उत्तरकाण्डम् — एकोननवतितमः सर्गः

बुधेलासमागमः पुरूरवसो जन्म च

किंपुरुषोत्पत्तेः अनन्तरं कथायाः अनुवृत्तिः, बुधस्य प्रार्थना, इलायाः सम्मतिः, इलस्य प्रबोधः, बुधस्य सान्त्वनम्, मासान्तरं स्त्रीपुरुषभावः, पुरूरवसो जन्म

किंपुरुषाणाम् उत्पत्तिं श्रुत्वा लक्ष्मणभरतौ ‘आश्चर्यम्’ इति ऊचतुः, रामः च प्रजापतिसुतस्य इलस्य कथां पुनः अकथयत्। किन्नरीषु विद्रुतासु सोमपुत्रः बुधः रूपसम्पन्नां इलां प्रहसन् इव ‘भजस्व माम्’ इति प्रार्थयत, सा च ‘तव वशवर्तिनी अस्मि’ इति प्रत्यवदत्। तया सह रममाणस्य बुधस्य माधवः मासः क्षणवत् गतः। मासे पूर्णे पुरुषभावं प्राप्तः इलः शयने प्रबुद्धः सलिलाशये तपन्तं बुधं दृष्ट्वा ‘मम सैन्यं क्व गतम्’ इति पप्रच्छ। बुधः ‘अश्मवर्षेण भृत्याः ते विनिपातिताः, त्वं वातवर्षभयात् आश्रमे सुप्तः’ इति सान्त्वयन् संवत्सरं वासम् अयाचत। राजा प्रथमं राज्यं पुत्राय शशबिन्दवे त्यक्तुम् इच्छन् अपि बुधस्य वचनात् तत्र न्यवसत् — मासं स्त्री भूत्वा, मासं पुरुषः सन् धर्मबुद्धिम् आचरन्। नवमे मासि इला बुधात् पुरूरवसं नाम ऊर्जितं सुतम् असूत, बुधः च पुरुषीभूतं तं धर्मयुक्ताभिः कथाभिः अरमयत्।

१किंपुरुषकथायाः समाप्तिः, बुधस्य इलां प्रति प्रार्थना

१श्रुत्वा किंपुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तथा।
आश्चर्यमिति च ब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम्॥

२अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः।
कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै॥

३सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किन्नरीर्ऋषिसत्तमः।
उवाच रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव॥

४सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने।
भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा॥

पूर्वसर्गे किंपुरुषीणां कथा समाप्ता। तां किंपुरुषोत्पत्तिं श्रुत्वा लक्ष्मणः भरतः च उभौ जनेश्वरं रामं ‘आश्चर्यम्’ इति ऊचतुः। ततः महायशाः धर्मात्मा रामः प्रजापतिसुतस्य इलस्य कथां भूयः कथयितुम् आरेभे। सर्वाः किन्नरीः पर्वतं प्रति विद्रुताः दृष्ट्वा ऋषिसत्तमः बुधः रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं प्रहसन् इव उवाच — ‘हे सुरुचिरानने, अहं सोमस्य सुदयितः सुतः अस्मि; हे वरारोहे, भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा मां भजस्व।’ अत्र ‘प्रहसन् इव’ इति पदं बुधस्य मनसः लघुतां कामं च सूचयति। सः आत्मानं पितुः सोमस्य नाम्ना परिचाययति, येन तस्य कुलस्य गौरवं प्रकटं भवति। किन्नरीणां पलायनात् तत्र स्थानं शून्यम् अभवत्; तस्मिन् एकान्ते एव बुधः स्वाभिलाषं प्रकाशयति। इला पूर्वं पुरुषः आसीत् इति सः जानाति, तथापि तस्याः वर्तमानं रूपम् एव तं मोहयति — एषः कथायाः विचित्रः अंशः। रामः स्वयं कथकः, श्रोतारौ च भ्रातरौ; तेषां विस्मयः एव अग्रिमस्य कथनस्य निमित्तम्। बुधस्य प्रार्थनायां ‘भक्त्या’ इति पदम् अपि उल्लेखनीयम् — सः केवलं कामं न, स्नेहम् अपि याचते, येन तस्य वचनं मृदु भवति, न तु बलात्कारः।

The previous sarga had ended with the story of the Kimpuruṣa women. Having heard how the Kimpuruṣas came to be, Lakṣmaṇa and Bharata both said to Rāma, lord of men, "How wonderful!" Then the glorious and righteous Rāma went on once more with the story of Ila, son of Prajāpati. "When he saw the Kinnarīs all run off to the mountain, the best of sages, Budha, spoke half laughing to that beautiful woman: 'Lovely-faced one, I am the dearly loved son of Soma. Love me, fair lady, with devotion and a tender eye.'" "Half laughing" shows the lightness of Budha's mood and his desire. He introduces himself by his father Soma's name, which brings out the glory of his line. With the Kinnarīs gone the place was empty, and it is in that solitude that Budha makes his longing known. He knows that Ilā was once a man, and yet her present form enchants him; this is the strange side of the story. Rāma himself is the storyteller and his brothers the listeners, and their wonder is what moves him to go on. The word "devotion" in Budha's plea is also worth noticing: he asks not only for passion but for affection, which makes his words gentle and no act of force.

२इलायाः सम्मतिः, बुधेन सह विहारः

५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिते।
इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाप्रभम्॥

६अहं कामचरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी।
प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु॥

७तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षमुपागतः।
स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः॥

८बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम्।
गतो रमयतोऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः॥

स्वजनवर्जिते शून्ये प्रदेशे बुधस्य तत् वचनं श्रुत्वा इला सुरुचिरप्रख्यं महाप्रभं बुधं प्रत्युवाच — ‘हे सौम्य, अहं कामचरी स्वतन्त्रा आसम्, किन्तु इदानीं तव वशवर्तिनी अस्मि; हे सोमसुत, मां प्रशाधि, यथा इच्छसि तथा कुरु।’ तस्याः तत् अद्भुतप्रख्यं वचनं श्रुत्वा चन्द्रमसः सुतः कामी बुधः हर्षम् उपागतः, तया सह च रेमे। रुचिराननां ताम् इलां रमयतः तस्य कामिनः बुधस्य माधवः वैशाखः मासः क्षणवत् अत्यर्थं गतः। अत्र ‘कामचरी’ ‘वशवर्तिनी’ इति द्वे विरुद्धे पदे एकत्र स्थापिते — स्वेच्छया सा बुधस्य वशं स्वीकरोति। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘स्वतन्त्र हूँ किन्तु आपकी आज्ञाके अधीन’ इति तम् एव अर्थं विवृणोति। ‘क्षणवत्’ इति उपमा कामिनां कालविस्मृतिं सूचयति — सुखे मासः अपि क्षणः इव गच्छति। माधवः वसन्तस्य मासः इति तस्य विहारस्य रमणीयता अपि व्यञ्जिता। शून्ये स्थाने स्वजनानाम् अभावः इलायाः असहायताम् अपि दर्शयति, यतः तस्याः पूर्वपरिचितः कोऽपि तत्र नासीत्। पूर्वम् इलः राजा आसीत्, इदानीं सा बुधस्य आज्ञाम् अपेक्षते — एषा परिवर्तनस्य गभीरता कथायाः मर्म।

In that deserted place, far from all her own people, Ilā heard Budha's words and answered the radiant and handsome sage: "Gentle one, I used to go where I pleased and was my own mistress, but now I am in your power. Command me, son of Soma, and do as you wish." Hearing her wonderful words, the ardent son of the Moon was filled with joy and took his pleasure with her, and for Budha, delighting in lovely-faced Ilā, the whole month of Mādhava passed like a moment. Two opposite words are set side by side here, "going where I pleased" and "in your power": of her own free will she places herself in Budha's keeping. "Like a moment" shows how lovers forget time; in happiness even a month passes like an instant. Mādhava is a month of spring, which adds to the charm of their pleasure. The absence of her own people in that empty place also shows how alone Ilā was, with no one she had known beside her. Ila had once been a king, and now she waits on Budha's bidding; the depth of that change is the heart of the tale.

३इलस्य प्रबोधः, सैन्यविषये प्रश्नः, बुधस्य उत्तरम्

९अथ मासे तु सम्पूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः।
प्रजापतिसुतः श्रीमान्शयने प्रत्यबुध्यत॥

१०सोऽपश्यत्सोमजं तत्र तपन्तं सलिलाशये।
ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत॥

११भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टोऽस्मि सहानुगः।
न च पश्यामि तत्सैन्यं क्व नु ते मामका गताः॥

१२तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसंज्ञस्य भाषितम्।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा॥

१३अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः।
त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः॥

१४समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः।
फलमूलाशनो वीर निवसेह यथासुखम्॥

१५स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महामतिः।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं दीनो भृत्यजनक्षयात्॥

अथ मासे सम्पूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः श्रीमान् प्रजापतिसुतः इलः पुनः पुरुषः भूत्वा शयने प्रत्यबुध्यत। सः तत्र सलिलाशये ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तपन्तं सोमजं बुधम् अपश्यत्, तं च राजा प्रत्यभाषत — ‘भगवन्, अहं सहानुगः दुर्गं पर्वतं प्रविष्टः, किन्तु तत् सैन्यं न पश्यामि; मामकाः जनाः क्व नु गताः?’ स्त्रीभावे यत् वृत्तं तस्य स्मृतिः तस्य नासीत्। नष्टसंज्ञस्य तस्य राजर्षेः भाषितं श्रुत्वा बुधः परया गिरा सान्त्वयन् शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — ‘महता अश्मवर्षेण ते भृत्याः विनिपातिताः; त्वं च वातवर्षभयार्दितः आश्रमपदे सुप्तः। समाश्वसिहि, भद्रं ते; निर्भयः विगतज्वरः फलमूलाशनः सन् हे वीर, इह यथासुखं निवस।’ तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तः महामतिः राजा भृत्यजनक्षयात् दीनः सन् पुनः वाक्यं प्रत्युवाच। बुधस्य उत्तरं सत्यं न, अपि तु करुणया कल्पितम् — इलस्य लज्जां परिहर्तुं सः स्त्रीभावं गोपयति। ऊर्ध्वबाहोः तपस्विनः रूपं धृत्वा बुधः स्वस्य कामं तपसा आच्छादयति इति अपि कश्चित् व्यङ्ग्यः। इलस्य प्रश्ने राज्ञः चिन्ता प्रथमं स्वजनानां विषये एव — सः स्वस्य दशां न पृच्छति, अपि तु अनुगानाम्। एतेन तस्य सत्पुरुषत्वं ज्ञायते।

"Then, when the month was complete, the illustrious son of Prajāpati, his face like the full moon, became a man again and woke on his bed. He saw Soma's son in the lake practising austerities, arms raised and without support, and the king said to him: 'Holy one, I came into this impassable mountain country with my followers, but I cannot see my army. Where have my people gone?' He had no memory of what had happened while he was a woman. Hearing the words of the royal seer, whose memory was lost, Budha comforted him in the gentlest voice and answered kindly: 'Your attendants were struck down by a great shower of stones, and you, overcome by fear of the wind and rain, fell asleep in the hermitage. Take heart, and blessings on you. Be fearless and free of distress; live here happily, hero, on fruits and roots.' Comforted by those words, the wise king, still downcast at the loss of his men, spoke again." Budha's answer is not the truth but a story made up out of compassion; he hides the woman's life to spare Ila shame. There is a touch of irony too in his taking the pose of an ascetic with arms upraised, as if covering his desire with penance. The king's first concern is for his people: he does not ask about his own state but about his followers, which shows what a good man he is.

४इलस्य विषादः, बुधस्य आश्वासनम्

१६त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विनाकृतः।
वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन्समनुज्ञातुमर्हसि॥

१७सुतो धर्मपरो ब्रह्मन्ज्येष्ठो मम महायशाः।
शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते॥

१८नहि शक्ष्याम्यहं हित्वा भृत्यदारान्सुखान्वितान्।
प्रतिवक्तुं महातेजः किंचिदप्यशुभं वचः॥

१९तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः परममद्भुतम्।
सान्त्वपूर्वमथोवाच वासस्त इह रोचताम्॥

२०न संतापस्त्वया कार्यः कार्दमेय महाबल।
संवत्सरोषितस्येह कारयिष्यामि ते हितम्॥

इलः अवदत् — ‘भृत्यैः विनाकृतः अपि अहं स्वकं राज्यं न त्यक्ष्यामि; हे ब्रह्मन्, इह क्षणम् अपि कथं वर्तयेयम्? गन्तुं मां समनुज्ञातुम् अर्हसि। मम ज्येष्ठः सुतः धर्मपरः महायशाः शशबिन्दुः इति ख्यातः; सः मे राज्यं प्रपत्स्यते। सुखान्वितान् भृत्यान् दारांश्च हित्वा इह स्थातुं न शक्ष्यामि; हे महातेजः, किंचित् अपि अशुभं वचः मां प्रति वक्तुं न अर्हसि।’ हिन्दीभाष्यम् अपि एवम् एव विवृणोति। राजा स्वजनान् त्यक्तुं न इच्छति — एषा तस्य राजधर्मस्य करुणा। तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः सान्त्वपूर्वं परमम् अद्भुतं वचः अथ उवाच — ‘हे कार्दमेय, महाबल, त्वया संतापः न कार्यः; वासः ते इह रोचताम्। संवत्सरम् इह उषितस्य ते हितं कारयिष्यामि।’ ‘कार्दमेय’ इति सम्बोधनं कर्दमस्य पुत्रत्वं स्मारयति, येन पितुः आगमनम् अग्रिमसर्गे सूचितम्। बुधस्य प्रतिज्ञा — संवत्सरान्ते हितं करिष्यामि इति — एव अश्वमेधस्य बीजम्, यत् अग्रिमे सर्गे फलति। अत्र बुधः गूढं वदति, न तु सर्वं प्रकाशयति; तस्य वाक्यं अद्भुतम् इति कविः विशेषयति, यतः तत् श्रोतुः इलस्य बुद्धेः परम् आसीत्। राजा च पुत्रस्य नाम्ना राज्यस्य भविष्यं निश्चिनोति, येन तस्य दायित्वबोधः प्रकटः।

Ila said: "Even without my attendants I will not give up my own kingdom. How could I stay here even a moment longer? Brahmin, please give me leave to go. My eldest son is known as Śaśabindu, devoted to dharma and very famous; he will take over my kingdom. I cannot abandon my attendants and my wives, who live in comfort, and stay here. Great sage, do not say anything unwelcome to me." The king will not desert his own people; that is the compassion of a king's dharma. As the king of kings spoke, Budha answered him with comforting words of great wonder: "You must not grieve, mighty son of Kardama; let it please you to stay here. When you have lived here for a year, I will do you a great good." Calling him "son of Kardama" recalls his father and hints at Kardama's coming in the next sarga. Budha's promise to do him good at the end of the year is the seed of the horse-sacrifice, which bears fruit in the next sarga. Budha speaks in riddles here and does not reveal everything; the poet calls his words wonderful because they went beyond what Ila could understand. And the king settles the future of his kingdom by naming his son, which shows his sense of responsibility.

५मासान्तरं स्त्रीपुरुषभावः, पुरूरवसो जन्म

२१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुधस्याक्लिष्टकर्मणः।
वासाय विदधे बुद्धिं यदुक्तं ब्रह्मवादिना॥

२२मासं स स्त्री तदा भूत्वा रमयत्यनिशं सदा।
मासं पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार सः॥

२३ततः सा नवमे मासि इला सोमसुतात्सुतम्।
जनयामास सुश्रोणी पुरूरवसमूर्जितम्॥

२४जातमात्रे तु सुश्रोणी पितुर्हस्ते न्यवेशयत्।
बुधस्य समवर्णं च इला पुत्रं महाबलम्॥

२५बुधस्तु पुरुषीभूतं स वै संवत्सरान्तरम्।
कथाभी रमयामास धर्मयुक्ताभिरात्मवान्॥

अक्लिष्टकर्मणः ब्रह्मवादिनः बुधस्य तत् वचनं श्रुत्वा इलः यत् उक्तं तथा वासाय बुद्धिं विदधे। सः मासं स्त्री भूत्वा अनिशं सदा बुधं रमयति स्म, मासं च पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार — स्त्रीत्वे कामः, पुरुषत्वे धर्मः इति द्वैधं तस्य जीवनम्। ततः नवमे मासि सुश्रोणी इला सोमसुतात् बुधात् ऊर्जितं पुरूरवसं नाम सुतं जनयामास। जातमात्रे एव सा बुधस्य समवर्णं महाबलं पुत्रं पितुः हस्ते न्यवेशयत्। बुधः तु संवत्सरान्तरे पुरुषीभूतं तम् इलं धर्मयुक्ताभिः कथाभिः आत्मवान् सन् रमयामास। अत्र पुरूरवाः — ऐलः इति प्रसिद्धः चन्द्रवंशस्य आदिपुरुषः — जातः; तस्य जन्म एव अस्य कथाभागस्य फलम्। पुरुषभावे इलः बुधस्य मित्रवत् सहवासी, न तु पत्नी; अतः बुधः तं कथाभिः एव रञ्जयति। समवर्णम् इति पदेन पुत्रस्य पितृसादृश्यं सूचितम्। मुद्रणस्य हिन्दीभाष्यं ‘धर्मयुक्त कथाओंसे मनोरञ्जन’ इति एतत् एव विवृणोति। अग्रिमे सर्गे अश्वमेधेन इलस्य पुरुषत्वप्राप्तिः वर्णयिष्यते। एवं शापस्य विचित्रं फलम् अपि मङ्गलम् अभवत् — तस्मात् एव ऐलवंशस्य प्रारम्भः, येन पृथिव्यां बहवः धर्मिष्ठाः राजानः अजायन्त।

Hearing these words of Budha, the knower of Brahman whose deeds were effortless, Ila resolved to stay there as he had been told. For a month she was a woman and delighted Budha ceaselessly, and for a month he was a man and turned his mind to dharma; so his life was split in two, with love in his woman's months and dharma in his man's. Then in the ninth month the lovely Ilā bore to Budha, son of Soma, a mighty son named Purūravas, and as soon as he was born she placed the powerful boy, who had his father's colouring, in Budha's hands. And for a year Budha, self-possessed, entertained Ila, now a man again, with stories full of dharma. Here Purūravas is born, famous as Aila, "son of Ilā", the first ancestor of the lunar line; his birth is the fruit of this part of the story. As a man Ila lived with Budha as a companion, not a wife, so Budha entertained him with stories. "His father's colouring" means that the son resembled his father. In the next sarga Ila's regaining his manhood through the horse-sacrifice will be told. So even the strange fruit of the curse turned out auspicious: from it began the line of Aila, which gave the earth many righteous kings.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

किंपुरुषोत्पत्ति ८९.१ किंपुरुषजातेः उद्भवस्य कथा

सन्धिः: किंपुरुष + उत्पत्ति → किंपुरुषोत्पत्ति — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: किंपुरुषाणाम् उत्पत्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘किंपुरुषोत्पत्तिम्’ — द्वितीया, एकवचनम्

जनेश्वर ८९.१ लोकनाथं रामम्

सन्धिः: जन + ईश्वर → जनेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: जनानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘जनेश्वरम्’ — द्वितीया, एकवचनम्

प्रजापतिसुत ८९.२ कर्दमपुत्रस्य इलस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रजापतेः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘प्रजापतिसुतस्य’ — षष्ठी, एकवचनम्

किन्नरीर्ऋषिसत्तमः ८९.३ किन्नरीः (दृष्ट्वा) श्रेष्ठः मुनिः बुधः

सन्धिः: ‘किन्नरीः + ऋषिसत्तमः’ — विसर्गस्य रेफः (स्वरे परे)
समासः: ऋषिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘किन्नरीः’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘ऋषिसत्तमः’ प्रथमा एकवचनम्

प्रहसन्निव ८९.३ हसन् इव

सन्धिः: प्रहसन् + इव → प्रहसन्निव — ङमुडागमः (ह्रस्वात् नकारात् परे स्वरे द्वित्वम्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘प्रहसन्’ शतृप्रत्ययान्तं, प्रथमा एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्

सुरुचिरानने ८९.४ हे सुमुखि

सन्धिः: सुरुचिर + आनने → सुरुचिरानने — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सुरुचिरम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (प्रातिपदिकं ‘सुरुचिरानना’)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

स्वजनवर्जित ८९.५ बन्धुजनरहिते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्वजनैः वर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘स्वजनवर्जिते’ — सप्तमी, एकवचनम् (शून्ये इत्यस्य विशेषणम्)

वशवर्तिनी ८९.६ अधीना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वशे वर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कामचरी ८९.६ स्वेच्छया विचरन्ती

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामेन चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

तदद्भुतप्रख्य ८९.७ तत् आश्चर्यरूपं वचनम्

सन्धिः: तत् + अद्भुतप्रख्यम् → तदद्भुतप्रख्यम् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: अद्भुतं प्रख्यं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: मूले ‘तदद्भुतप्रख्यम्’ — द्वितीया, एकवचनम्

रमयतोऽत्यर्थम् ८९.८ अतिशयेन रममाणस्य

सन्धिः: रमयतः + अत्यर्थम् → रमयतोऽत्यर्थम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (ऽ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘रमयतः’ शतृप्रत्ययान्तं, षष्ठी एकवचनम्; ‘अत्यर्थम्’ क्रियाविशेषणम्

पूर्णेन्दुसदृशाननः ८९.९ पूर्णचन्द्रमुखः

सन्धिः: पूर्ण + इन्दु → पूर्णेन्दु — गुणसन्धिः; सदृश + आनन → सदृशानन — सवर्णदीर्घः
समासः: पूर्णेन्दुना सदृशम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रत्यबुध्यत ८९.९ प्रबुद्धः अभवत्

सन्धिः: प्रति + अबुध्यत → प्रत्यबुध्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘बुध्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सलिलाशय ८९.१० जलाशये

सन्धिः: सलिल + आशय → सलिलाशय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सलिलस्य आशयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: मूले ‘सलिलाशये’ — सप्तमी, एकवचनम्

ऊर्ध्वबाहुम् ८९.१० उद्धृतभुजं तपस्यन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ऊर्ध्वौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सहानुगः ८९.११ अनुचरैः सहितः

सन्धिः: सह + अनुग → सहानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अनुगैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नष्टसंज्ञ ८९.१२ विस्मृतपूर्ववृत्तस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नष्टा संज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: मूले ‘नष्टसंज्ञस्य’ — षष्ठी, एकवचनम्

वातवर्षभयार्दितः ८९.१३ वायुवृष्टिभयेन पीडितः

सन्धिः: भय + अर्दित → भयार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वातश्च वर्षं च वातवर्षे (द्वन्द्वः); वातवर्षाभ्यां भयम् (पञ्चमीतत्पुरुषः); तेन अर्दितः (तृतीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

समाश्वसिहि ८९.१४ धैर्यं धारय

सन्धिः: सम् + आ + श्वसिहि — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गयोगः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘श्वस्’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

भृत्यजनक्षयात् ८९.१५ सेवकानां नाशात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भृत्याः एव जनाः (कर्मधारयः); तेषां क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

भृत्यैर्विनाकृतः ८९.१६ सेवकैः वियुक्तः

सन्धिः: ‘भृत्यैः + विनाकृतः’ — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘भृत्यैः’ तृतीया बहुवचनम्; ‘विनाकृतः’ क्तान्तं, प्रथमा एकवचनम्

समनुज्ञातुमर्हसि ८९.१६ अनुमतिं दातुं योग्यः असि

सन्धिः: समनुज्ञातुम् + अर्हसि — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘समनुज्ञातुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘अर्हसि’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

प्रपत्स्यते ८९.१७ प्राप्स्यति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — ‘पद्’ धातोः लृट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘प्र’ उपसर्गः

कार्दमेय ८९.२० हे कर्दमपुत्र

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘कर्दम’ शब्दात् ढक्-प्रत्ययः (अपत्यार्थे)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

संवत्सरोषितस्य ८९.२० वर्षपर्यन्तं वसतः

सन्धिः: संवत्सर + उषित → संवत्सरोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: संवत्सरम् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः (कालाध्वनोः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

अक्लिष्टकर्मणः ८९.२१ अनायासेन महत्कार्यकारिणः बुधस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अक्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

पुरूरवसम् ८९.२३ पुरूरवाः नाम इलापुत्रः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘पुरूरवस्’ सकारान्तं नाम
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

पुरुषीभूतम् ८९.२५ पुनः पुरुषभावं प्राप्तम्

सन्धिः: पुरुष + ई + भूत — च्विप्रत्ययः (अकारस्य ईकारः)
समासः: च्विप्रयोगः — अपुरुषः पुरुषः भूतः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्