तदद्भुतम्
९०.१
तत् आश्चर्यकरम्
- सन्धिः
- तत् + अद्भुतम् → तदद्भुतम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘जन्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्तरकाण्डम् — नवतितमः सर्गः
अश्वमेधेन इलस्य पुरुषत्वप्राप्तिः
भ्रातृभ्यां प्रश्नः, बुधेन ऋषीणाम् आह्वानम्, कर्दमस्य आगमनं मन्त्रणं च, मरुत्तेन अश्वमेधः, रुद्रस्य प्रसादः, प्रतिष्ठानपुरनिवेशनम्
इलस्य अद्भुतं जन्मवृत्तान्तं श्रुत्वा लक्ष्मणभरतौ ‘संवत्सरान्ते इला किम् अकरोत्’ इति पप्रच्छतुः। रामः अकथयत् — पुरुषत्वं गते इले बुधः संवर्तं च्यवनम् अरिष्टनेमिं प्रमोदनं मोदकरं दुर्वाससं च आहूय ‘अस्य कर्दमपुत्रस्य श्रेयः विधीयताम्’ इति अब्रवीत्। तदा कर्दमः पुलस्त्यक्रतुवषट्कारोङ्कारैः सह तम् आश्रमम् आगतः, ‘वृषभध्वजात् अन्यं भैषज्यं न पश्यामि, अश्वमेधात् परः यज्ञः तस्य प्रियः नास्ति’ इति उक्तवान्। संवर्तस्य शिष्यः राजर्षिः मरुत्तः बुधाश्रमसमीपे तं यज्ञम् अकरोत्। प्रीतः उमापतिः द्विजानां प्रार्थनया इलायै स्थिरं पुरुषत्वं दत्त्वा अन्तरधीयत। इलः बाह्लिदेशं त्यक्त्वा मध्यदेशे प्रतिष्ठानं पुरं निवेशयामास; शशबिन्दुः बाह्लिं शशास; काले इलः ब्राह्मं लोकं गतः, ऐलः पुरूरवाः प्रतिष्ठानम् अवाप। ‘ईदृशः अश्वमेधस्य प्रभावः’ इति रामः भ्रातरौ बोधयति।
१भ्रातृभ्यां प्रश्नः, बुधेन ऋषीणाम् आह्वानम्
१तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम्।
उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः॥
२इला सा सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता।
अकरोत्किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि॥
३तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः।
रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम्॥
४पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान्।
संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः॥
५च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम्।
प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम्॥
६एतान्सर्वान्समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शनः।
उवाच सर्वान्सुहृदो धैर्येण सुसमाहितान्॥
७अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः।
जानीतैनं यथाभूतं श्रेयो ह्यत्र विधीयताम्॥
तस्य इलस्य तत् अद्भुतं जन्मवृत्तं रामे उक्तवति लक्ष्मणः महायशाः भरतः च भूयः ऊचतुः — ‘हे नरश्रेष्ठ, सोमपुत्रस्य समीपे संवत्सरम् उषिता सा इला अथ किम् अकरोत्? तत्त्वं शंसितुम् अर्हसि।’ परिपृच्छतोः तयोः तत् वाक्यमाधुर्यं निशम्य रामः प्रजापतिसुते इले एतां कथां पुनः उवाच। शूरे इले पुरुषत्वं गते परमबुद्धिमान् महायशाः बुधः परमोदारं संवर्तं मुनिम् आजुहाव; तथा भृगुपुत्रं च्यवनम्, अरिष्टनेमिनं मुनिम्, प्रमोदनं, मोदकरं, दुर्वाससं मुनिं च आहूतवान्। एतान् सर्वान् समानीय वाक्यज्ञः तत्त्वदर्शनः बुधः धैर्येण सुसमाहितान् सर्वान् सुहृदः उवाच — ‘अयं महाबाहुः राजा कर्दमस्य सुतः इलः; एनं यथाभूतं जानीत, अत्र अस्य श्रेयः विधीयताम्।’ बुधः पूर्वसर्गे ‘हितं कारयिष्यामि’ इति प्रतिज्ञातवान्; इदानीं सः तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनं करोति। सः स्वयं शापं निवारयितुं न शक्नोति, अतः महर्षीणां संघं समाह्वयति। भ्रात्रोः प्रश्नेन ज्ञायते यत् ते कथायां तन्मयाः आसन्; रामः अपि तेषां माधुर्यपूर्णेन प्रश्नेन प्रसन्नः कथां विस्तारयति। एषु ऋषिषु संवर्तः प्रथमः उक्तः, यतः तस्य शिष्यः एव अग्रे यज्ञं करिष्यति। च्यवनः भृगोः पुत्रः इति विशेषणेन सः भार्गवः इति स्मार्यते; दुर्वासाः तु अग्रे रामस्य कथायाम् अपि पुनः आगमिष्यति। बुधः ‘यथाभूतं जानीत’ इति वदन् इलस्य गूढां दशां महर्षिभ्यः स्पष्टं प्रकाशयति, यतः तान् विना उपायः न सिध्यति। अत्र बुधस्य विनयः अपि दृश्यते — सः स्वयं ग्रहदेवः अपि ऋषीणां मतं पृच्छति, न तु स्वबुद्ध्या एव निर्णयति। ‘सुहृदः’ इति पदेन ते ऋषयः बुधस्य मित्राणि इति ज्ञायते।
When Rāma had told of that wondrous birth, Lakṣmaṇa and the glorious Bharata spoke again: "Best of men, after Ilā had lived a year with the son of Soma, what did she do? Please tell us the truth of it." Hearing the sweetness of his brothers' question, Rāma took up the story of Prajāpati's son once more. "When the valiant king had become a man, the wise and glorious Budha summoned the most noble sage Saṃvarta, Cyavana son of Bhṛgu, the sage Ariṣṭanemi, Pramodana, Modakara and the sage Durvāsas. When he had gathered them all, Budha, skilled in speech and a seer of truth, spoke to his friends, who sat steady and attentive: 'This mighty king is Ila, son of Kardama. Know him for what he truly is, and let what is good for him be done here.'" In the previous sarga Budha had promised to do Ila good; now he keeps his promise. He cannot undo the curse himself, so he calls together an assembly of great seers. The brothers' question shows how absorbed they were in the story, and Rāma, pleased by the sweetness of their asking, tells it at length. Saṃvarta is named first among the seers because it is his disciple who will perform the sacrifice. Cyavana is called Bhṛgu's son to recall that he is a Bhārgava, and Durvāsas will appear again later in Rāma's own story. By saying "know him for what he truly is" Budha reveals Ila's hidden state plainly to the seers, since without them no remedy can succeed. Budha's humility shows here as well: though himself a planetary god, he seeks the seers' counsel rather than deciding by his own judgement, and "friends" tells us those seers were close to him.
२कर्दमस्य आगमनम्, अश्वमेधस्य उपदेशः
८तेषां संवदतामेव द्विजैः सह महात्मभिः।
कर्दमस्तु महातेजास्तदाश्रममुपागमत्॥
९पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च।
ओङ्कारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमन्॥
१०ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे।
हितैषिणो बाह्लिपतेः पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन्॥
११कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम्।
द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि॥
१२नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरा वृषभध्वजम्।
नाश्वमेधात्परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः॥
१३तस्माद्यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम्।
कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः॥
तेषां द्विजैः महात्मभिः सह संवदताम् एव महातेजाः कर्दमः तम् आश्रमम् उपागमत्। तेन सह पुलस्त्यः, क्रतुः, वषट्कारः, महातेजाः ओङ्कारः च तम् आश्रमम् उपागमन्। ते सर्वे परस्परसमागमे हृष्टमनसः बाह्लिपतेः इलस्य हितैषिणः पृथक् पृथक् वाक्यानि अब्रुवन्। ततः कर्दमः सुतार्थं परमं हितं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे द्विजाः, मम वाक्यं शृणुत, यत् पार्थिवस्य श्रेयः। वृषभध्वजं शिवम् अन्तरा अन्यत् भैषज्यं न पश्यामि; अश्वमेधात् परः यज्ञः महात्मनः शिवस्य प्रियः नास्ति। तस्मात् सर्वे वयं पार्थिवार्थे दुरासदं तं यज्ञं यजामहे।’ कर्दमेन एवम् उक्ताः सर्वे एव द्विजर्षभाः सम्मताः। पिता पुत्रस्य दुःखं जानाति; तस्य स्वरे आर्तिः अपि विवेकः अपि दृश्यते। इलायाः दशा उमायाः शापात् जाता, अतः उमापतेः शिवस्य प्रसादः एव तस्याः निवारणम् इति कर्दमस्य युक्तिः। ‘भैषज्यम्’ इति पदं शापं रोगवत् मन्यते, शिवं च वैद्यवत्। वषट्कारः ओङ्कारः च अत्र मूर्तिमन्तौ ऋषी इव वर्णितौ — एषा कवेः विलक्षणा कल्पना, यया वैदिकमन्त्राणाम् अपि उपस्थितिः सूच्यते। ‘पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन्’ इति पदेन ज्ञायते यत् सर्वे ऋषयः पृथक् पृथक् उपायान् अवदन्, किन्तु अन्ते पितुः कर्दमस्य एव मतं सर्वैः स्वीकृतम्। तस्य वाक्ये त्रयः अंशाः — शिवः एव भिषक्, अश्वमेधः एव तस्य प्रियः, अतः वयं सर्वे यजामहे इति। ‘दुरासदम्’ इति विशेषणं यज्ञस्य कठिनतां महत्त्वं च दर्शयति, यतः अश्वमेधः राजभिः एव शक्यः, न तु एकाकिना मुनिना।
"While they were still conferring with those great brahmins, the mighty Kardama came to the hermitage, and with him came Pulastya, Kratu, Vaṣaṭkāra and the powerful Oṃkāra. All of them, glad to meet one another and wishing the lord of Bāhli well, each gave his own counsel. Then Kardama spoke words of the greatest benefit for his son: 'Hear me, brahmins, for what I say is for the king's good. I see no remedy but the god whose banner bears the bull, and no sacrifice is dearer to that great god than the horse-sacrifice. So let us all perform that difficult rite for the king's sake.' All those excellent brahmins agreed with what Kardama said." A father knows his son's pain, and both distress and good sense can be heard in his voice. Ila's condition came from Umā's decree, so, as Kardama reasons, only the grace of Umā's lord Śiva can undo it. By calling it a "remedy" he treats the curse like a disease and Śiva like a physician. Vaṣaṭkāra and Oṃkāra appear here like seers in bodily form, a striking fancy of the poet by which even the Vedic sacred utterances are shown to be present. Each seer offered his own plan, but in the end all accepted the view of the father, Kardama. His words have three parts: Śiva alone is the physician, the horse-sacrifice alone is dear to him, and so we shall all perform it. "Difficult" shows both how hard and how great the sacrifice is, for the horse-sacrifice can be performed only by kings, not by a single sage.
३मरुत्तस्य अश्वमेधः, रुद्रस्य प्रसादः
१४रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति।
संवर्तस्य तु राजर्षिः शिष्यः परपुरंजयः॥
१५मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत्।
ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः॥
१६रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः।
अथ यज्ञे समाप्ते तु प्रीतः परमया मुदा॥
१७उमापतिर्द्विजान्सर्वानुवाच इलसंनिधौ।
प्रीतोऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः॥
१८अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम्।
तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः॥
१९प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात्पुरुषस्त्विला।
ततः प्रीतो महादेवः पुरुषत्वं ददौ पुनः॥
२०इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत।
निवृत्ते हयमेधे च गते चादर्शनं हरे॥
ते द्विजर्षभाः रुद्रस्य आराधनं प्रति तं यज्ञं रोचयन्ति स्म। संवर्तस्य शिष्यः परपुरंजयः मरुत्तः इति विख्यातः राजर्षिः तं यज्ञं समुपाहरत्। ततः बुधाश्रमसमीपतः महान् यज्ञः आसीत्, महायशाः रुद्रः च परमं तोषम् आजगाम। अथ यज्ञे समाप्ते परमया मुदा प्रीतः उमापतिः इलस्य संनिधौ सर्वान् द्विजान् उवाच — ‘हे द्विजसत्तमाः, हयमेधेन भक्त्या च प्रीतः अस्मि; अस्य बाह्लिपतेः किं प्रियं शुभं करोमि?’ तथा वदति देवेशे सुसमाहिताः ते द्विजाः ‘इला यथा पुरुषः स्यात्’ इति देवेशं प्रसादयन्ति। ततः प्रीतः महादेवः सुमहातेजाः इलायै पुनः पुरुषत्वं दत्त्वा अन्तरधीयत। हयमेधे निवृत्ते हरे च अदर्शनं गते ते सर्वे दीर्घदर्शिनः द्विजाः यथागतम् अगच्छन्। यः शापः पूर्वं ‘पुरुषत्वं विना वरं वृणु’ इति उक्तः आसीत्, सः इदानीम् अश्वमेधस्य बलात् परिवर्तितः। द्विजाः स्वार्थं न याचन्ते, इलस्य हितम् एव — एषा तेषां परोपकारबुद्धिः। शिवः अपि ‘अस्य प्रियं किं करोमि’ इति स्वयं पृच्छति, न तु याचनां प्रतीक्षते; एतेन तस्य आशुतोषत्वं प्रकटम्। अत्र कश्चित् विशेषः — यज्ञस्य यजमानः मरुत्तः, न तु इलः; तथापि फलम् इलस्य एव। एतेन ज्ञायते यत् परार्थम् अपि यज्ञः क्रियते, तस्य पुण्यं च अभीष्टस्य जनस्य कृते भवति। रुद्रः तं वरं दत्त्वा तत्क्षणम् एव अन्तर्हितः, ब्राह्मणाः च दीर्घदर्शिनः स्वस्थानानि प्रतिजग्मुः — कार्यं सिद्धं, अतः विलम्बः न कृतः। ‘दीर्घदर्शिनः’ इति विशेषणेन तेषां दूरदृष्टिः सूचिता, यया ते इलस्य भविष्यं हितम् अचिन्तयन्।
"Those excellent brahmins approved of that sacrifice as worship of Rudra. A royal seer named Marutta, a disciple of Saṃvarta and conqueror of enemy cities, undertook to perform it. Then a great sacrifice was held near Budha's hermitage, and the glorious Rudra was supremely pleased. When the sacrifice was complete, Umā's lord, filled with joy, spoke to all the brahmins in Ila's presence: 'I am pleased by this horse-sacrifice and by your devotion, best of brahmins. What good and pleasing thing shall I do for this lord of Bāhli?' At the god's words the brahmins, with collected minds, entreated the lord of the gods that Ilā might become a man. Then the Great God, pleased, gave Ilā back her manhood, and that resplendent god vanished. When the horse-sacrifice was over and Hara had disappeared, all those far-seeing brahmins went back as they had come." The god who had once said "choose any boon except manhood" now changes his decree through the power of the horse-sacrifice. The brahmins ask nothing for themselves, only Ila's good; that is their selfless spirit. Śiva himself asks what he can do, without waiting to be begged, which shows how easily he is pleased. There is something special here: the sacrificer is Marutta, not Ila, and yet the fruit goes to Ila, which shows that a sacrifice may be performed for another, its merit going to the one for whom it is meant. Rudra vanishes the moment he has granted the boon, and the brahmins go home, for the work is done and there is no reason to delay. "Far-seeing" points to their foresight in thinking of Ila's future good.
४प्रतिष्ठानपुरनिवेशनम्, अश्वमेधस्य प्रभावः
२१यथागतं द्विजाः सर्वे तेऽगच्छन्दीर्घदर्शिनः।
राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम्॥
२२निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम्।
शशबिन्दुश्च राजर्षिर्बाह्लिं परपुरंजयः॥
२३प्रतिष्ठाने इलो राजा प्रजापतिसुतो बली।
स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम्॥
२४ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान्।
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ।
स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम्॥
राजा इलः तु बाह्लिदेशम् उत्सृज्य मध्यदेशे अनुत्तमं यशस्करं प्रतिष्ठानं नाम पुरं निवेशयामास। परपुरंजयः राजर्षिः शशबिन्दुः बाह्लिं शशास; प्रजापतिसुतः बली इलः राजा प्रतिष्ठाने आसीत्। सः इलः काले प्राप्ते अनुत्तमं ब्राह्मं लोकं प्राप्तवान्; ऐलः पुरूरवाः राजा प्रतिष्ठानम् अवाप्तवान्। रामः उपसंहरति — ‘हे पुरुषर्षभौ, ईदृशः हि अश्वमेधस्य प्रभावः; यः स्त्रीभूतः आसीत्, सः पौरुषं लेभे, यत् च अन्यत् अपि दुर्लभं तत् अपि।’ हिन्दीभाष्यं प्रतिष्ठानपुरं गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्य समीपे झूँसी इति स्थानं मन्यते। अन्तिमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः, यत्र पुरूरवसः राज्यप्राप्तिः रामस्य उपसंहारश्च सह निबद्धौ। अस्य कथायाः प्रयोजनम् अत्र स्पष्टं भवति — रामः स्वयम् अश्वमेधं कर्तुम् इच्छति, अतः तस्य माहात्म्यं भ्रातृभ्यां दर्शयति; अग्रिमे सर्गे तस्य यज्ञस्य आयोजनम् आरभ्यते। पितृपुत्रयोः राज्यविभागः — शशबिन्दुः पश्चिमे बाह्लौ, इलः मध्यदेशे — द्वयोः वंशयोः पृथक्त्वं सूचयति। ‘यच्चान्यदपि दुर्लभम्’ इति रामस्य वचनं गूढम् — पुरुषत्वेन सह इलः राज्यं, पुत्रं, ब्रह्मलोकं च अलभत। एवम् अश्वमेधः न केवलं शापनिवारणं, किन्तु सर्वाभीष्टसिद्धिः इति रामः दर्शयति। इलस्य कथा अत्र समाप्ता; ततः परं रामस्य स्वस्य अश्वमेधस्य वर्णनम् आरभ्यते, यत्र सीतायाः पुत्रौ प्रथमं रामस्य सभायां प्रकटौ भविष्यतः। अतः इयं कथा उत्तरकाण्डस्य अन्तिमभागस्य भूमिका एव।
"King Ila left the Bāhli country and in the Middle Country founded a glorious city without equal, named Pratiṣṭhāna. The royal seer Śaśabindu, conqueror of enemy cities, ruled Bāhli, while the mighty King Ila, son of Prajāpati, ruled in Pratiṣṭhāna. In time Ila reached the supreme world of Brahmā, and King Purūravas, son of Ilā, received Pratiṣṭhāna. Such, bulls among men, is the power of the horse-sacrifice: one who had become a woman regained manhood, and whatever else is hard to win besides." Here the purpose of the story becomes clear: Rāma wants to perform a horse-sacrifice himself, and so he shows his brothers its greatness; in the next sarga preparations for his sacrifice begin. The division of the kingdom between father and son, Śaśabindu in Bāhli in the west and Ila in the Middle Country, marks the separation of the two lines. "Whatever else is hard to win" carries a hidden meaning: along with his manhood Ila won a kingdom, a son and the world of Brahmā. So Rāma shows that the horse-sacrifice does not only remove a curse but fulfils every wish. Ila's story ends here, and after it begins the account of Rāma's own horse-sacrifice, at which Sītā's two sons will first appear in Rāma's assembly; this story is thus a prelude to the last part of the Uttara Kāṇḍa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
संवत्सरमथोषिता
९०.२
वर्षम् एकं निवसिता
- सन्धिः
- संवत्सरम् + अथ + उषिता → अथोषिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उषिता’ क्तान्तं, प्रथमा एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्; ‘संवत्सरम्’ कालाध्वनोः द्वितीया
शंसितुमर्हसि
९०.२
कथयितुं योग्यः असि
- सन्धिः
- शंसितुम् + अर्हसि — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘शंसितुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘अर्हसि’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
परिपृच्छतोः
९०.३
पृच्छतोः भ्रात्रोः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + प्रच्छ्’ शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
परमोदारम्
९०.४
अत्यन्तं महानुभावम्
- सन्धिः
- परम + उदार → परमोदार — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परमः उदारः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
आजुहाव
९०.४
आहूतवान्
- सन्धिः
- आ + जुहाव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘ह्वे’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आ’ उपसर्गः
चारिष्टनेमिनम्
९०.५
अरिष्टनेमिं मुनिं च
- सन्धिः
- च + अरिष्टनेमिनम् → चारिष्टनेमिनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अरिष्टनेमि’ नाम
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शनः
९०.६
वचनकुशलः तत्त्वज्ञः बुधः
- सन्धिः
- ‘वाक्यज्ञः + तत्त्वदर्शनः’ — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- वाक्यं जानाति इति वाक्यज्ञः (उपपदतत्पुरुषः); तत्त्वं दर्शयति पश्यति वा इति तत्त्वदर्शनः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुसमाहितान्
९०.६
एकाग्रचित्तान्
- सन्धिः
- सु + समाहित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु समाहिताः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
जानीतैनम्
९०.७
एनं विजानीत
- सन्धिः
- जानीत + एनम् → जानीतैनम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘जानीत’ लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘एनम्’ द्वितीया एकवचनम्
तदाश्रममुपागमत्
९०.८
तस्य बुधस्य आश्रमम् आगतवान्
- सन्धिः
- तत् + आश्रमम् → तदाश्रमम् — जश्त्वम्; उप + आगमत् → उपागमत् — सवर्णदीर्घः
- समासः
- तस्य आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘उपागमत्’ लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हितैषिणः
९०.१०
कल्याणकामाः
- सन्धिः
- हित + एषिन् → हितैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- हितम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
बाह्लिपतेः
९०.१०
बाह्लिदेशस्य राज्ञः इलस्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाह्लेः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
वृषभध्वजम्
९०.१२
शिवम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृषभः ध्वजे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अन्तरा’ योगे)
नाश्वमेधात्परः
९०.१२
अश्वमेधात् श्रेष्ठः न
- सन्धिः
- न + अश्वमेधात् → नाश्वमेधात् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अश्वेन मेधः — तृतीयातत्पुरुषः (मध्यमपदलोपी)
- विभक्तिः
- ‘अश्वमेधात्’ पञ्चमी (अन्यारात्-योगे तुलनायां), एकवचनम्
पार्थिवार्थे
९०.१३
राज्ञः हिताय
- सन्धिः
- पार्थिव + अर्थे → पार्थिवार्थे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पार्थिवस्य अर्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (निमित्ते)
द्विजर्षभाः
९०.१३
श्रेष्ठाः ब्राह्मणाः
- सन्धिः
- द्विज + ऋषभ → द्विजर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- द्विजेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
रुद्रस्याराधनम्
९०.१४
शिवस्य पूजनं प्रति
- सन्धिः
- रुद्रस्य + आराधनम् → रुद्रस्याराधनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आराधनम्’ द्वितीया एकवचनम् (‘प्रति’ योगे)
परपुरंजयः
९०.१४
शत्रुनगरविजेता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परेषां पुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्, मुमागमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
समुपाहरत्
९०.१५
अनुष्ठितवान्
- सन्धिः
- सम् + उप + आहरत् → समुपाहरत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘हृ’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
उमापतिर्द्विजान्
९०.१७
शिवः ब्राह्मणान्
- सन्धिः
- ‘उमापतिः + द्विजान्’ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- उमायाः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘उमापतिः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘द्विजान्’ द्वितीया बहुवचनम्
पुरुषस्त्विला
९०.१९
इला तु पुरुषः
- सन्धिः
- ‘पुरुषः + तु’ → विसर्गस्य सकारः; तु + इला → त्विला — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘पुरुषः’ ‘इला’ उभे प्रथमा एकवचनम्
चान्तरधीयत
९०.२०
अदृश्यः अभवत् च
- सन्धिः
- च + अन्तरधीयत → चान्तरधीयत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — ‘अन्तर् + धा’ कर्मणि/कर्तरि लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दीर्घदर्शिनः
९०.२१
दूरदर्शिनः ब्राह्मणाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीर्घं पश्यन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
बाह्लिमुत्सृज्य
९०.२१
बाह्लिदेशं परित्यज्य
- सन्धिः
- बाह्लिम् + उत्सृज्य — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘बाह्लिम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘उत्सृज्य’ ल्यबन्तम्
यशस्करम्
९०.२२
कीर्तिवर्धकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यशः करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्राप्तवाँल्लोकम्
९०.२३
लोकं गतवान्
- सन्धिः
- ‘प्राप्तवान् + लोकम्’ → प्राप्तवाँल्लोकम् — परसवर्णः (न् → ँल्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्राप्तवान्’ क्तवतु-प्रत्ययान्तं, प्रथमा एकवचनम्; ‘लोकम्’ द्वितीया
स्त्रीभूतः
९०.२४
यः स्त्रीत्वं गतः आसीत्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्त्री भूतः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्