भ्रातृभ्याममितप्रभः
९१.१
भ्रातृभ्यां (कथाम् आख्याय) अपरिमिततेजाः रामः
- सन्धिः
- भ्रातृभ्याम् + अमितप्रभः — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- अमिता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘भ्रातृभ्याम्’ तृतीया/चतुर्थी द्विवचनम्; ‘अमितप्रभः’ प्रथमा एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — एकनवतितमः सर्गः
अश्वमेधस्य सम्भारः
द्विजैः सह मन्त्रणम्, सुग्रीवविभीषणराज्ञाम् ऋषीणां च आमन्त्रणम्, नैमिषे यज्ञवाटः, सम्भाराणां प्रेषणम्, भरतस्य पुरःप्रस्थानम्, अतिथिसत्कारः
इलस्य कथां समाप्य रामः लक्ष्मणम् आदिशत् — ‘वसिष्ठवामदेवजाबालिकाश्यपप्रमुखान् द्विजान् समानीय मन्त्रयित्वा लक्षणसम्पन्नं हयं विमोक्ष्यामि।’ लक्ष्मणेन आहूताः द्विजाः रामं दृष्ट्वा आशीर्भिः अपूजयन्, रामस्य अश्वमेधाश्रितं वचः च वृषध्वजं नमस्कृत्य अपूजयन्। ततः रामः सुग्रीवं वानरैः सह, विभीषणं राक्षसैः सह, प्रियचिकीर्षून् राज्ञः, देशान्तरगतान् द्विजान्, तपोधनान् ऋषीन्, तालावचरान् नटनर्तकान् च आमन्त्रयितुम्, गोमतीतीरे नैमिषे वने सुमहान्तं यज्ञवाटं कल्पयितुं च आज्ञापयत्। तण्डुलतिलमुद्गचणककुलित्थमाषलवणस्नेहगन्धानां सुवर्णकोटीनां च राशयः, आपणवीथ्यः, नटनर्तकाः, सूदाः, नार्यः, सैन्यानि, नैगमाः, शिल्पिनः, मातरः, अन्तःपुराणि, सीतायाः काञ्चनी प्रतिमा च भरतं पुरस्कृत्य अग्रे प्रस्थापिताः। रामः राज्ञाम् उपकार्याः व्यादिदेश; भरतशत्रुघ्नौ प्रयातौ, वानराः विप्राणां परिवेषणं, विभीषणः ऋषीणां पूजां च अकुरुताम्।
१द्विजैः सह मन्त्रणम्, अश्वमेधस्य अनुमोदनम्
१एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः।
लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः॥
२वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।
द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान्॥
३एतान्सर्वान्समानीय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण।
हयं लक्षणसम्पन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना॥
४तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः।
द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम्॥
५ते दृष्ट्वा देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनम्।
राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन्॥
६प्राञ्जलिः स तदा भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान्।
उवाच धर्मसंयुक्तमश्वमेधाश्रितं वचः॥
७तेऽपि रामस्य तच्छ्रुत्वा नमस्कृत्वा वृषध्वजम्।
अश्वमेधं द्विजाः सर्वे पूजयन्ति स्म सर्वशः॥
८स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम्।
अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतोऽभवत्तदा॥
इलस्य कथाम् एवम् आख्याय अमितप्रभः काकुत्स्थः रामः भ्रातृभ्यां सह स्थितः लक्ष्मणं पुनः धर्मयुक्तम् इदं वचः आह — ‘वसिष्ठं वामदेवं जाबालिं काश्यपं च, अश्वमेधपुरस्कृतान् सर्वप्रवरान् द्विजान् च, एतान् सर्वान् समानीय मन्त्रयित्वा च, हे लक्ष्मण, लक्षणसम्पन्नं हयं समाधिना विमोक्ष्यामि।’ पूर्वसर्गस्य कथा एव अस्य निश्चयस्य कारणम् — यथा अश्वमेधेन इलः पुरुषत्वं लेभे, तथा रामः अपि तेन यज्ञेन लोकस्य श्रेयः इच्छति। राघवेण उक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः लक्ष्मणः सर्वान् द्विजान् समाहूय राघवं दर्शयामास। ते द्विजाः देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनं सुदुराधर्षं राघवं दृष्ट्वा आशीर्भिः समपूजयन्। प्राञ्जलिः भूत्वा राघवः तान् द्विजसत्तमान् अश्वमेधाश्रितं धर्मसंयुक्तं वचः उवाच। ते अपि रामस्य तत् वचनं श्रुत्वा वृषध्वजं शिवं नमस्कृत्य सर्वे द्विजाः सर्वशः अश्वमेधं पूजयन्ति स्म — एषः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, किन्तु पूर्वसर्गेण सह सम्बद्धः, यत्र अश्वमेधः शिवस्य प्रियः उक्तः। तेषां द्विजमुख्यानाम् अश्वमेधाश्रितम् अद्भुतदर्शनं वाक्यं श्रुत्वा रामः भृशं प्रीतः अभवत्। राजा अपि ब्राह्मणानां पादयोः प्रणमति, अञ्जलिं बद्ध्वा वदति — एषा रामस्य धर्मनिष्ठा विनयश्च। यज्ञः केवलं राज्ञः इच्छया न, अपि तु विदुषां सम्मत्या एव आरभ्यते इति मर्यादा अत्र पालिता। वसिष्ठादयः चत्वारः ऋषयः अयोध्यायाः राजपुरोहिताः, ये पूर्वं अभिषेके अपि उपस्थिताः आसन्; अतः तेषाम् एव प्रथमं स्मरणम्। ‘समाधिना’ इति पदेन रामस्य सावधानता सूच्यते। एवं प्रथमः अंशः मन्त्रणेन अनुमोदनेन च समाप्यते।
When he had told his brothers the story of Ila, Kākutstha Rāma of boundless splendour spoke again to Lakṣmaṇa, in words full of dharma: "Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli and Kāśyapa, and all the foremost brahmins who direct the horse-sacrifice: when I have brought them all together and taken their counsel, Lakṣmaṇa, I will carefully release a horse that bears the proper marks." The story of the previous sarga is the reason for this resolve: as Ila regained his manhood through the horse-sacrifice, so Rāma seeks the good of the world through that same rite. Hearing Rāghava's words, Lakṣmaṇa, swift to act, summoned all the brahmins and brought them before him. Seeing godlike, unassailable Rāghava bow at their feet, they honoured him with blessings, and with joined palms Rāghava spoke to those best of brahmins words of dharma about the horse-sacrifice. They in turn, hearing Rāma, bowed to the bull-bannered god Śiva, and all of them praised the horse-sacrifice in every way; this ties back to the previous sarga, where the horse-sacrifice was called dear to Śiva. Hearing the wonderful words of those chief brahmins about the horse-sacrifice, Rāma was greatly pleased. The king himself bows at the brahmins' feet and speaks to them with joined palms, which shows Rāma's devotion to dharma and his humility. The sacrifice is begun not by the king's wish alone but with the consent of the learned, and that proper order is kept here. Vasiṣṭha and the other three are the royal priests of Ayodhyā, who had also been present at his consecration, so they are named first. "Carefully" shows Rāma's attentiveness. So the first part ends with counsel and approval.
२सुग्रीवविभीषणराज्ञाम् ऋषीणां च आमन्त्रणम्
९विज्ञाय कर्म तत्तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
प्रेषयस्व महाबाहो सुग्रीवाय महात्मने॥
१०यथा महद्भिर्हरिभिर्बहुभिश्च वनौकसाम्।
सार्धमागच्छ भद्रं ते अनुभोक्तुं महोत्सवम्॥
११विभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृतः।
अश्वमेधं महायज्ञमायात्वतुलविक्रमः॥
१२राजानश्च महाभागा ये मे प्रियचिकीर्षवः।
सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञं भूमिनिरीक्षकाः॥
१३देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मसमाहिताः।
आमन्त्रयस्व तान्सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण॥
१४ऋषयश्च महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः।
देशान्तरगताः सर्वे सदाराश्च द्विजातयः॥
तेषां कर्म अनुमतं विज्ञाय रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, महात्मने सुग्रीवाय सन्देशं प्रेषयस्व — महद्भिः बहुभिः वनौकसां हरिभिः सार्धम् आगच्छ, भद्रं ते, महोत्सवम् अनुभोक्तुम्। अतुलविक्रमः विभीषणः अपि कामगैः बहुभिः राक्षसैः वृतः अश्वमेधं महायज्ञम् आयातु। ये मे प्रियचिकीर्षवः महाभागाः राजानः, ते अपि सानुगाः यज्ञभूमिनिरीक्षकाः क्षिप्रम् आयान्तु। देशान्तरगताः ये धर्मसमाहिताः द्विजाः, तान् सर्वान् अश्वमेधाय आमन्त्रयस्व। हे महाबाहो, तपोधनाः ऋषयः, देशान्तरगताः सदाराः सर्वे द्विजातयः च आहूयन्ताम्।’ अत्र रामस्य मित्राणि युद्धकालस्य सहायाः — वानराः राक्षसाः च — प्रथमं स्मर्यन्ते; ततः राजानः, ततः ब्राह्मणाः ऋषयश्च। एषः क्रमः रामस्य कृतज्ञतां दर्शयति — ये संकटे सहायाः अभवन्, ते उत्सवे अपि प्रथमाः। ‘महोत्सवम् अनुभोक्तुम्’ इति पदेन यज्ञः केवलं कर्म न, किन्तु सर्वेषां हर्षस्य अवसरः इति सूच्यते। ‘सदाराः’ इति विशेषणेन द्विजानां पत्नीनाम् अपि आमन्त्रणं ज्ञायते। समीक्षिते अपि एते श्लोकाः सन्ति, किन्तु तत्र ‘नरव्याघ्र’, ‘धर्मपरायणाः’, ‘महर्षयः’ इत्यादयः पाठभेदाः। ‘कामगैः’ इति विशेषणं राक्षसानां स्वेच्छागमनशक्तिं स्मारयति, यया ते दूरात् अपि शीघ्रम् आगन्तुं शक्नुवन्ति। एवं त्रिलोकस्य प्रतिनिधयः यज्ञे समागच्छन्ति इति कविः दर्शयति। लक्ष्मणः एव सन्देशानां प्रेषकः।
Knowing that the brahmins approved of the rite, Rāma said to Lakṣmaṇa: "Send word, mighty one, to the great-souled Sugrīva: 'Come with many great monkeys, dwellers of the forest, and blessings on you; come and enjoy the great festival.' Let Vibhīṣaṇa of matchless valour come too to the great horse-sacrifice, surrounded by many rākṣasas who go wherever they will. Let the fortunate kings who wish me well come quickly with their followers to see the sacrificial ground. Invite to the horse-sacrifice all the brahmins devoted to dharma who have gone to other lands, and let the ascetic seers be summoned, mighty one, and all the twice-born who live abroad, with their wives." Rāma's friends from the war, the monkeys and the rākṣasas, are remembered first, then the kings, then the brahmins and seers. The order shows his gratitude: those who helped him in danger come first in his festival. "To enjoy the great festival" makes the sacrifice not merely a rite but an occasion of joy for all, and "with their wives" shows that the brahmins' wives too were invited. "Who go wherever they will" recalls the rākṣasas' power of travelling at will, by which they can come quickly even from far away. So the poet shows the representatives of the three worlds gathering at the sacrifice, with Lakṣmaṇa sending out the messages.
३नैमिषे यज्ञवाटः, शान्तिकर्माणि, अतिथिसत्कारः
१५तथैव तालावचरास्तथैव नटनर्तकाः।
यज्ञवाटश्च सुमहान्गोमत्या नैमिषे वने॥
१६आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम्।
शान्तयश्च महाबाहो प्रवर्तन्तां समन्ततः॥
१७शतशश्चापि धर्मज्ञाः क्रतुमुख्यमनुत्तमम्।
अनुभूय महायज्ञं नैमिषे रघुनन्दन॥
१८तुष्टः पुष्टश्च सर्वोऽसौ मानितश्च यथाविधि।
प्रतियास्यति धर्मज्ञ शीघ्रमामन्त्र्यतां जनः॥
रामः पुनः आदिशत् — ‘तथैव तालावचराः सूत्रधाराः, नटाः नर्तकाः च आहूयन्ताम्। गोमत्याः तीरे नैमिषे वने सुमहान् यज्ञवाटः आज्ञाप्यताम्, हे महाबाहो; तत् हि स्थानं पुण्यम् अनुत्तमम्। समन्ततः शान्तयः शान्तिकर्माणि प्रवर्तन्ताम्। हे रघुनन्दन, शतशः धर्मज्ञाः नैमिषे अनुत्तमं क्रतुमुख्यं तं महायज्ञम् अनुभूय कृतार्थाः भवन्तु। आगतः सर्वः अयं जनः तुष्टः पुष्टः यथाविधि मानितः च प्रतियास्यति; हे धर्मज्ञ, शीघ्रं जनः आमन्त्र्यताम्।’ एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति; वुल्गेटस्य विस्तरः एव। नैमिषारण्यं पुराणेषु पुण्यतमं क्षेत्रं प्रसिद्धम्, अतः यज्ञस्य स्थानं तत्र चितम्। अयोध्यायां न, किन्तु वने यज्ञः — एतेन वाल्मीकेः आश्रमस्य सामीप्यं सम्भवति, यत् अग्रे कुशलवयोः आगमनस्य हेतुः भविष्यति। ‘तुष्टः पुष्टः मानितः’ इति त्रयं आतिथ्यस्य पूर्णतां दर्शयति — भोजनेन तुष्टिः, दानेन पुष्टिः, सत्कारेण मानः। ‘शान्तयः’ इति पदेन यज्ञस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं शान्तिविधानं सूचितम्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘शान्ति-विधान प्रारम्भ करा दो’ इति वदति। नटनर्तकानाम् आमन्त्रणेन यज्ञः उत्सवरूपः अपि भवति — धर्मकर्म लोकरञ्जनं च उभयं रामस्य राज्ये सह प्रवर्तते। शतशः धर्मज्ञानाम् उपस्थितिः यज्ञस्य प्रामाण्यं वर्धयति।
Rāma gave further orders: "Summon likewise the stage-managers who keep time, and the actors and dancers. Have a great sacrificial enclosure built in the Naimiṣa forest on the bank of the Gomatī, mighty one, for that place is holy beyond all others, and let rites of peace be performed all around it. Let hundreds of men who know dharma witness that great sacrifice, the chief of rites, in Naimiṣa, and find their fulfilment in it, joy of the Raghus. Everyone who comes will go home satisfied, well fed and honoured as is due. Knower of dharma, let the people be invited at once." The Naimiṣa forest is famed in the old tales as the holiest of places, and so it was chosen for the sacrifice. The sacrifice is held not in Ayodhyā but in the forest, and this makes it possible for Vālmīki's hermitage to be near, which will later be the occasion for the coming of Kuśa and Lava. "Satisfied, well fed and honoured" shows how complete the hospitality was: satisfaction from food, sustenance from gifts, honour from courtesy. The rites of peace are meant to let the sacrifice finish without obstacle. By inviting actors and dancers Rāma makes the sacrifice a festival too, for in his kingdom sacred duty and the people's delight go together, and the presence of hundreds who know dharma adds to the rite's authority.
४सम्भाराणां प्रेषणम्, भरतस्य पुरःप्रस्थानम्
१९शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम्।
अयुतं तिलमुद्गस्य प्रयात्वग्रे महाबल॥
२०चणकानां कुलित्थानां माषाणां लवणस्य च।
अतोऽनुरूपं स्नेहं च गन्धं संक्षिप्तमेव च॥
२१सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे समाधिना॥
२२अन्तरापणवीथ्यश्च सर्वे च नटनर्तकाः।
सूदा नार्यश्च बहवो नित्यं यौवनशालिनः॥
२३भरतेन तु सार्धं ते यान्तु सैन्यानि चाग्रतः।
नैगमान्बालवृद्धांश्च द्विजांश्च सुसमाहितान्॥
२४कर्मान्तिकान्वर्धकिनः कोशाध्यक्षांश्च नैगमान्।
मम मातॄस्तथा सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च॥
२५काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षायां ज्ञांश्च कर्मणि।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महायशाः॥
‘हे महाबल, वपुष्मतां तण्डुलानां शतं वाहसहस्राणि, तिलमुद्गस्य अयुतं च अग्रे प्रयातु; चणकानां कुलित्थानां माषाणां लवणस्य च अतोऽनुरूपं स्नेहं घृततैलादिकं, संक्षिप्तं अपिष्टं गन्धं चन्दनादिकं च; हिरण्यस्य शतोत्तराः बहुलाः सुवर्णकोट्यः च — भरतम् अग्रतः कृत्वा समाधिना अग्रे गच्छतु। अन्तरापणवीथ्यः सर्वे नटनर्तकाः, सूदाः, नित्यं यौवनशालिन्यः बहवः नार्यः च; भरतेन सह सैन्यानि अग्रतः यान्तु; नैगमान्, बालवृद्धान्, सुसमाहितान् द्विजान्, कर्मान्तिकान् वर्धकिनः, कोशाध्यक्षान्, नैगमान्, मम सर्वाः मातॄः, कुमाराणाम् अन्तःपुराणि, मम पत्नीं काञ्चनीं प्रतिमां, दीक्षायां कर्मणि च ज्ञान् द्विजान् — अग्रतः कृत्वा महायशाः भरतः अग्रे गच्छतु।’ अत्र सम्भाराणां विस्तृता सूची — धान्यानि, धनानि, जनाः — यज्ञस्य महिमानं दर्शयति। ‘काञ्चनीं मम पत्नीम्’ इति पदं मार्मिकम् — सीता परित्यक्ता, तथापि धर्मपत्न्याः स्थाने सुवर्णमयी सीताप्रतिमा एव यज्ञे स्थाप्यते; रामः अन्यां भार्यां न स्वीकरोति। भरतस्य नेतृत्वं द्विवारम् उक्तम् (२१, २५) — सः एव सर्वस्य व्यवस्थापकः। समीक्षिते चणकादीनां वर्णनं, नार्यः सूदाश्च, सैन्यानां प्रयाणं च न दृश्यन्ते; ‘समाधिना’ इत्यस्य स्थाने ‘महामतिः’ इति पाठः। ‘वपुष्मताम्’ इति तण्डुलानां विशेषणं तेषां स्थूलतां शुभ्रतां च सूचयति। एतावत् धनं धान्यं च यज्ञस्य दानार्थं, न तु राज्ञः भोगार्थम् — एषा दानधर्मस्य महिमा। मातरः अपि यज्ञं द्रष्टुं गच्छन्ति, येन कुटुम्बस्य समग्रता दर्शिता। एतेन सर्वेण अयोध्यायाः समृद्धिः अपि व्यञ्जिता।
"Let a hundred thousand loads of fine rice go ahead, mighty one, and ten thousand of sesame and green gram, with chickpeas, horse gram, black gram and salt, oil and ghee to match, and unground perfumes such as sandal. Let many crores of gold coins and more than a hundred of silver go ahead too, with Bharata leading, carefully. Let the market streets along the way go, all the actors and dancers, the cooks, and many women always in the bloom of youth. Let the armies go on ahead with Bharata, and the merchants, the young and the old, and the attentive brahmins; the artisans and carpenters, the treasurers and townsmen, all my mothers and the inner apartments of the princes; my golden wife, and the brahmins skilled in the consecration and the rite. With these in front, let the glorious Bharata go ahead." The long list of provisions, grain, wealth and people, shows the grandeur of the sacrifice. "My golden wife" is deeply moving: Sītā has been sent away, yet in the place of the lawful wife a golden image of Sītā is set at the sacrifice, for Rāma will take no other wife. Bharata's leadership is mentioned twice; he is the one who arranges everything. "Fine rice" suggests plump white grains. All this wealth and grain is for giving away at the sacrifice, not for the king's enjoyment, and that is the glory of the dharma of giving. The mothers too go to see the sacrifice, which shows the whole family together, and all of it reveals the prosperity of Ayodhyā.
५राज्ञाम् उपकार्याः, प्रस्थानम्, परिवेषणं सत्कारश्च
२६उपकार्यां महार्हांश्च पार्थिवानां महौजसाम्।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः॥
२७अन्नपानानि वस्त्राणि अनुगानां महात्मनाम्।
भरतः स तदा यातः शत्रुघ्नसहितस्तदा॥
२८वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा।
विप्राणां प्रवराः सर्वे चक्रुश्च परिवेषणम्॥
२९विभीषणश्च रक्षोभिः स्त्रीभिश्च बहुभिर्वृतः।
ऋषीणामुग्रतपसां पूजां चक्रे महात्मनाम्॥
ततः नरश्रेष्ठः महाबलः रामः महौजसां पार्थिवानां सानुगानां कृते महार्हाः उपकार्याः — वासस्थानानि पटमण्डपान् — व्यादिदेश। महात्मनाम् अनुगानां कृते अन्नपानानि वस्त्राणि च व्यवस्थापितानि। तदा शत्रुघ्नसहितः भरतः यातः। सुग्रीवसहिताः महात्मानः वानराः अपि तदा आगताः, विप्राणां प्रवराः सर्वे परिवेषणं च चक्रुः — हिन्दीभाष्यं ‘वानर … ब्राह्मणोंको रसोई परोसनेका काम करते थे’ इति विवृणोति। विभीषणः अपि बहुभिः राक्षसैः स्त्रीभिः च वृतः उग्रतपसां महात्मनाम् ऋषीणां पूजां चक्रे। युद्धे ये वानराः राक्षसाः च शस्त्राणि धृतवन्तः, ते अत्र यज्ञे सेवकाः — एषः रामराज्यस्य शान्तेः सङ्केतः। विशेषः — एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षितस्य ७.०८३.००५–००८ इत्येतेषां वुल्गेटरूपम्, ये अग्रिमे सर्गे (९२.५–८) अपि किञ्चित् भिन्नपाठेन पुनः मुद्रिताः। अतः अस्य सर्गस्य अन्ते मुद्रणे एकः पुनरावृत्तः अंशः दृश्यते। सुग्रीवः विभीषणः च सेवायां स्वयं प्रवृत्तौ — एतेन ज्ञायते यत् तेषां रामे भक्तिः राज्यलाभात् अपि महत्तरा। एवं यज्ञस्य पूर्वतयारी समाप्ता; अग्रिमे सर्गे अश्वविमोचनं यज्ञस्य प्रवृत्तिः च वर्णयिष्येते। ‘भरतः स तदा यातः’ इति पदेन भरतः अग्रे प्रस्थितः इति ज्ञायते, रामः पश्चात् अग्रिमे सर्गे अश्वं मुक्त्वा नैमिषं गमिष्यति। राक्षसानां स्त्रियः अपि सेवायां सहभागिन्यः इति विशेषः। एवं आतिथ्यस्य व्यवस्था सर्वतः पूर्णा अभवत्।
Then Rāma, mighty best of men, assigned costly lodgings and tents to the powerful kings and their followers, and food, drink and clothing were provided for the followers of those great men. Then Bharata set out with Śatrughna. The great-souled monkeys came too with Sugrīva, and all of them served food to the foremost brahmins, while Vibhīṣaṇa, surrounded by many rākṣasas and women, honoured the great seers of fierce austerity. The monkeys and rākṣasas who had borne arms in the war are servants here at the sacrifice, a sign of the peace of Rāma's reign. Sugrīva and Vibhīṣaṇa take up service themselves, which shows that their devotion to Rāma is greater than any gain of kingship. Even the rākṣasa women share in the service. So the preparations for the sacrifice are complete, and hospitality is arranged on every side. Bharata goes ahead; in the next sarga Rāma will release the horse and follow to Naimiṣa, and the sacrifice itself will be described.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
अश्वमेधपुरस्कृतान्
९१.२
अश्वमेधकर्मणि अग्रगण्यान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्वमेधे पुरस्कृताः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
लक्षणसम्पन्नम्
९१.३
शुभलक्षणयुक्तम् (हयम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्षणैः सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
विमोक्ष्यामि
९१.३
मोचयिष्यामि
- सन्धिः
- वि + मोक्ष्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘मुच्’ धातोः लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
त्वरितविक्रमः
९१.४
शीघ्रगामी लक्ष्मणः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्वरितः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कृतपादाभिवन्दनम्
९१.५
यः पादयोः प्रणतः तम्
- सन्धिः
- पाद + अभिवन्दन → पादाभिवन्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पादयोः अभिवन्दनम् (सप्तमीतत्पुरुषः); कृतं पादाभिवन्दनं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सुदुराधर्षमाशीर्भिः
९१.५
अजेयम् (रामं) आशीर्वचनैः
- सन्धिः
- सुदुराधर्षम् + आशीर्भिः — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- सुतरां दुराधर्षः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘सुदुराधर्षम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘आशीर्भिः’ तृतीया बहुवचनम्
अश्वमेधाश्रितम्
९१.६
अश्वमेधविषयकम्
- सन्धिः
- अश्वमेध + आश्रित → अश्वमेधाश्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अश्वमेधम् आश्रितम् — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
वृषध्वजम्
९१.७
शिवम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृषः ध्वजे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
वाक्यमद्भुतदर्शनम्
९१.८
आश्चर्यकरं वचनम्
- सन्धिः
- वाक्यम् + अद्भुतदर्शनम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- अद्भुतं दर्शनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
वनौकसाम्
९१.१०
वनवासिनां वानराणाम्
- सन्धिः
- वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
अनुभोक्तुं
९१.१०
अनुभवितुम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् — ‘अनु + भुज्’
आयात्वतुलविक्रमः
९१.११
अप्रतिमपराक्रमः (विभीषणः) आगच्छतु
- सन्धिः
- आयातु + अतुलविक्रमः → आयात्वतुलविक्रमः — यण्सन्धिः (उ + अ = व)
- समासः
- अतुलः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘आयातु’ लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अतुलविक्रमः’ प्रथमा
प्रियचिकीर्षवः
९१.१२
प्रियं कर्तुम् इच्छन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं चिकीर्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
तालावचराः
९१.१५
तालं धृत्वा रङ्गे विचरन्तः सूत्रधाराः
- सन्धिः
- ताल + अवचर → तालावचर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तालेन अवचरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
यज्ञवाटः
९१.१५
यज्ञमण्डपः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यज्ञस्य वाटः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
क्रतुमुख्यमनुत्तमम्
९१.१७
श्रेष्ठं यज्ञम्
- सन्धिः
- क्रतुमुख्यम् + अनुत्तमम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- क्रतुषु मुख्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
शीघ्रमामन्त्र्यताम्
९१.१८
शीघ्रम् आहूयताम्
- सन्धिः
- शीघ्रम् + आमन्त्र्यताम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आमन्त्र्यताम्’ कर्मणि लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वाहसहस्राणाम्
९१.१९
भारवाहकानां सहस्राणाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाहानां सहस्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
अतोऽनुरूपम्
९१.२०
एतस्य अनुसारम्
- सन्धिः
- अतः + अनुरूपम् → अतोऽनुरूपम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अतः’ अव्ययम्; ‘अनुरूपम्’ द्वितीया एकवचनम्
शतोत्तराः
९१.२१
शतेन अधिकाः
- सन्धिः
- शत + उत्तर → शतोत्तर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शतम् उत्तरं यासु ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अन्तरापणवीथ्यश्च
९१.२२
मार्गमध्ये विपणिपङ्क्तयः
- सन्धिः
- ‘अन्तरापणवीथ्यः + च’ — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
- समासः
- अन्तरा आपणाः (अव्ययीभावकल्पः); आपणानां वीथ्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
यौवनशालिनः
९१.२२
तरुण्यः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यौवनेन शालते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
कर्मान्तिकान्
९१.२४
कर्मकरान् शिल्पिनः
- सन्धिः
- कर्म + अन्तिक → कर्मान्तिक — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कर्मणः अन्ते नियुक्ताः — तद्धितान्तम् (ठक्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
कोशाध्यक्षांश्च
९१.२४
धनागाराधिकारिणः च
- सन्धिः
- कोश + अध्यक्ष → कोशाध्यक्ष — सवर्णदीर्घः; ‘कोशाध्यक्षान् + च’ → नकारस्य रुत्वं, अनुस्वारः, श्चुत्वम्
- समासः
- कोशस्य अध्यक्षाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
कुमारान्तःपुराणि
९१.२४
राजकुमाराणां पत्नीसमूहान्
- सन्धिः
- कुमार + अन्तःपुर → कुमारान्तःपुर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कुमाराणाम् अन्तःपुराणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
उपकार्यां
९१.२६
राजयोग्यं वासस्थानम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उपकार्या’ (राजवासः पटमण्डपः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (मुद्रणे ‘उपकार्यां महार्हांश्च’)
परिवेषणम्
९१.२८
भोजनस्य वितरणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + विष्’ ल्युडन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्