॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ८८

उत्तरकाण्डम् — अष्टाशीतितमः सर्गः

इलाबुधदर्शनं किंपुरुषीसृष्टिश्च

भरतलक्ष्मणयोः प्रश्नः, इलायाः वनविहारः, सरसि तपस्यतः बुधस्य दर्शनम्, बुधस्य कामः, स्त्रीणां परिचयः, आवर्तनीविद्यया वृत्तान्तज्ञानं, अनुचरीणां किंपुरुषीभावः पर्वतवासः च

इलस्य कथां श्रुत्वा विस्मितौ लक्ष्मणभरतौ प्राञ्जली रामं पप्रच्छतुः — ‘स्त्रीभूतः सः राजा कथं वर्तयामास, पुरुषः सन् कां वृत्तिं वर्तयति स्म?’ रामः कथयामास — प्रथमं मासं लोकसुन्दरी इला पूर्वानुचरीभिः स्त्रीभिः परिवृता वाहनानि त्यक्त्वा पद्भ्यां वनं विजहार। पर्वतस्य समीपे नानापक्षिगणायुते सरसि सा अम्भोमध्ये तीव्रं तपः तप्यमानं पूर्णचन्द्रम् इव ज्वलन्तं सोमसुतं बुधम् अपश्यत्, विस्मिता च सानुगा जलाशयम् अक्षोभयत्। बुधः तां दृष्ट्वा कामबाणवशं गतः, ‘देवीषु नागीषु असुरीषु अप्सरःसु अपि एतादृशी न दृष्टपूर्वा; यदि अन्यपरिग्रहः नास्ति, मम सदृशी’ इति चिन्तयित्वा जलात् कूलम् आगत्य आश्रमे ताः स्त्रीः आहूय ‘का एषा’ इति पप्रच्छ। ताः ‘एषा अस्माकं प्रभुः, अपतिः, अस्माभिः सह चरति’ इति अवदन्। बुधः आवर्तनीं विद्याम् आवर्त्य राज्ञः सकलं वृत्तान्तं विदित्वा ताः स्त्रीः ‘किंपुरुष्यः भूत्वा अस्मिन् शैलरोधसि वत्स्यथ, मूलपत्रफलैः वर्तयिष्यथ, किंपुरुषान् भर्तॄन् च लप्स्यथ’ इति आदिशत्; ताः तथा अकुर्वन्।

१भरतलक्ष्मणयोः प्रश्नः, इलायाः वनविहारः

१तां कथामैलसम्बद्धां रामेण समुदीरिताम्।
लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ॥

२तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः।
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः॥

३कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिः।
पुरुषः स यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ॥

४तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम्।
कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागतम्॥

५तमेव प्रथमं मासं स्त्री भूत्वा लोकसुन्दरी।
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्येऽस्य पूर्वं पदानुगाः॥

६तत्काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी।
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा॥

७वाहनानि च सर्वाणि संत्यक्त्वा वै समन्ततः।
पर्वताभोगविवरे तस्मिन्रेमे इला तदा॥

रामेण समुदीरिताम् ऐलसम्बद्धां तां कथां श्रुत्वा लक्ष्मणः भरतः च परमविस्मितौ अभवताम्। तौ प्राञ्जली भूत्वा रामं तस्य महात्मनः राज्ञः तस्य भावस्य विस्तरं तदा पुनः पप्रच्छतुः — ‘स्त्रीभूतः सः राजा दुर्गतिः कथं वर्तयामास? यदा पुरुषः भूतः, तदा असौ कां वृत्तिं वर्तयति?’ तयोः कौतूहलसमन्वितं तत् भाषितं श्रुत्वा काकुत्स्थः तस्य राज्ञः यथागतं कथयामास — ‘तम् एव प्रथमं मासं लोकसुन्दरी स्त्री भूत्वा, अस्य पूर्वं ये पदानुगाः, ताभिः स्त्रीभिः परिवृता, पद्मदलेक्षणा लोकसुन्दरी सा द्रुमगुल्मलताकीर्णं तत् काननं आशु विगाह्य पद्भ्यां विजह्रे। सर्वाणि वाहनानि समन्ततः संत्यज्य इला तदा तस्मिन् पर्वताभोगविवरे रेमे।’ भ्रात्रोः प्रश्नः स्वाभाविकः — एकस्य पुरुषस्य द्विविधं जीवनं कथं सम्भवति? रामः क्रमेण उत्तरं ददाति। इला ‘पद्भ्याम्’ विचरति, ‘वाहनानि संत्यज्य’ — राजवैभवस्य त्यागः; स्त्रीभूता सा राजभावं विस्मृतवती, उमायाः वरानुसारम्। तस्याः अनुचराः अपि स्त्रियः, अतः सा एकाकिनी न। द्वितीये मुद्रणे ‘तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा’; तृतीये ‘वर्तयत्यसौ’ इति वर्तमानकालः स्पष्टः। हिन्दीभाष्ये ‘बड़ी दुर्गतिमें पड़ गये होंगे’ इति भ्रात्रोः सहानुभूतिः प्रकटिता। अस्मिन् सर्गे श्रोतारौ भरतलक्ष्मणौ, वक्ता रामः — पूर्वसर्गयोः लक्ष्मणः वक्ता आसीत्; एवं भ्रातृसंवादः परस्परं कथाविनिमयेन चलति। इलायाः वनविहारः निश्चिन्तः — सा स्वस्य पूर्वरूपं न स्मरति, अतः दुःखम् अपि न अनुभवति; उमायाः वरस्य फलम् इदम्। ‘लोकसुन्दरी’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम्, येन तस्याः सौन्दर्यस्य अतिशयः दृढीकृतः।

When they heard the story of Ila told by Rāma, Lakṣmaṇa and Bharata were utterly astonished. Joining their palms, they asked Rāma to tell them more fully about that great king's condition: "How did the king live when he had become a woman and fallen into such straits? And when he is a man, what kind of life does he lead?" Hearing their eager question, Kākutstha told them how it had gone with that king. "For that first month the lotus-eyed Ilā, now a woman and the beauty of the world, surrounded by the women who had once been her followers, quickly plunged into a forest thick with trees, shrubs and creepers and roamed it on foot. She left all her mounts behind and took her pleasure in the wide hollows among the mountains." The brothers' question is natural: how can one person live two kinds of life? Rāma answers it step by step. Ilā wanders on foot and leaves her mounts behind, giving up a king's grandeur; as a woman she has forgotten her kingship, just as Umā's boon provided. Her followers too are women, so she is not alone. In this sarga Bharata and Lakṣmaṇa are the listeners and Rāma the speaker, whereas in the two sargas before Lakṣmaṇa had been the speaker; the brothers' conversation moves forward by an exchange of stories. Ilā's wandering in the forest is carefree, for she does not remember her former form and so feels no sorrow; that is the fruit of Umā's boon. The phrase "beauty of the world" is used twice, to press home how surpassing her loveliness was.

२सरसि तपस्यतः बुधस्य दर्शनम्

८अथ तस्मिन्वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः।
सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम्॥

९ददर्श सा इला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा।
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोममिवोदितम्॥

१०तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम्।
यशस्करं कामकरं तारुण्ये पर्यवस्थितम्॥

११सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता।
सह तैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन॥

‘अथ तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्य अविदूरतः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतं सरः आसीत्। तस्मिन् सा इला तदा स्वेन वपुषा ज्वलन्तं, उदितं पूर्णं सोमम् इव, सोमसुतं बुधम् अपश्यत् — अम्भोमध्ये तीव्रं तपः तपन्तं दुरासदं, यशस्करं कामकरं, तारुण्ये पर्यवस्थितम्। हे रघुनन्दन, सा विस्मिता तैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतैः सह तं सर्वं जलाशयं क्षोभयामास।’ बुधः सोमस्य पुत्रः, पूर्णचन्द्रवत् तेजस्वी। तस्य सरः शिवस्य नियमस्य सीमायाः बहिः आसीत् — इति ८९६तमे पृष्ठे पादटिप्पणी: ‘यह सरोवर उस सीमासे बाहर था, जहाँतकके प्राणी भगवान् शिवके आदेशसे स्त्रीरूप हो गये थे। इसीलिये बुधको स्त्रीत्वकी प्राप्ति नहीं हुई थी।’ अतः बुधः पुरुषः एव स्थितः। इलायाः सखीभिः सह जलक्रीडा बुधस्य तपसि विघ्नम् उत्पादयति, यत् अग्रिमस्य घटनाक्रमस्य कारणम्। दशमे समीक्षिते ‘yaśaskaraṃ kāmagamaṃ’, मुद्रणे ‘यशस्करं कामकरं’। बुधस्य वर्णनं चतुर्धा — तेजसा पूर्णचन्द्रः, तपसा दुरासदः, गुणैः यशस्करः, वयसा तरुणः। एतादृशः पुरुषः एव इलायाः योग्यः इति कविः सूचयति। इलायाः विस्मयः अपि स्वाभाविकः — निर्जने वने एकः दिव्यः तपस्वी। जलस्य क्षोभः बाह्यः, बुधस्य मनसः क्षोभः आन्तरः — द्वयोः सादृश्यं कविः सूक्ष्मं दर्शयति।

"Now in that woodland, not far from the mountain, there was a lake of lovely aspect, alive with flocks of many kinds of birds. There Ilā saw Budha, the son of Soma, blazing in his own form like the full moon newly risen, practising fierce austerity in the midst of the water: hard to approach, a bringer of fame and a fulfiller of desire, in the prime of youth. Amazed, she and the companions who had once been men stirred up the whole lake, joy of the Raghus." Budha is the son of Soma, the moon, and radiant as the full moon. His lake lay outside the bounds within which Śiva's command had turned all creatures female, and so Budha had remained a man. Ilā's play in the water with her companions disturbs Budha's penance, and this sets off all that follows. Budha is described in four ways: in radiance like the full moon, in austerity hard to approach, in virtue a bringer of fame, in age young. The poet suggests that only such a man is a fit match for Ilā. Her amazement is natural too, meeting a divine ascetic in an empty forest. The stirring of the water outside mirrors the stirring of Budha's mind within, a likeness the poet draws with delicacy.

३बुधस्य कामः, स्त्रीणां परिचयप्रश्नः

१२बुधस्तु तां समीक्ष्यैव कामबाणवशं गतः।
नोपलेभे तदात्मानं स चचाल तदाम्भसि॥

१३इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्यादधिकां शुभाम्।
चित्तं समभ्यतिक्रामत्का न्वियं देवताधिका॥

१४न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च।
दृष्टपूर्वा मया काचिद्रूपेणानेन शोभिता॥

१५सदृशीयं मम भवेद्यदि नान्यपरिग्रहः।
इति बुद्धिं समास्थाय जलात्कूलमुपागमत्॥

१६आश्रमं समुपागम्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः।
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे॥

१७स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी।
किमर्थमागता चैव सर्वमाख्यात मा चिरम्॥

१८शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम्।
श्रुत्वा स्त्रियश्च ताः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा॥

१९अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा।
अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिश्चरत्यसौ॥

‘बुधः तु तां समीक्ष्य एव कामबाणवशं गतः; तदा अम्भसि सः आत्मानं न उपलेभे, चचाल च। त्रैलोक्यात् अधिकां शुभाम् इलां निरीक्षमाणस्य तस्य चित्तं समभ्यतिक्रामत् — “का नु इयं देवताधिका? देवीषु, नागीषु, असुरीषु, अप्सरःसु च अनेन रूपेण शोभिता काचित् मया न दृष्टपूर्वा। यदि अन्यपरिग्रहः न, इयं मम सदृशी भवेत्।” इति बुद्धिं समास्थाय सः जलात् कूलम् उपागमत्। धर्मात्मा सः आश्रमं समुपागम्य ताः प्रमदोत्तमाः शब्दापयत, ताः च एनं ववन्दिरे। धर्मात्मा सः ताः पप्रच्छ — “एषा लोकसुन्दरी कस्य? किमर्थं च आगता? सर्वं मा चिरम् आख्यात।” तस्य तत् शुभं मधुरं मधुराक्षरं वाक्यं श्रुत्वा ताः सर्वाः स्त्रियः मधुरया गिरा ऊचुः — “एषा सुश्रोणी सदा अस्माकं प्रभुत्वे वर्तते; अपतिः असौ अस्माभिः सह काननान्तेषु चरति।”’ बुधस्य कामः अपि धर्ममर्यादायुक्तः — सः प्रथमं ‘नान्यपरिग्रहः’ इति चिन्तयति, परस्त्रियं न इच्छति। सः इलां साक्षात् न पृच्छति, सखीः एव पृच्छति — शिष्टाचारः। स्त्रीणाम् उत्तरं सत्यम् अपि अपूर्णम् — ताः इलस्य पुरुषत्वं न कथयन्ति, यतः ताः अपि स्मृतिं न धारयन्ति। चतुर्दशे ‘नासुरीष्वप्सरःसु च’ इति श्लोके बुधस्य विस्मयः अतिशयोक्त्या वर्णितः। तपस्वी अपि कामस्य वशं गच्छति इति कविः निर्लेपं वर्णयति, किन्तु बुधस्य व्यवहारः मर्यादितः एव। ‘आश्रमं समुपागम्य’ इति पदेन सः स्वस्थानं गत्वा एव स्त्रीः आह्वयति, न तु जले एव। ‘अपतिः’ इति उत्तरं बुधस्य कृते शुभसूचकम्।

"But the moment Budha saw her he fell under the power of love's arrows; he could no longer master himself, and he trembled there in the water. As he gazed at Ilā, lovelier than anything in the three worlds, his mind was wholly carried away. 'Who can she be, surpassing the goddesses?' he thought. 'Among goddesses, Nāga women, asura women or apsarases I have never before seen anyone so adorned with beauty. If she does not already belong to another, she would be a fit match for me.' With his mind made up, he came out of the water onto the shore. The righteous sage went to his hermitage and called those excellent women, and they paid him homage. Then he asked them: 'Whose is this beauty of the world, and why has she come here? Tell me everything, quickly.' Hearing his gracious words, sweet and sweetly spoken, the women all answered in sweet voices: 'This lovely lady has always been our mistress. She has no husband, and she roams the forests with us.'" Even Budha's desire keeps within the bounds of dharma: his first thought is whether she already belongs to another, for he will not want another man's wife. He does not question Ilā directly but asks her companions, which is courtesy. The women's answer is true but incomplete; they say nothing of Ila's manhood, because they too have no memory of it. His astonishment is put in hyperbole, that no goddess or apsaras was ever so beautiful. The poet tells plainly how even an ascetic falls under love's sway, yet Budha's conduct stays seemly: he goes back to his own hermitage before summoning the women, rather than calling them in the water. And the answer that she has no husband is a good omen for him.

४आवर्तनीविद्या, अनुचरीणां किंपुरुषीभावः

२०तद्वाक्यमाव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च।
विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः॥

२१सोऽर्थं विदित्वा सकलं तस्य राज्ञो यथा तथा।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः॥

२२अत्र किंपुरुषीर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ।
आवासस्तु गिरावस्मिन्शीघ्रमेव विधीयताम्॥

२३मूलपत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा।
स्त्रियः किंपुरुषान्नाम भर्तॄन्समुपलप्स्यथ॥

२४ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य स्त्रियः किंपुरुषीकृताः।
उपासांचक्रिरे शैलं वध्वस्ता बहुलास्तदा॥

‘तासां स्त्रीणां तत् आव्यक्तपदं वाक्यं निशम्य सः द्विजः पुण्याम् आवर्तनीं विद्याम् आवर्तयत। सः मुनिपुङ्गवः तस्य राज्ञः सकलम् अर्थं यथा तथा विदित्वा ताः सर्वाः एव स्त्रियः बभाषे — “अत्र किंपुरुषीः भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ; अस्मिन् गिरौ शीघ्रम् एव आवासः विधीयताम्। सर्वाः नित्यदा मूलपत्रफलैः वर्तयिष्यथ; स्त्रियः किंपुरुषान् नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ।” सोमपुत्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा किंपुरुषीकृताः ताः बहुलाः वध्वः स्त्रियः तदा शैलम् उपासांचक्रिरे।’ बुधः आवर्तनीविद्यया — स्मृतिप्रत्यावर्तनविद्यया — इलस्य पूर्ववृत्तं जानाति। सः इलस्य अनुचरीः पृथक् करोति, येन इला एकाकिनी तस्य समीपे स्थास्यति। किंपुरुषाणां जातेः उत्पत्तिः अत्र निरूपिता — अतः एव पूर्वसर्गस्य रामकथायां ‘किंपुरुषोत्पत्तिः’ इति नाम। अस्मिन् सर्गे इलायाः बुधेन सह समागमः अग्रिमसर्गे वर्ण्यते। द्वाविंशे समीक्षिते ‘atra kiṃ puruṣā bhadrā avasañ śailarodhasi’, मुद्रणे ‘किंपुरुषीर्भूत्वा … वत्स्यथ’ — भिन्नं वाक्यम्। चतुर्विंशे ‘वध्वस्ता बहुलास्तदा’, समीक्षिते ‘bahvyas tā bahudhā tadā’। बुधस्य आदेशः कठोरः इव भासते, किन्तु तासां कृते अपि व्यवस्था — आवासः, आहारः, भर्तारः च। एवं इलायाः पूर्वानुचराः अपि नूतनं जीवनं लभन्ते। ‘आवर्तनीविद्या’ इति पदं ध्यातव्यम् — सा विद्या अतीतं पुनः प्रत्यक्षं करोति; बुधः ज्ञानेन एव सत्यं जानाति, न तु स्त्रीणां वचनमात्रेण। तस्य ज्ञानम् एव तस्य निर्णयस्य आधारः।

"Hearing the women's words, the brahmin called to mind the holy science of recollection. When that bull among sages had learned the whole truth about the king, exactly as it was, he said to all the women: 'Become Kimpuruṣa women and live here on the mountain slope; make your home on this mountain at once. You shall all live always on roots, leaves and fruits, and you shall find husbands called Kimpuruṣas.' Hearing the words of Soma's son, those many young women, now made Kimpuruṣīs, went to live on the mountain." By the science of recollection, a lore that brings the past back into view, Budha learns Ila's former story. He sends Ilā's companions away, so that she will remain alone near him. Here the origin of the race of the Kimpuruṣas is told. The union of Ilā and Budha is described in the next sarga. Budha's command seems harsh, yet he provides for the women too, with a home, food and husbands, and so Ilā's former followers also receive a new life. The science of recollection deserves notice: it makes the past present again, and Budha knows the truth by knowledge, not merely by the women's word. His knowledge is the ground of his decision.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
ऐलसम्बद्धाम् ८८.१ इलसम्बन्धिनीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘कथामैलसम्बद्धां’ इति संहिता
समासः
ऐलेन सम्बद्धा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परमविस्मितौ ८८.१ अत्यन्तं चकितौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परमं विस्मितौ — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
प्राञ्जली ८८.२ कृताञ्जली
सन्धिः
प्र + अञ्जली → प्राञ्जली — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रबद्धः अञ्जलिः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
पप्रच्छतुः ८८.२ पृष्टवन्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रच्छ्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
दुर्गतिः ८८.३ दुर्दशापन्नः
सन्धिः
दुस् + गतिः → दुर्गतिः — विसर्गस्य रेफः
समासः
दुष्टा गतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वर्तयत्यसौ ८८.३ सः यापयति
सन्धिः
वर्तयति + असौ → वर्तयत्यसौ — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘वर्तयति’ लट्, प्रथमपुरुषः; ‘असौ’ प्रथमा
कौतूहलसमन्वितम् ८८.४ जिज्ञासायुक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कौतूहलेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पदानुगाः ८८.५ अनुचराः
सन्धिः
पद + अनुगाः → पदानुगाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पदम् अनुगच्छन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विगाह्य ८८.६ प्रविश्य
सन्धिः
वि + गाह्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विगाह्याशु’
समासः
समासः नास्ति — ‘गाह्’ धातोः ल्यप्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
पद्मदलेक्षणा ८८.६ कमलनयना
सन्धिः
पद्मदल + ईक्षणा → पद्मदलेक्षणा — गुणसन्धिः
समासः
पद्मदले इव ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पर्वताभोगविवरे ८८.७ पर्वतस्य विस्तृते मध्यभागे
सन्धिः
पर्वत + आभोग → पर्वताभोग — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पर्वतस्य आभोगः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य विवरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
सुरुचिरप्रख्यम् ८८.८ अतिसुन्दरदर्शनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुरुचिरा प्रख्या यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सोमसुतम् ८८.९ चन्द्रपुत्रं बुधम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सोमस्य सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अम्भोमध्ये ८८.१० जलमध्ये
सन्धिः
अम्भस् + मध्ये → अम्भोमध्ये — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
समासः
अम्भसः मध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
पर्यवस्थितम् ८८.१० स्थितम्
सन्धिः
परि + अवस्थितम् → पर्यवस्थितम् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तः, ‘परि-अव’ उपसर्गौ
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षोभयामास ८८.११ आलोडितवती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षुभ्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कामबाणवशम् ८८.१२ कामशराधीनताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामस्य बाणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समभ्यतिक्रामत् ८८.१३ सर्वथा आसक्तम् अभवत्
सन्धिः
सम् + अभि + अतिक्रामत् → समभ्यतिक्रामत् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लङ्, ‘सम्-अभि-अति’ उपसर्गाः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
देवताधिका ८८.१३ देवीभ्यः अपि श्रेष्ठा
सन्धिः
देवता + अधिका → देवताधिका — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
देवताभ्यः अधिका — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दृष्टपूर्वा ८८.१४ पूर्वं दृष्टा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूर्वं दृष्टा — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नान्यपरिग्रहः ८८.१५ अन्येन अविवाहिता
सन्धिः
न + अन्यपरिग्रहः → नान्यपरिग्रहः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अन्यस्य परिग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रमदोत्तमाः ८८.१६ श्रेष्ठाः स्त्रियः
सन्धिः
प्रमदा + उत्तमाः → प्रमदोत्तमाः — गुणसन्धिः
समासः
प्रमदासु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
शब्दापयत ८८.१६ आहूतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शब्द’ नामधातोः णिजन्तात् लङ् (अडागमरहितं रूपम्)
विभक्तिः
क्रियापदम् — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मधुराक्षरम् ८८.१८ मधुरवर्णयुक्तम्
सन्धिः
मधुर + अक्षरम् → मधुराक्षरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मधुराणि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
काननान्तेषु ८८.१९ वनप्रदेशेषु
सन्धिः
कानन + अन्तेषु → काननान्तेषु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
काननस्य अन्ताः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
आवर्तनीम् ८८.२० स्मृतिप्रत्यावर्तिनीं (विद्याम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विद्यामावर्तनीं’
समासः
समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्, ङीप्, ‘आ’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मुनिपुङ्गवः ८८.२१ मुनिश्रेष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनिषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शैलरोधसि ८८.२२ पर्वततटे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शैलस्य रोधः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
समुपलप्स्यथ ८८.२३ प्राप्स्यथ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘भर्तॄन्समुपलप्स्यथ’
समासः
समासः नास्ति — ‘लभ्’ धातोः लृट्, ‘सम्-उप’ उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
किंपुरुषीकृताः ८८.२४ किन्नरीरूपं प्रापिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अकिंपुरुष्यः किंपुरुष्यः कृताः — च्विप्रत्ययान्तः गतिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्