उत्तरकाण्डम् — द्विनवतितमः सर्गः

रामस्य अश्वमेधयज्ञः

हयविमोचनम्, नैमिषगमनम्, राज्ञां पूजा, वानरराक्षसानां सेवा, दानस्य अतिशयः, संवत्सराधिकः यज्ञः

सर्वं सम्भारम् अखिलेन प्रस्थाप्य भरताग्रजः रामः लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं हयं मुमोच, ऋत्विग्भिः सह लक्ष्मणं च अश्वस्य रक्षणे नियुज्य सैन्येन सह नैमिषम् अगच्छत्। अद्भुतं यज्ञवाटं दृष्ट्वा ‘श्रीमान्’ इति प्रशशंस। नराधिपाः उपहारान् आनिन्युः, रामः तान् प्रत्यपूजयत्; भरतशत्रुघ्नौ राजपूजने नियुक्तौ, वानराः सुग्रीवेण सह विप्राणां परिवेषणम्, विभीषणः ऋषीणां किंकरत्वं च अकुर्वन्। यज्ञे ‘देहि देहि’ इति एव शब्दः अश्रूयत; याचकाः यावत् तुष्यन्ति तावत् सर्वं दत्तम्; ओष्ठात् वचनं निःसरणात् पूर्वम् एव वानरराक्षसैः दत्तम्। न कश्चित् मलिनः दीनः कृशः वा आसीत्; चिरजीविनः मुनयः अपि तादृशं दानौघसमलंकृतं यज्ञं न अस्मरन्। सुवर्णरत्नवस्त्राणां राशयः दृश्यन्ते स्म; ईदृशः सर्वगुणान्वितः यज्ञः संवत्सरम् अथ साग्रं प्रावर्तत, न च हीयते स्म।

१हयविमोचनम्, नैमिषगमनम्, राज्ञां सत्कारः

१तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः।
हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह॥

२ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियुज्य च।
ततोऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम्॥

३यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति च सोऽब्रवीत्॥

४नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः।
आनिन्युरुपहारांश्च तान्रामः प्रत्यपूजयत्॥

५अन्नपानादिवस्त्राणि सर्वोपकरणानि च।
भरतः सहशत्रुघ्नो नियुक्तो राजपूजने॥

६वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा।
परिवेषणं च विप्राणां प्रयताः सम्प्रचक्रिरे॥

७विभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः सुसमाहितः।
ऋषीणामुग्रतपसां किंकरः समपद्यत॥

८उपकार्यां महार्हांश्च पार्थिवानां महात्मनाम्।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः॥

पूर्वसर्गे आदिष्टं तत् सर्वं सम्भारम् अखिलेन आशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः रामः लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं हयं मुमोच। ऋत्विग्भिः सार्धं लक्ष्मणम् अश्वे विनियुज्य — अश्वस्य अनुगमने रक्षणे च नियोज्य — काकुत्स्थः सैन्येन सह नैमिषम् अभ्यगच्छत्। महाबाहुः परमम् अद्भुतं यज्ञवाटं दृष्ट्वा अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘श्रीमान्’ — अतीव शोभनः — इति च अब्रवीत्। नैमिषे वसतः तस्य सर्वे एव नराधिपाः उपहारान् आनिन्युः, रामः च तान् प्रत्यपूजयत्। अन्नपानादि वस्त्राणि सर्वोपकरणानि च दत्तानि; शत्रुघ्नसहितः भरतः राजपूजने नियुक्तः। सुग्रीवसहिताः महात्मानः वानराः प्रयताः सन्तः विप्राणां परिवेषणं सम्प्रचक्रिरे। विभीषणः बहुभिः राक्षसैः सुसमाहितः सन् उग्रतपसाम् ऋषीणां किंकरः समपद्यत। नरश्रेष्ठः महाबलः रामः सानुगानां महात्मनां पार्थिवानां कृते महार्हाः उपकार्याः व्यादिदेश। अत्र ५–८ श्लोकाः पूर्वसर्गस्य अन्तिमैः चतुर्भिः श्लोकैः सह प्रायः समानार्थाः — मुद्रणं समीक्षितस्य ७.०८३.००५–००८ इत्येतान् उभयत्र मुद्रयति, अत्र च तेषां क्रमः किञ्चित् भिन्नः। कृष्णसारः हयः — कृष्णमृगवत् श्यामवर्णः — अश्वमेधस्य योग्यः इति हिन्दीभाष्यम्। लक्ष्मणस्य अश्वरक्षणे नियोगः तस्य विश्वासपात्रत्वं दर्शयति; शत्रुघ्नः अपि भरतेन सह राजसत्कारे व्यापृतः। एवं चत्वारः अपि भ्रातरः यज्ञे स्वस्वकार्ये नियुक्ताः। अश्वमेधे अश्वः संवत्सरं यथेच्छं भ्रमति, तस्य रक्षकाः अनुगच्छन्ति; यत्र यत्र सः गच्छति, तत्र तत्र राजानः रामस्य आधिपत्यं स्वीकुर्वन्ति वा युध्यन्ति वा। अत्र युद्धस्य वर्णनं नास्ति — रामस्य प्रभावात् सर्वे राजानः स्वयम् उपहारान् आनयन्ति। ‘श्रीमान्’ इति रामस्य एकपदं वचनं तस्य सन्तोषं संक्षेपेण प्रकाशयति। यज्ञवाटस्य निर्माणं भरतस्य कौशलम्, यतः सः अग्रे प्रस्थितः आसीत्।

When he had quickly sent on ahead all the provisions ordered in the previous sarga, Rāma, Bharata's elder brother, released a black horse that bore the proper marks. He set Lakṣmaṇa, together with the officiating priests, to follow and guard the horse, and then Kākutstha went with his army to Naimiṣa. When he saw the wonderful sacrificial enclosure, the mighty-armed one felt boundless joy and exclaimed, "Splendid!" While he stayed in Naimiṣa all the kings brought him gifts, and Rāma honoured them in return. Food, drink, clothing and every kind of provision were given out, and Bharata with Śatrughna was charged with honouring the kings. The great-souled monkeys with Sugrīva, clean and attentive, took charge of serving the brahmins' food, and Vibhīṣaṇa, with many rākṣasas and ever watchful, became the servant of the seers of fierce austerity. The mighty best of men assigned costly lodgings to the great kings and their followers. The black horse, dark like the black antelope, was fit for the horse-sacrifice. Setting Lakṣmaṇa to guard the horse shows how fully he was trusted, and Śatrughna too was busy with Bharata honouring the kings, so all four brothers had their own tasks at the sacrifice. In a horse-sacrifice the horse roams freely for a year with its guards behind it, and wherever it goes the kings either accept Rāma's overlordship or fight. Here no battle is told: such was Rāma's power that all the kings came of their own accord with gifts. Rāma's one word, "Splendid!", sums up his contentment, and the building of the enclosure was Bharata's skill, since he had gone ahead.

२दानस्य अतिशयः, याचकानां तृप्तिः

९एवं सुविहितो यज्ञो ह्यश्वमेधो ह्यवर्तत।
लक्ष्मणेन सुगुप्ता सा हयचर्या प्रवर्तत॥

१०ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम्।
नान्यः शब्दोऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः॥

११छन्दतो देहि देहीति यावत्तुष्यन्ति याचकाः।
तावत्सर्वाणि दत्तानि क्रतुमुख्ये महात्मनः॥

१२विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च।
न निःसृतं भवत्योष्ठाद्वचनं यावदर्थिनाम्॥

१३तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत।
न कश्चिन्मलिनो वापि दीनो वाप्यथवा कृशः॥

एवं सुविहितः अश्वमेधः यज्ञः अवर्तत, लक्ष्मणेन सुगुप्ता सा हयचर्या च प्रवर्तत। राजसिंहस्य रामस्य तस्मिन् उत्तमे यज्ञप्रवरे हयमेधे अन्यः शब्दः न अभवत् — केवलं ‘छन्दतः देहि देहि’ इति, यावत् याचकाः तुष्यन्ति। तावत् महात्मनः क्रतुमुख्ये सर्वाणि वस्तूनि दत्तानि। विविधानि गौडानि गुडनिर्मितानि खाद्यानि खाण्डवानि च यावत् अर्थिनाम् ओष्ठात् वचनं न निःसृतं भवति, तावत् एव वानरराक्षसैः दत्तम् एव अदृश्यत। अत्र दानस्य वेगः अतिशयोक्त्या वर्णितः — याचना मुखात् न निर्गच्छति, दानं तु पूर्वम् एव हस्ते स्थितम्। तस्मिन् यज्ञे न कश्चित् मलिनः, दीनः, अथवा कृशः आसीत्। ‘छन्दतः’ इति पदं याचकस्य इच्छानुसारं दानं सूचयति — न परिमितम्, न अनिच्छया। दातारः अपि वानराः राक्षसाः च — ये पूर्वं युद्धे शत्रवः मित्राणि वा आसन्, ते इदानीं रामस्य यज्ञे सेवकाः दातारः च। ‘देहि देहि’ इति द्विरुक्तिः यज्ञस्य कोलाहलं श्राव्यं करोति, यत्र अन्यः कोऽपि शब्दः न श्रूयते। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘इसके सिवा दूसरी बात नहीं सुनायी देती थी’ इति एतत् एव विवृणोति। गौडानि खाण्डवानि च मिष्टान्नानि — एतेन याचकानां भोजनस्य अपि पूर्णता दर्शिता। ‘न कश्चिन्मलिनः’ इति वाक्येन यज्ञस्य फलं समाजे दृश्यते — दारिद्र्यं दीनता कृशता च सर्वथा नष्टाः। रामराज्यस्य आदर्शः अत्र सूक्ष्मरूपेण प्रतिफलति।

So the well-ordered horse-sacrifice went forward, and the horse's wandering proceeded under Lakṣmaṇa's careful guard. At that splendid horse-sacrifice of the great-souled lion among kings no other sound was heard but "Give! Give whatever they wish!" until every petitioner was satisfied, so much was given at that supreme rite. All kinds of sweets made of jaggery and candied delicacies were given by the monkeys and rākṣasas before a word of request had left the lips of those who asked, and no one there was soiled, wretched or thin. The speed of the giving is told with hyperbole: the request has not yet left the mouth, and the gift is already in hand. "Whatever they wish" means giving as the asker desires, without measure and without reluctance. The givers are monkeys and rākṣasas, once enemies or allies in war, now servants and givers at Rāma's sacrifice. The repeated "Give! Give!" lets us hear the clamour of the sacrifice, in which no other sound could be heard. The sweets show that even the petitioners' meals were complete. "No one was soiled" shows the sacrifice's fruit in society: poverty, wretchedness and hunger were wholly gone. The ideal of Rāma's reign is quietly reflected here.

३यज्ञस्य महिमा, मुनीनां विस्मयः, संवत्सराधिकः यज्ञः

१४तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते।
ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः॥

१५नास्मरंस्तादृशं यज्ञं दानौघसमलंकृतम्।
यः कृत्यवान्सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः॥

१६वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च।
हिरण्यानां सुवर्णानां रत्नानामथ वाससाम्॥

१७अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते।
न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य च॥

१८ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः।
सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः॥

१९वासोधनान्नकामेभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम्।
ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते॥

हृष्टपुष्टजनावृते राज्ञः तस्मिन् यज्ञवरे ये महात्मानः चिरजीविनः मुनयः आगताः, ते अपि दानौघसमलंकृतं तादृशं यज्ञं न अस्मरन्। यः सुवर्णेन कृत्यवान्, सः सुवर्णं लभते स्म; वित्तार्थी वित्तं, रत्नार्थी रत्नम् एव च लभते स्म। अनिशं दीयमानानां हिरण्यानां सुवर्णानां रत्नानां वाससां च राशिः समुपदृश्यते स्म। तपोधनाः एवम् ऊचुः — ‘न शक्रस्य, न सोमस्य, न यमस्य, न वरुणस्य च ईदृशः यज्ञः दृष्टपूर्वः।’ सर्वत्र वानराः सर्वत्र च राक्षसाः तस्थुः, वासोधनान्नकामेभ्यः पूर्णहस्ताः सन्तः भृशं ददुः। ईदृशः राजसिंहस्य सर्वगुणान्वितः यज्ञः संवत्सरम् अथ साग्रं वर्तते, न च हीयते — तस्य शोभा न्यूना न अभवत्। अन्तिमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः। चिरजीविनां मुनीनां साक्ष्यं यज्ञस्य अपूर्वतां प्रमाणयति — ये बहून् युगान् दृष्टवन्तः, ते अपि एतादृशं न स्मरन्ति। चतुर्णां लोकपालानां नामग्रहणेन देवानाम् अपि यज्ञेभ्यः रामस्य यज्ञः श्रेष्ठः इति ध्वनितम्। ‘पूर्णहस्ताः’ इति पदेन दातॄणां हस्ताः कदापि रिक्ताः न आसन् इति व्यज्यते। अस्मिन् सर्गे कथायाः गतिः अल्पा, वर्णनं तु प्रचुरम् — अग्रिमे सर्गे वाल्मीकेः आगमनेन कथा पुनः प्रवर्तिष्यते। ‘कृत्यवान् सुवर्णेन सुवर्णं लभते’ इति वाक्ये प्रत्येकस्य याचकस्य इच्छा पृथक् पूर्यते इति ज्ञायते — यः यत् इच्छति, सः तत् लभते। ‘न च हीयते’ इति पदेन संवत्सरान्ते अपि दानस्य उत्साहः न न्यूनः अभवत् इति सूच्यते; एषः यज्ञस्य दीर्घकालिकः महिमा।

At that splendid sacrifice of the king, crowded with happy, well-fed people, even the great long-lived sages who had come could remember no sacrifice like it, so adorned with floods of gifts. Whoever wanted gold received gold, whoever wanted wealth received wealth, and whoever wanted jewels received jewels. A heap of silver, gold, jewels and garments could be seen, given away without pause. "Not Śakra, nor Soma, nor Yama, nor Varuṇa has had such a sacrifice before," said the ascetics. Everywhere stood monkeys and everywhere rākṣasas, giving generously with full hands to all who wanted clothes, wealth and food. Such was the sacrifice of the lion among kings, endowed with every excellence; it went on for more than a year and never flagged. The witness of the long-lived sages proves the sacrifice unprecedented: those who had seen many ages remembered nothing like it. By naming four guardians of the world, the poet suggests that Rāma's sacrifice surpassed even those of the gods. "Full hands" means the givers' hands were never empty. In this sarga the story moves little and the description is lavish; in the next the story will move again with the coming of Vālmīki. "Whoever wanted gold received gold" shows that each petitioner's wish was met separately: whatever one wanted, one received. And "never flagged" means that even at the year's end the zeal for giving had not waned; that was the lasting greatness of the sacrifice.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

भरताग्रजः ९२.१ भरतस्य ज्येष्ठभ्राता रामः

सन्धिः: भरत + अग्रज → भरताग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: भरतस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृष्णसारम् ९२.१ कृष्णमृगवत् श्यामवर्णं (हयम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृष्णः सारः वर्णः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणम् ९२.२ याजकैः सह लक्ष्मणम्

सन्धिः: ‘ऋत्विग्भिः + लक्ष्मणम्’ — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ऋत्विग्भिः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘लक्ष्मणम्’ द्वितीया एकवचनम्

विनियुज्य ९२.२ नियोज्य

सन्धिः: वि + नि + युज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ल्यबन्तम् — ‘युज्’ धातोः

ततोऽभ्यगच्छत् ९२.२ ततः गतवान्

सन्धिः: ततः + अभ्यगच्छत् → ततोऽभ्यगच्छत् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अभ्यगच्छत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्रहर्षमतुलम् ९२.३ अनुपमम् आनन्दम्

सन्धिः: प्रहर्षम् + अतुलम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: न तुला यस्य सः अतुलः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आनिन्युरुपहारांश्च ९२.४ भेटवस्तूनि आनीतवन्तः

सन्धिः: ‘आनिन्युः + उपहारान्’ — विसर्गस्य रेफः; ‘उपहारान् + च’ → उपहारांश्च (श्चुत्वम्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आनिन्युः’ ‘नी’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘उपहारान्’ द्वितीया बहुवचनम्

सर्वोपकरणानि ९२.५ सर्वाणि आवश्यकानि वस्तूनि

सन्धिः: सर्व + उपकरण → सर्वोपकरण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सर्वाणि उपकरणानि — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

राजपूजने ९२.५ नृपाणां सत्कारे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राज्ञां पूजनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

सम्प्रचक्रिरे ९२.६ सम्यक् अकुर्वन्

सन्धिः: सम् + प्र + चक्रिरे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘कृ’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

किंकरः ९२.७ सेवकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: किं करोमि इति वदति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समपद्यत ९२.७ अभवत्

सन्धिः: सम् + अपद्यत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘पद्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

व्यादिदेश ९२.८ आज्ञापितवान्

सन्धिः: वि + आदिदेश → व्यादिदेश — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘दिश्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सुविहितः ९२.९ सम्यक् आयोजितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु विहितः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हयचर्या ९२.९ अश्वस्य भूमण्डलभ्रमणम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हयस्य चर्या — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

यज्ञप्रवरमुत्तमम् ९२.१० श्रेष्ठं यज्ञम्

सन्धिः: यज्ञप्रवरम् + उत्तमम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: यज्ञेषु प्रवरः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

देहीति ९२.११ ‘ददातु’ इति

सन्धिः: देहि + इति → देहीति — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘देहि’ ‘दा’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

भवत्योष्ठाद् ९२.१२ भवति, अधरात्

सन्धिः: भवति + ओष्ठात् → भवत्योष्ठात् — यण्सन्धिः (इ + ओ = यो); परे ‘वचनम्’ इति जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ओष्ठात्’ पञ्चमी, एकवचनम्

यावदर्थिनाम् ९२.१२ यावत् याचकानाम्

सन्धिः: यावत् + अर्थिनाम् → यावदर्थिनाम् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अर्थिनाम्’ षष्ठी, बहुवचनम्

वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ९२.१३ वानरैः राक्षसैः च दत्तम् एव दृश्यते स्म

सन्धिः: ‘वानररक्षोभिः + दत्तम्’ — विसर्गस्य रेफः; एव + अभ्यदृश्यत → एवाभ्यदृश्यत — सवर्णदीर्घः
समासः: वानराः च रक्षांसि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: ‘वानररक्षोभिः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘अभ्यदृश्यत’ कर्मणि लङ्

हृष्टपुष्टजनावृते ९२.१४ प्रसन्नैः समृद्धैः जनैः व्याप्ते

सन्धिः: जन + आवृत → जनावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: हृष्टाः पुष्टाः च जनाः (कर्मधारयः); तैः आवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

चिरजीविनः ९२.१४ दीर्घायुषः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चिरं जीवन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

दानौघसमलंकृतम् ९२.१५ दानप्रवाहेण शोभितम्

सन्धिः: दान + ओघ → दानौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: दानानाम् ओघः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समलंकृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

कृत्यवान् ९२.१५ प्रयोजनवान्, इच्छुकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘कृत्य’ + मतुप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समुपदृश्यते ९२.१७ सम्यक् दृश्यते

सन्धिः: सम् + उप + दृश्यते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — कर्मणि लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

एवमूचुस्तपोधनाः ९२.१८ एवं तपस्विनः अवदन्

सन्धिः: ‘ऊचुः + तपोधनाः’ — विसर्गस्य सकारः
समासः: तपः एव धनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘ऊचुः’ ‘वच्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

वासोधनान्नकामेभ्यः ९२.१९ वस्त्रधनभोजनार्थिभ्यः

सन्धिः: धन + अन्न → धनान्न — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वासश्च धनं च अन्नं च (द्वन्द्वः); तानि कामयन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: चतुर्थी, बहुवचनम्

सर्वगुणान्वितः ९२.१९ सर्वैः गुणैः युक्तः

सन्धिः: गुण + अन्वित → गुणान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सर्वैः गुणैः अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्