॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ९३

उत्तरकाण्डम् — त्रिनवतितमः सर्गः

वाल्मीकेः आगमनं कुशलवयोः आदेशश्च

सशिष्यस्य वाल्मीकेः यज्ञे आगमनम्, उटजनिर्माणम्, कुशलवाभ्यां रामायणगानस्य आदेशः, गानस्य विधिः, कुमारयोः रात्रिनिवासः

तथाभूते परमाद्भुते यज्ञे वर्तमाने भगवान् वाल्मीकिः सशिष्यः आशु आजगाम। दिव्यसंकाशं यज्ञं दृष्ट्वा सः ऋषिवाटानाम् एकान्ते शुभान् उटजान् चकार, फलमूलपूर्णान् शकटान् च समीपे स्थापयत्; राज्ञा मुनिभिः च सुपूजितः सः तत्र न्यवसत्। ततः सः शिष्यौ कुशलवौ आदिशत् — ‘ऋषिवाटेषु, ब्राह्मणावसथेषु, रथ्यासु, राजमार्गेषु, पार्थिवानां गृहेषु, विशेषतः रामस्य भवनद्वारि ऋत्विजाम् अग्रतः च कृत्स्नं रामायणं काव्यं परया मुदा गायतम्। पर्वताग्रेषु जातानि स्वादूनि फलानि आस्वाद्य गायतम्; यदि रामः श्रवणाय आह्वयेत्, ऋषीणां समक्षं यथायोग्यं व्यवहरतम्। दिवसे विंशतिः सर्गाः मधुरया गिरा गेयाः; स्वल्पः अपि धनलोभः न कर्तव्यः। यदि रामः पृच्छेत् ‘कस्य युवाम्’ इति, ‘वाल्मीकेः शिष्यौ’ इति ब्रूतम्। तन्त्रीः मूर्च्छयित्वा आदितः एव गायतम्; राजा धर्मतः सर्वभूतानां पिता, तस्य अवज्ञा न कार्या।’ मुनिना संदिष्टौ मैथिलीसुतौ ‘तथा करवाव’ इति निर्जग्मतुः, तां वाणीं हृदये निवेश्य च सुखं निशाम् ऊषतुः।

१वाल्मीकेः आगमनम्, उटजनिर्माणम्

१वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते।
सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्भगवानृषिः॥

२स दृष्ट्वा दिव्यसंकाशं यज्ञमद्भुतदर्शनम्।
एकान्त ऋषिवाहानां चकार उटजान्शुभान्॥

३शकटांश्च बहून्पूर्णान्फलमूलांश्च शोभनान्।
वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः॥

४आसीत्सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः।
वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत्परमात्मवान्॥

तथाभूते परमाद्भुते यज्ञे वर्तमाने भगवान् ऋषिः वाल्मीकिः सशिष्यः आशु आजगाम। सः दिव्यसंकाशम् अद्भुतदर्शनं यज्ञं दृष्ट्वा ऋषीणां वाटानां समीपे एकान्ते शुभान् उटजान् पर्णशालाः चकार। मुद्रणे ‘ऋषिवाहानाम्’ इति पाठः, समीक्षिते ‘ṛṣivāṭānām’; हिन्दीभाष्यं ‘ऋषियोंके लिये जो बाड़े बने थे, उनके पास’ इति वाटार्थम् एव गृह्णाति। रुचिरे वाल्मीकिवाटे अविदूरतः फलमूलपूर्णान् शोभनान् बहून् शकटान् च स्थापयन् सः आसीत्। राज्ञा रामेण महात्मभिः मुनिभिः च सुपूजितः सुमहातेजाः परमात्मवान् वाल्मीकिः तत्र न्यवसत्। अस्य सर्गस्य मुख्यः सन्दर्भः अत्र स्थाप्यते — यः मुनिः सीतां स्वाश्रमे अरक्षत्, सः इदानीं रामस्य यज्ञे स्वयं उपस्थितः, सह च सीतायाः पुत्रौ शिष्यरूपेण आनयति। रामः तं न जानाति यत् तस्य शिष्यौ तस्य एव पुत्रौ। ‘एकान्ते’ इति पदं सूचयति यत् मुनिः जनसम्मर्दात् दूरे स्थितः, येन कुमारयोः परिचयः गूढः तिष्ठेत्। फलमूलपूर्णाः शकटाः मुनेः स्वावलम्बनं दर्शयन्ति — सः राज्ञः अन्नं न अपेक्षते। ३–४ श्लोकौ समीक्षिते न स्तः; तौ वुल्गेटस्य विस्तरः। ‘परमात्मवान्’ इति विशेषणेन तस्य आत्मसंयमः सूच्यते। मुनेः आगमनं यज्ञस्य शोभां वर्धयति, यतः आदिकविः स्वयम् अत्र उपस्थितः।

While that most wonderful sacrifice was going on, the holy seer Vālmīki arrived in haste with his disciples. When he saw the sacrifice, divine and wonderful to behold, he built fine huts of leaves for himself in a secluded spot near the enclosures of the seers. Close to his own lovely enclosure he had many carts set down, full of fine fruits and roots. Honoured by King Rāma and by the great sages, the radiant and self-possessed Vālmīki took up his dwelling there. Here the chief setting of the sarga is laid: the sage who had sheltered Sītā in his hermitage is now himself present at Rāma's sacrifice, and he brings Sītā's two sons with him as his disciples. Rāma does not know that these disciples are his own sons. "Secluded" suggests that the sage stayed away from the crowd, so that the boys' identity might remain hidden. The carts full of fruits and roots show the sage's self-reliance; he does not depend on the king's food. "Self-possessed" points to his self-restraint, and the coming of the first of poets himself adds to the splendour of the sacrifice.

२रामायणगानस्य आदेशः — स्थानानि, भोजनम्, व्यवहारः

५स शिष्यावब्रवीद्धृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा॥

६ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च।
रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च॥

७रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते।
ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः॥

८इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च।
जातानि पर्वताग्रेषु आस्वाद्यास्वाद्य गायताम्॥

९न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलान्यथ।
मूलानि च सुमृष्टानि न रागात्परिहास्यथः॥

१०यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः।
ऋषीणामुपविष्टानां यथायोग्यं प्रवर्तताम्॥

सः शिष्यौ हृष्टौ अब्रवीत् — ‘युवां समाहितौ गत्वा कृत्स्नं रामायणं काव्यं परया मुदा गायतम्। पुण्येषु ऋषिवाटेषु, ब्राह्मणानाम् आवसथेषु, रथ्यासु, राजमार्गेषु, पार्थिवानां गृहेषु च; यत्र ब्राह्मणाः कर्म कुर्वते तस्मिन् रामस्य भवनद्वारि, ऋत्विजाम् अग्रतः च विशेषतः गेयम्। इमानि पर्वताग्रेषु जातानि स्वादूनि विविधानि फलानि अत्र सन्ति; तानि आस्वाद्य आस्वाद्य गायतम्। हे वत्सौ, फलानि सुमृष्टानि मूलानि च भक्षयित्वा युवां श्रमं न यास्यथः, रागात् स्वरमाधुर्यात् च न परिहास्यथः। यदि महीपतिः रामः श्रवणाय युवां शब्दापयेत्, तर्हि उपविष्टानाम् ऋषीणां समक्षं यथायोग्यं प्रवर्तताम्।’ मुनेः आदेशः सूक्ष्मः — प्रथमं सर्वत्र गानं, येन लोकः काव्यं जानीयात्; विशेषतः रामस्य द्वारि, येन रामः स्वयं शृणुयात्। फलमूलानां भक्षणेन कण्ठः स्निग्धः तिष्ठति, रागः न नश्यति इति गायकानां कृते व्यावहारिकः उपदेशः अपि। ‘यथायोग्यं प्रवर्तताम्’ इति शिष्टाचारस्य शिक्षा — राजसभायां विनयः आवश्यकः। हिन्दीभाष्यम् अत्र ‘ऋषियोंसे यथायोग्य विनयपूर्ण बरताव करना’ इति विवृणोति। गानं सर्वत्र प्रसारितं चेत् रामस्य कीर्तिः अपि लोके प्रसरति — एषः अपि मुनेः उद्देशः।

He said to his two happy disciples: "Go, both of you, with full attention, and sing the whole poem, the Rāmāyaṇa, with the greatest joy. Sing it in the holy enclosures of the seers and in the brahmins' dwellings, in the streets and on the royal roads and in the houses of the kings, and above all at the door of Rāma's residence, where the brahmins are performing the rite, in front of the officiating priests. Here are sweet fruits of many kinds that grow on the mountain tops; keep tasting them as you sing. If you eat these fruits and these delicious roots, my children, you will not tire, nor will the sweetness of your voices fade. And if Rāma, lord of the earth, sends for you to hear you, conduct yourselves fittingly before the seers seated there." The sage's instructions are subtle: first sing everywhere, so that the world may know the poem, and above all at Rāma's door, so that Rāma himself may hear it. Eating fruits and roots to keep the throat smooth and the voice sweet is practical advice for singers. "Conduct yourselves fittingly" teaches courtesy, for humility is needed in a royal assembly. If the song spreads everywhere, Rāma's fame too will spread through the world, and that is also the sage's purpose.

३गानस्य विधिः, निर्लोभता, परिचयस्य गोपनम्

११दिवसे विंशतिः सर्गा गेया मधुरया गिरा।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा॥

१२लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पोऽपि धनवाञ्छया।
किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलाशिनां सदा॥

१३यदि पृच्छेत्स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ।
वाल्मीकेरथ शिष्यौ द्वौ ब्रूतमेवं नराधिपम्॥

१४इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वापूर्वदर्शनम्।
मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ॥

१५आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम्।
पिता हि सर्वभूतानां राजा भवति धर्मतः॥

१६तद्युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाहितौ।
गायतं मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम्॥

‘पूर्वं मया यथा बहुभिः प्रमाणैः श्लोकसङ्ख्याभिः उद्दिष्टं, तथा दिवसे विंशतिः सर्गाः मधुरया गिरा गेयाः। स्वल्पः अपि लोभः धनवाञ्छया न कर्तव्यः; सदा फलमूलाशिनाम् आश्रमस्थानां धनेन किम्? यदि सः काकुत्स्थः पृच्छेत् “हे दारकौ, युवां कस्य पुत्रौ” इति, तर्हि “वाल्मीकेः शिष्यौ द्वौ” इति एवं नराधिपं ब्रूतम्। इमाः सुमधुराः तन्त्रीः, अपूर्वदर्शनं स्वरस्थानं च मूर्च्छयित्वा विगतज्वरौ सुमधुरं गायतम्। आदितः आरभ्य गेयं स्यात्; पार्थिवं न च अवज्ञाय — राजा हि धर्मतः सर्वभूतानां पिता भवति। तत् युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाहितौ तन्त्रीलयसमन्वितं मधुरं गेयं गायतम्।’ अत्र त्रयः गूढाः उपदेशाः — धनं न ग्राह्यम्, पितुः नाम न प्रकाश्यम्, राज्ञः अवज्ञा न कार्या। ‘पिता हि सर्वभूतानाम्’ इति वचनं द्विअर्थकम् — राजा सर्वेषां पिता, किन्तु एतयोः कुमारयोः तु साक्षात् जनकः अपि; मुनिः एतत् जानन् अपि न वदति। ‘कस्य इति’ प्रश्नस्य उत्तरं ‘वाल्मीकेः शिष्यौ’ इति — सत्यम् एव, किन्तु अपूर्णम्; एतेन परिचयः अग्रे यथाकालं प्रकाशयिष्यते। अग्रिमे सर्गे कुमारौ सुवर्णं न गृह्णीतः इति अत्रत्यस्य निर्लोभोपदेशस्य फलम्। दिवसे विंशतिः सर्गाः इति नियमः गानस्य क्रमं परिमाणं च निश्चिनोति।

"Sing twenty cantos a day in a sweet voice, keeping to the many measures I have taught you. Do not feel even the slightest greed for wealth; what use is wealth to hermitage-dwellers who live always on fruits and roots? If Kākutstha asks, 'Whose sons are you, boys?', tell the king only this: 'We are two disciples of Vālmīki.' Tune these sweet strings and this unusual scale, and sing sweetly and without anxiety. Begin from the very beginning, and never show disrespect to the king, for by dharma the king is the father of all beings. So tomorrow at dawn, happy and composed, sing the sweet song in time with the strings." There are three hidden lessons here: take no wealth, do not reveal your father's name, and never slight the king. "The king is the father of all beings" has a double meaning: the king is everyone's father, but to these two boys he is also their father in truth, and the sage, knowing this, does not say it. The answer to "whose sons are you?", "Vālmīki's disciples", is true but incomplete, so that their identity may be revealed in its proper time. In the next sarga the boys refuse the gold, the fruit of this lesson against greed. The rule of twenty cantos a day fixes the order and measure of the singing.

४कुमारयोः स्वीकृतिः, रात्रिनिवासः

१७इति संदिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा।
वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महामुनिः॥

१८संदिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ।
तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिंदमौ॥

१९तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां तदा।
समुत्सुकौ तौ सुखमूषतुर्निशां यथाश्विनौ भार्गवनीतिसंहिताम्॥

इति बहुशः संदिश्य परमोदारः प्राचेतसः महामुनिः वाल्मीकिः तदा तूष्णीम् आसीत्। तेन मुनिना संदिष्टौ तौ उभौ मैथिलीसुतौ अरिंदमौ ‘तथा एव करवाव’ इति उक्त्वा निर्जग्मतुः। ऋषिभाषितां ताम् अद्भुतां वाणीं हृदये निवेश्य समुत्सुकौ तौ कुमारौ तां निशां सुखम् ऊषतुः, यथा अश्विनौ भार्गवनीतिसंहितां शुक्राचार्यस्य नीतिं हृदये धारयतः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते — उपजातौ (इन्द्रवज्रावंशस्थयोः मिश्रणे) — निबद्धः; मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः पादशः दृश्यन्ते, पूर्वार्धं वामस्तम्भस्य अधः, उत्तरार्धं दक्षिणस्तम्भस्य शिरसि। कविः अत्र द्विवारं तौ ‘मैथिलीसुतौ’ इति कथयति — पाठकः जानाति, रामः न। ‘समुत्सुकौ’ इति पदेन प्रभाते गानस्य उत्कण्ठा सूचिता। ‘प्राचेतसः’ इति वाल्मीकेः पितृनाम्ना परिचयः, यः अग्रे सीताशपथसर्गे स्वयम् ‘प्रचेतसोऽहं दशमः पुत्रः’ इति वक्ष्यति। एवं सर्गः शान्त्या समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामस्य समक्षं गानम् आरभ्यते। एवं कुमारयोः गुरुभक्तिः आज्ञापालनं च स्पष्टं दृश्यते।

When he had given these many instructions, the noble great sage Vālmīki, son of Pracetas, fell silent. So instructed by the sage, the two sons of Maithilī, subduers of foes, said, "We will do just that," and went out. Keeping the seer's wonderful words in their hearts, the two eager boys spent the night happily, as the two Aśvins hold fast in their hearts to the teaching of polity laid down by Bhārgava. Here the poet calls them "sons of Maithilī": the reader knows it, Rāma does not. "Eager" shows their longing to sing at dawn. "Son of Pracetas" names Vālmīki by his father, and later, in the sarga of Sītā's oath, he will himself say, "I am the tenth son of Pracetas." So the sarga closes in calm, and in the next the singing before Rāma begins. The boys' devotion and obedience to their teacher are plain to see.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
परमाद्भुते ९३.१ अत्यन्तम् आश्चर्यकरे
सन्धिः
परम + अद्भुत → परमाद्भुत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
परमम् अद्भुतम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (यज्ञे इत्यस्य विशेषणम्)
वाल्मीकिर्भगवानृषिः ९३.१ पूज्यः वाल्मीकिः मुनिः
सन्धिः
‘वाल्मीकिः + भगवान्’ — विसर्गस्य रेफः; ‘भगवान् + ऋषिः’ — संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
त्रीणि पदानि प्रथमा एकवचनम्
अद्भुतदर्शनम् ९३.२ आश्चर्यरूपम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अद्भुतं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उटजान् ९३.२ पर्णशालाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
स्थापयन्नविदूरतः ९३.३ समीपे स्थापयन्
सन्धिः
स्थापयन् + अविदूरतः → स्थापयन्नविदूरतः — ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
समासः
न विदूरम् — नञ्तत्पुरुषः; तसिल्-प्रत्ययः
विभक्तिः
‘स्थापयन्’ शतृप्रत्ययान्तं प्रथमा; ‘अविदूरतः’ अव्ययम्
परमात्मवान् ९३.४ अत्यन्तं जितेन्द्रियः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परमः आत्मवान् — कर्मधारयः (‘आत्मन्’ + मतुप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शिष्यावब्रवीद्धृष्टौ ९३.५ हृष्टौ शिष्यौ अवदत्
सन्धिः
शिष्यौ + अब्रवीत् → शिष्यावब्रवीत् — अयादिसन्धिः (औ → आव्); अब्रवीत् + हृष्टौ → अब्रवीद्धृष्टौ — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘शिष्यौ’ ‘हृष्टौ’ द्वितीया द्विवचनम्; ‘अब्रवीत्’ लङ्
ब्राह्मणावसथेषु ९३.६ विप्राणां गृहेषु
सन्धिः
ब्राह्मण + आवसथ → ब्राह्मणावसथ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
ब्राह्मणानाम् आवसथाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
भवनद्वारि ९३.७ गृहस्य द्वारे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भवनस्य द्वार् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘द्वार्’ रेफान्तम्)
आस्वाद्यास्वाद्य ९३.८ पुनः पुनः स्वादयित्वा
सन्धिः
आस्वाद्य + आस्वाद्य → आस्वाद्यास्वाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — द्विरुक्तिः (आभीक्ष्ण्ये)
विभक्तिः
ल्यबन्तम्
परिहास्यथः ९३.९ त्यक्ष्यथः, हीनौ भविष्यथः
सन्धिः
परि + हास्यथः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘हा’ धातोः लृट्, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
शब्दापयेद्रामः ९३.१० यदि रामः आह्वयेत्
सन्धिः
शब्दापयेत् + रामः → शब्दापयेद्रामः — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘शब्दापयेत्’ णिजन्तं विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
ऋषीणामुपविष्टानाम् ९३.१० आसीनानां मुनीनाम्
सन्धिः
ऋषीणाम् + उपविष्टानाम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
यथोद्दिष्टम् ९३.११ यथा उपदिष्टं तथा
सन्धिः
यथा + उद्दिष्टम् → यथोद्दिष्टम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
उद्दिष्टम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम्
धनवाञ्छया ९३.१२ धनेच्छया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धनस्य वाञ्छा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
फलमूलाशिनाम् ९३.१२ कन्दमूलफलभोजिनाम्
सन्धिः
मूल + आशिन् → मूलाशिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
फलानि च मूलानि च (द्वन्द्वः); तानि अश्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
दारकौ ९३.१३ बालकौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सम्बोधनम्/प्रथमा, द्विवचनम्
मूर्च्छयित्वा ९३.१४ स्वरान् आरोह्य, तन्त्रीः झंकृत्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्त्वान्तम् — ‘मूर्च्छ्’ णिजन्तम्
वापूर्वदर्शनम् ९३.१४ अथवा अभूतपूर्वस्वरप्रदर्शकं (स्थानम्)
सन्धिः
वा + अपूर्वदर्शनम् → वापूर्वदर्शनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न पूर्वम् अपूर्वम् (नञ्तत्पुरुषः); अपूर्वं दर्शनं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘अपूर्वदर्शनम्’ द्वितीया, एकवचनम्
विगतज्वरौ ९३.१४ निश्चिन्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः ज्वरः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
चावज्ञाय ९३.१५ अनादृत्य च
सन्धिः
च + अवज्ञाय → चावज्ञाय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अवज्ञाय’ ल्यबन्तम्
तन्त्रीलयसमन्वितम् ९३.१६ वीणालयेन युक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तन्त्र्याः लयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्राचेतसस्तदा ९३.१७ प्रचेतसः पुत्रः (वाल्मीकिः) तदा
सन्धिः
‘प्राचेतसः + तदा’ — विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रचेतस्’ शब्दात् अण् (अपत्यार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तूष्णीमासीन्महामुनिः ९३.१७ महर्षिः मौनम् अवलम्बत
सन्धिः
तूष्णीम् + आसीत् — संयोगः; आसीत् + महामुनिः → आसीन्महामुनिः — अनुनासिकः (त् → न्)
समासः
महान् मुनिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
‘आसीत्’ लङ्; ‘महामुनिः’ प्रथमा
करवावेति ९३.१८ ‘करिष्यावः’ इति
सन्धिः
करवाव + इति → करवावेति — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘करवाव’ लोट्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
निर्जग्मतुररिंदमौ ९३.१८ शत्रुदमनौ निर्गतौ
सन्धिः
‘निर्जग्मतुः + अरिंदमौ’ — विसर्गस्य रेफः
समासः
अरीन् दमयतः इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्, मुमागमः)
विभक्तिः
‘निर्जग्मतुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्; ‘अरिंदमौ’ प्रथमा द्विवचनम्
ऋषिभाषिताम् ९३.१९ मुनिना उक्ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ऋषिणा भाषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भार्गवनीतिसंहिताम् ९३.१९ शुक्राचार्यस्य नीतिग्रन्थम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भार्गवस्य नीतिः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्याः संहिता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्