। रामः अपि विस्मितः, यतः राजसभायां धनं निराकुर्वन्तः विरलाः।

When he had heard twenty cantos, Rāma, who loved his brothers, said to his brother Bharata: "Kākutstha, give these two great-souled boys eighteen thousand pieces of gold at once, and whatever else they may want." Bharata quickly gave to each boy separately. But Kuśa and Lava would not accept the gold that was offered. Astonished, the two great-souled boys said, "What is this for? We live in the forest, content with wild fruits and roots. What would we do with gold and silver in the forest?" At these words all the listeners, and Rāma too, were filled with curiosity and greatly astonished. Eager to hear how the poem had come to be, mighty Rāma asked the two sons of the sage: "How long is this poem? Where does the great poet dwell? Who is the author of this great poem, and where is that foremost of sages?" The lesson the sage had taught in the previous sarga, to feel no greed, bears fruit here: the boys refuse even a king's gift, and their freedom from greed astonishes Rāma all the more. Rāma asks four things, the length of the poem, the poet's dwelling, its author and where he is, and these shape the answer that follows. Eighteen thousand pieces of gold is a great reward, and refusing it proves the boys' upbringing in the hermitage. Their question "What is this for?" is simple and childlike, yet it holds a deep lesson in detachment. Rāma too is astonished, for few in a royal court refuse wealth.

५काव्यस्य कर्तुः परिमाणस्य च परिचयः, गानस्य विरामः

२५पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ।
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम्।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम्॥

२६संनिबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विंशत्सहस्रकम्।
उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना॥

२७आदिप्रभृति वै राजन्पञ्चसर्गशतानि च।
काण्डानि षट्कृतानीह सोत्तराणि महात्मना॥

२८कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव।
प्रतिष्ठा जीवितं यावत्तावत्सर्वस्य वर्तते॥

२९यदि बुद्धिः कृता राजन्श्रवणाय महारथ।
कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः॥

३०बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम्।
प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः॥

३१रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः।
श्रुत्वा तद्गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत्॥

३२शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं सुस्वरशब्दयुक्तम्।
तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम्॥

एवं पृच्छन्तं राघवं मुनिदारकौ वाक्यम् ऊचतुः — ‘भगवान् वाल्मीकिः अस्य कर्ता, यज्ञसंविधं सम्प्राप्तः; येन इदं तव अशेषं चरितं तुभ्यं सम्प्रदर्शितम्। तेन तपस्विना भार्गवेण चतुर्विंशतिसहस्रं श्लोकानां संनिबद्धम्, उपाख्यानानां शतं च। हे राजन्, आदितः आरभ्य पञ्च सर्गशतानि, सोत्तराणि षट् काण्डानि च महात्मना कृतानि। अस्माकं गुरुणा ऋषिणा तव चरितं कृतम्; यावत् तव जीवितं, तावत् सर्वस्य प्रतिष्ठा वृत्तान्तः अत्र वर्तते। हे महारथ राजन्, यदि श्रवणाय बुद्धिः कृता, तर्हि कर्मान्तरे क्षणीभूतः सहानुजः तत् शृणुष्व।’ ‘बाढम्’ इति रामः अब्रवीत्; तौ च राघवम् अनुज्ञाप्य प्रहृष्टौ यत्र मुनिपुङ्गवः आस्ते तत् स्थानं जग्मतुः। रामः अपि महात्मभिः मुनिभिः पार्थिवैः च सार्धं तत् गीतिमाधुर्यं श्रुत्वा कर्मशालाम् उपागमत्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते — सः कुशीलवाभ्यां परिगीयमानं ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं सुस्वरशब्दयुक्तं तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं तत् काव्यं शुश्राव। अत्र काव्यस्य स्वपरिचयः — रामायणम् एव स्वस्य परिमाणं कथयति; ‘भार्गवेण’ इति वाल्मीकेः भृगुवंशत्वं सूचितम्। ‘सोत्तराणि’ इति उत्तरकाण्डस्य अपि उल्लेखः, यत् श्रोता रामः एव इदानीं जीवति — अतः ‘जीवितं यावत्’ इति। २५तमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः। रामः ‘बाढम्’ इति एकेन पदेन स्वीकरोति — तस्य उत्कण्ठा स्पष्टा। कुमारौ अपि गुरोः समीपं प्रत्यागच्छतः, यतः तयोः कर्तव्यं पूर्णम्। एवं प्रथमदिवसस्य गानं समाप्तम्, अग्रिमे सर्गे च रामः सीतायाः शपथं कारयितुं दूतान् प्रेषयिष्यति।

To Rāghava's questions the two sons of the sage replied: "The holy Vālmīki is its author, and he has come to the sacrifice; it is he who has set out your whole story for you. That ascetic of Bhṛgu's line composed it in twenty-four thousand verses, with a hundred episodes. From the beginning, O king, the great one made five hundred cantos in six books, together with the Uttara. Our teacher the seer composed your story, and it holds the whole course of your life for as long as you live. If you have a mind to hear it, great warrior king, listen to it with your brothers when you have leisure between the rites." "Very well," said Rāma, and the two took leave of Rāghava and went happily back to where the foremost of sages was staying. Rāma too, with the great sages and kings, having heard the sweetness of that song, went to the hall of the rite. He had heard that poem, sung by Kuśa and Lava, perfect in rhythm and tempo, divided into cantos, rich in fine notes and words, and joined to the tempo and ornaments of the strings. Here the poem introduces itself: the Rāmāyaṇa states its own length, and "of Bhṛgu's line" marks Vālmīki's descent. "Together with the Uttara" mentions even the Uttara Kāṇḍa, for Rāma, the listener, is still alive, and that is why the poem covers his life "for as long as you live". Rāma accepts with a single word, "Very well", and his eagerness is plain. The boys go back to their teacher, their task done. So the first day's singing ends, and in the next sarga Rāma will send messengers to have Sītā take her oath.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
हुतहुताशनौ ९४.१ अग्निहोत्रं कृतवन्तौ
सन्धिः
हुत + अशन → हुताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
हुतम् अश्नाति इति हुताशनः (अग्निः); हुतः हुताशनः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
तत्रोपगायताम् ९४.१ तत्र गीतवन्तौ
सन्धिः
तत्र + उपगायताम् → तत्रोपगायताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उपगायताम्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (आगमस्य अभावः आर्षः)
पूर्वाचार्यविनिर्मिताम् ९४.२ प्राचीनैः गुरुभिः रचिताम्
सन्धिः
पूर्व + आचार्य → पूर्वाचार्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पूर्वे आचार्याः (कर्मधारयः); तैः विनिर्मिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पाठ्यजातिम् ९४.२ पाठगानयोः विशिष्टं प्रकारम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पाठ्यस्य जातिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कौतूहलपरोऽभवत् ९४.३ जिज्ञासाकुलः अभवत्
सन्धिः
कौतूहलपरः + अभवत् → कौतूहलपरोऽभवत् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
कौतूहलं परं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘कौतूहलपरः’ प्रथमा; ‘अभवत्’ लङ्
कर्मान्तरे ९४.४ यज्ञकर्मणः अवकाशे
सन्धिः
कर्म + अन्तरे → कर्मान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कर्मणः अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
पौराणिकान् ९४.५ पुराणवक्तॄन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पुराण’ शब्दात् ठक्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु ९४.६ छन्दसां चरणाक्षरसम्बन्धज्ञान्
सन्धिः
‘…ज्ञान् + छन्दःसु’ → नकारस्य रुत्वम्, अनुस्वारः, श्चुत्वम् (ज्ञांश्छन्दःसु)
समासः
पादाः च अक्षराणि च समासाः च (द्वन्द्वः); तान् जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘पादाक्षरसमासज्ञान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘छन्दःसु’ सप्तमी बहुवचनम्
कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्यौतिषे ९४.७ स्वरमात्राविशेषविदः ज्योतिषे च
सन्धिः
‘…ज्ञान् + ज्यौतिषे’ — नकारस्य श्चुत्वम् (न् → ञ्)
समासः
कलाः च मात्राः च (द्वन्द्वः); तासां विशेषाः (षष्ठीतत्पुरुषः); तान् जानन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘…विशेषज्ञान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘ज्यौतिषे’ सप्तमी एकवचनम्
भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च ९४.८ भाषाविदः चेष्टाविदः च
सन्धिः
भाषाज्ञान् + इङ्गितज्ञान् → भाषाज्ञानिङ्गितज्ञान् — स्वरे परे नकारसंयोगः; ‘…ज्ञान् + च’ → ज्ञांश्च
समासः
भाषां जानन्ति इति, इङ्गितं जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषौ
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
हेतूपचारकुशलान् ९४.८ तर्कप्रयोगे निपुणान्
सन्धिः
हेतु + उपचार → हेतूपचार — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः
हेतूनाम् उपचारः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् कुशलाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वेदान्तार्थप्रबोधकान् ९४.१० उपनिषदर्थस्य उपदेष्टॄन्
सन्धिः
वेद + अन्त → वेदान्त; वेदान्त + अर्थ → वेदान्तार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
वेदान्तस्य अर्थः (षष्ठीतत्पुरुषः); तं प्रबोधयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
समवेशयत् ९४.१० उपावेशयत्
सन्धिः
सम् + अवेशयत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘विश्’ णिजन्तं लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रचक्रतुस्तत्र ९४.११ आरेभाते
सन्धिः
‘प्रचक्रतुः + तत्र’ — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रचक्रतुः’ ‘कृ’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
गान्धर्वमतिमानुषम् ९४.१२ अलौकिकं संगीतम्
सन्धिः
गान्धर्वम् + अतिमानुषम् — संयोगः
समासः
मानुषम् अतिक्रान्तम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गेयसम्पदा ९४.१२ गानस्य उत्कर्षेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गेयस्य सम्पत् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
बिम्बमिवोत्थितौ ९४.१४ मूलात् प्रतिबिम्बम् इव उद्भूतौ
सन्धिः
बिम्बम् + इव → बिम्बमिव; इव + उत्थितौ → इवोत्थितौ — गुणसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘उत्थितौ’ क्तान्तं प्रथमा द्विवचनम्
वल्कलधरौ ९४.१५ वृक्षत्वग्वस्त्रधारिणौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वल्कलं धरतः इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
नारददर्शितम् ९४.१६ नारदेन उपदिष्टं (प्रथमसर्गम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नारदेन दर्शितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विंशत्यगायताम् ९४.१७ विंशतिं (सर्गान्) गीतवन्तौ
सन्धिः
विंशति + अगायताम् → विंशत्यगायताम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अगायताम्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
ततोऽपराह्णसमये ९४.१७ मध्याह्नोत्तरकाले
सन्धिः
ततः + अपराह्ण → ततोऽपराह्ण — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्; अपर + अह्न → अपराह्ण — सवर्णदीर्घः, णत्वम्
समासः
अह्नः अपरम् अपराह्णः (एकदेशितत्पुरुषः); तस्य समयः
विभक्तिः
‘अपराह्णसमये’ सप्तमी एकवचनम्
भ्रातृवत्सलः ९४.१८ भ्रातृप्रियः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातृषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नागृह्णीताम् ९४.२० न स्वीकृतवन्तौ
सन्धिः
न + अगृह्णीताम् → नागृह्णीताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अगृह्णीताम्’ ‘ग्रह्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
करिष्यावहे ९४.२१ करिष्यावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘कृ’ धातोः लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
किंप्रमाणमिदम् ९४.२४ कियत्परिमाणम् इदम्
सन्धिः
किंप्रमाणम् + इदम् — संयोगः
समासः
किं प्रमाणं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चतुर्विंशत्सहस्रकम् ९४.२६ चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चतुर्विंशतिः सहस्राणि यस्मिन् — बहुव्रीहिः (कप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व ९४.२९ अवकाशं प्राप्य तत् शृणु
सन्धिः
‘क्षणीभूतः + तत्’ — विसर्गस्य सकारः; तत् + शृणुष्व → तच्छृणुष्व — श्चुत्वं, शकारस्य छत्वम्
समासः
क्षणः भूतः — च्विप्रयोगः (अक्षणः क्षणः)
विभक्तिः
‘क्षणीभूतः’ प्रथमा; ‘शृणुष्व’ लोट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः
ताललयोपपन्नम् ९४.३२ तालेन लयेन च युक्तम्
सन्धिः
लय + उपपन्न → लयोपपन्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
तालः च लयः च (द्वन्द्वः); ताभ्याम् उपपन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्