- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — सप्ताशीतितमः सर्गः
इलस्य स्त्रीत्वप्राप्तिः उमावरश्च
रामस्य इलकथारम्भः — कर्दमपुत्रः बाह्लीकेशः इलः, मृगया, कार्तिकेयजन्मस्थाने शिवस्य स्त्रीरूपं, सर्वस्य स्त्रीभावः, इलस्य शोकः, शिवस्य निषेधः, उमायाः अर्धवरः — मासं स्त्री मासं पुरुषः
लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा रामः प्रहसन् अवदत् — ‘यथा त्वं वदसि, वृत्रघातः वाजिमेधफलं च तथा एव। श्रूयते पुरा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रः बाह्लीश्वरः सुधार्मिकः इलः नाम राजा आसीत्।’ सः सर्वां पृथिवीं वशे कृत्वा पुत्रवत् प्रजाः अपालयत्, देवदैत्यनागराक्षसगन्धर्वयक्षैः पूजितः। चैत्रमासे मृगयायां शतसहस्रशः मृगान् हत्वा अपि अतृप्तः सः महासेनस्य जन्मस्थानं प्राविशत्, यत्र शिवः उमायाः प्रियार्थं स्वयं स्त्रीरूपं धृत्वा रमते स्म, यत्र च सर्वे पुंनामानः सत्त्वाः वृक्षाः च स्त्रियः अभवन्। तत्र इलः अपि सानुगः स्त्री अभवत्। दुःखितः सः शिवं शरणं ययौ; शिवः ‘पुरुषत्वं विना अन्यं वरं वृणु’ इति अवदत्। शोकार्तः इलः उमां प्रणम्य प्रार्थयत; उमा ‘अर्धस्य वरदः देवः, अर्धस्य अहम्’ इति उक्त्वा तस्मै ‘मासं स्त्री, मासं पुरुषः; पुरुषत्वे स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि, स्त्रीत्वे पौरुषम्’ इति वरं ददौ। एवं कार्दमिः मासं पुरुषः, मासं त्रैलोक्यसुन्दरी इला अभवत्।
१रामस्य इलकथारम्भः — कर्दमपुत्रस्य इलस्य महिमा
१तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः।
प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन्राघवो वचः॥
२एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत्॥
३श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः।
पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः॥
४स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महायशाः।
राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत्पर्यपालयत्॥
५सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महाधनैः।
नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः॥
६पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन।
अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः॥
७स राजा तादृशोऽप्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः।
बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकेशो महायशाः॥
लक्ष्मणेन उक्तं वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः महातेजाः राघवः प्रहसन् वचः प्रत्युवाच — ‘हे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण, यथा वदसि, वृत्रघातम् अशेषेण, वाजिमेधफलं च यत्, तत् एवम् एव। हे सौम्य, पुरा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रः बाह्लीश्वरः श्रीमान् सुधार्मिकः इलः नाम इति श्रूयते। हे नरव्याघ्र, सः महायशाः राजा सर्वां पृथिवीं वशे कृत्वा राज्यं पुत्रवत् पर्यपालयत्। हे सौम्य रघुनन्दन, परमोदारैः सुरैः, महाधनैः दैतेयैः, नागराक्षसगन्धर्वैः सुमहात्मभिः यक्षैः च भयार्तैः सः नित्यशः पूज्यते; सरोषस्य तस्य महात्मनः त्रयः लोकाः अबिभ्यन्। तादृशः अपि सः राजा धर्मे वीर्ये च निष्ठितः, बुद्ध्या च परमोदारः बाह्लीकेशः महायशाः आसीत्।’ रामः लक्ष्मणस्य प्रस्तावं स्वीकरोति, किन्तु अश्वमेधस्य अन्यम् अपि प्रभावं दर्शयितुम् इलस्य कथां स्वयं आरभते। ‘प्रहसन्’ इति पदेन तस्य प्रसन्नता सूच्यते — भ्रातुः कथा तस्य रुचिता। इलः न केवलं बलवान्, अपि तु धार्मिकः; त्रयः लोकाः तस्य कोपात् बिभ्यति, तथापि सः प्रजाः पुत्रवत् पालयति — राजगुणानां समन्वयः। अस्य कथायाः अन्ते अपि अश्वमेधः एव इलस्य उद्धारकः भविष्यति, अतः लक्ष्मणस्य प्रस्तावस्य पोषणम् एव इयं कथा। ‘बाह्लीश्वरः’ इति पदेन इलस्य राज्यं बाह्लीकदेशे आसीत् इति ज्ञायते। कर्दमः प्रजापतिः सृष्टेः आदिकालिकः ऋषिः, अतः इलः दिव्यवंशजः। रामः स्वयम् इक्ष्वाकुवंशजः, इलः तु सोमवंशस्य मूलपुरुषः इति पुराणेषु प्रसिद्धम् — अग्रे इलायाः बुधात् पुरूरवाः जनिष्यते। एवं रामः सूर्यवंशस्य कथायाः अनन्तरं चन्द्रवंशस्य उत्पत्तिम् अपि कथयति। देवाः दैत्याः च उभये तं पूजयन्ति — एषः तस्य सार्वभौमत्वस्य सूचकः। तस्य कोपात् त्रयः लोकाः बिभ्यति, किन्तु सः कोपं धर्मेण एव नियच्छति। पूर्वकथायाः वृत्रः अपि एतादृशः धार्मिकः बलवान् च आसीत् — द्वयोः कथयोः नायकौ समानौ, किन्तु तयोः भाग्यं भिन्नम्।
Hearing what Lakṣmaṇa had said, Rāghava, radiant and skilled in speech, answered him with a smile: "It is just as you say, Lakṣmaṇa, best of men, the whole story of Vṛtra's slaying and the fruit of the horse-sacrifice. We hear, gentle one, that long ago the son of Kardama Prajāpati was the glorious and most righteous lord of the Bāhlīkas, Ila by name. That famous king brought the whole earth under his sway and ruled his kingdom as though its people were his own sons, tiger among men. The noble gods, the wealthy Daityas, the Nāgas, rākṣasas and gandharvas, and the great-souled yakṣas all worshipped him constantly out of fear, gentle joy of the Raghus, and the three worlds trembled when that great soul was angry. Such a king he was, and yet steadfast in dharma and in valour and noble in understanding, the famous lord of the Bāhlīkas." Rāma accepts Lakṣmaṇa's proposal, but to show another power of the horse-sacrifice he begins the story of Ila himself. His smile shows his pleasure: his brother's story had delighted him. Ila was not only mighty but righteous; the three worlds feared his anger, yet he cared for his people as for sons, and in him the virtues of a king were joined. At the end of this story too it is the horse-sacrifice that will save Ila, so the tale supports Lakṣmaṇa's proposal. "Lord of the Bāhlīkas" tells us his kingdom lay in the Bāhlīka country, and since Kardama was a Prajāpati, a seer of the first age of creation, Ila came of divine descent. Rāma is of Ikṣvāku's solar line, while Ila, as the old tales say, is the ancestor of the lunar line, for from Ilā and Budha Purūravas will be born; so after the stories of the solar line Rāma now tells the origin of the lunar line as well. That gods and Daityas alike honoured him is a sign of his universal rule. The three worlds feared his wrath, yet he held it in check by dharma. Vṛtra, in the earlier story, had also been righteous and mighty; the heroes of the two tales are alike, but their fates are very different.
२इलस्य मृगया, शिवस्य स्त्रीरूपम्, सर्वस्य स्त्रीभावः
८स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने।
चैत्रे मनोरमे मासे सभृत्यबलवाहनः॥
९प्रजघ्ने स नृपोऽरण्ये मृगान्शतसहस्रशः।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः॥
१०नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना।
यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे॥
११तस्मिन्प्रदेशे देवेशः शैलराजसुतां हरः।
रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह॥
१२कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः।
देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन्पर्वतनिर्झरे॥
१३यत्र यत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः।
वृक्षाः पुरुषनामानस्ते सर्वे स्त्रीजना भवन्॥
१४यच्च किंचन तत्सर्वं नारीसंज्ञं बभूव ह।
एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः॥
१५निघ्नन्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे।
स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षिणम्॥
१६आत्मानं स्त्रीकृतं चैव सानुगं रघुनन्दन।
तस्य दुःखं महच्चासीद्दृष्ट्वाऽऽत्मानं तथागतम्॥
‘सः महाबाहुः मनोरमे चैत्रे मासि सभृत्यबलवाहनः रुचिरे वने मृगयां प्रचक्रे। सः नृपः अरण्ये शतसहस्रशः मृगान् प्रजघ्ने; हत्वा अपि तस्य महात्मनः राज्ञः तृप्तिः न अभूत्। महात्मना नानामृगाणाम् अयुतं वध्यमानम्; ततः सः यत्र महासेनः जातः तं देशम् उपचक्रमे। तस्मिन् प्रदेशे दुर्धर्षः देवेशः हरः सर्वैः अनुचरैः सह शैलराजसुताम् अरमयत्। गोपतिध्वजः उमेशः देव्याः प्रियचिकीर्षुः सन् तस्मिन् पर्वतनिर्झरे आत्मानं स्त्रीरूपं कृत्वा आस्त। तत्र वनोद्देशे यत्र यत्र पुरुषवादिनः सत्त्वाः, पुरुषनामानः वृक्षाः, ते सर्वे स्त्रीजनाः अभवन्; यत् किञ्चन, तत् सर्वं नारीसंज्ञं बभूव। एतस्मिन् अन्तरे कर्दमात्मजः सः इलः राजा मृगसहस्राणि निघ्नन् तं देशम् उपचक्रमे। सः सव्यालमृगपक्षिणं सर्वं स्त्रीकृतं, हे रघुनन्दन, सानुगम् आत्मानं च स्त्रीकृतं दृष्ट्वा, तथागतम् आत्मानं दृष्ट्वा तस्य महत् दुःखम् आसीत्।’ इलस्य मृगयायाम् अतृप्तिः तस्य दोषस्य सूचना — हिंसायां लोभः। सः अजानन् शिवस्य लीलास्थानं प्रविशति, यत्र पुरुषत्वम् एव निषिद्धम्। ‘पुरुषनामानः वृक्षाः’ इति सूक्ष्मम् — केवलं प्राणिनः न, अपि तु पुंलिङ्गनामानः वृक्षाः अपि स्त्रीलिङ्गाः। चतुर्दशस्य उत्तरार्धात् अर्धविभाजनं वुल्गेटे एकार्धेन प्रवृत्तम् — ‘निघ्नन् मृगसहस्राणि’ इति अर्धः पञ्चदशस्य आदौ; हिन्दीभाष्ये अपि ‘१४½’, ‘१५½’ इत्यादयः अङ्काः। त्रयोदशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। महासेनस्य जन्मस्थानं शिवपार्वत्योः विहारभूमिः, अतः तत्र शिवस्य संकल्पः सर्वत्र प्रवर्तते। शिवः स्वयम् अपि देव्याः प्रीत्यर्थं स्त्रीरूपं धारयति — एवं तस्य स्थानस्य नियमः सर्वेषु समानः, स्वामिनि अपि। इलः राजा अपि तस्य नियमात् न मुच्यते — दैवी शक्तिः राजबलात् अधिका। तस्य अनुचराः अपि स्त्रियः जाताः, अतः सः एकाकी न, सगणः एव परिवर्तितः। ‘सव्यालमृगपक्षिणम्’ इति पदेन परिवर्तनस्य व्याप्तिः वर्ण्यते। इलस्य दुःखं द्विविधम् — स्वरूपस्य हानिः, अनुचराणाम् अपि विपत्तिः च।
"In the delightful month of Caitra that mighty king went hunting in a lovely forest with his servants, his army and his mounts. He killed beasts in the forest by the hundred thousand, and yet, for all his killing, the great king was not satisfied. As he went on slaying beasts of every kind by the ten thousand, he came to the region where Mahāsena was born. There the unassailable Hara, lord of the gods, was sporting with the daughter of the king of mountains, surrounded by all his attendants. By that mountain cascade the lord of Umā, whose banner bears the bull, had taken the form of a woman to please the goddess, and wherever in that woodland there were creatures called male, and trees with masculine names, they all became female; everything there came to bear a woman's name. Meanwhile King Ila, son of Kardama, came into that region killing beasts by the thousand. He saw everything turned female, snakes, beasts and birds alike, and himself too turned into a woman along with his followers, joy of the Raghus, and great was his grief to see himself so changed." Ila's inability to be satisfied with hunting hints at his fault, a greed for killing. Unknowing, he enters Śiva's pleasure-ground, where maleness itself is forbidden. The detail of the trees is a fine one: not only living creatures but even trees with masculine names became feminine. The birthplace of Mahāsena is where Śiva and Pārvatī take their pleasure, and there Śiva's will holds sway everywhere. Śiva himself takes a woman's form to please the goddess, so the law of the place binds all alike, even its master, and King Ila is not exempt from it, for divine power is greater than a king's might. His followers too became women, so he was not changed alone but with all his company; the list of snakes, beasts and birds shows how far the change reached. Ila's grief is twofold: the loss of his own form and the misfortune of his followers.
३इलस्य शिवशरणगमनं, शिवस्य निषेधः
१७उमापतेश्च तत्कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत्।
ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम्॥
१८जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः।
ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महेश्वरः॥
१९प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम्।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल॥
२०पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत।
ततः स राजा शोकार्तः प्रत्याख्यातो महात्मना॥
२१स्त्रीभूतोऽसौ न जग्राह वरमन्यं सुरोत्तमात्।
ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः॥
‘उमापतेः तत् कर्म ज्ञात्वा सः त्रासम् उपागमत्। ततः सभृत्यबलवाहनः सः राजा महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनं देवं शरणं जगाम। ततः वरदः महेश्वरः देव्या सह प्रहस्य प्रजापतिसुतं स्वयं वाक्यम् उवाच — “हे राजर्षे कार्दमेय महाबल, उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ; हे सौम्य सुव्रत, पुरुषत्वम् ऋते वरं वरय।” महात्मना एवं प्रत्याख्यातः सः राजा शोकार्तः; स्त्रीभूतः असौ सुरोत्तमात् अन्यं वरं न जग्राह।’ शिवः प्रसन्नः, किन्तु तस्य नियमः अभङ्गः — पुरुषत्वं न ददाति। इलः अपि दृढः — अन्यं वरं न इच्छति, यतः तस्य एकम् एव प्रयोजनम्। शिवस्य ‘प्रहस्य’ इति भावः क्रीडायाः सूचकः — एषा सर्वा घटना तस्य लीला। इलस्य त्रासः न केवलं स्त्रीत्वात्, अपि तु महादेवस्य कर्मणः अवज्ञायाः भयात् अपि। ‘शितिकण्ठं कपर्दिनम्’ इति विशेषणाभ्यां शिवस्य रूपं स्मार्यते — नीलकण्ठः जटाधरः च। एकविंशे मुद्रणे ‘स्त्रीभूतोऽसौ न जग्राह’, समीक्षिते पदक्रमभेदः ‘na sa jagrāha strībhūto’। इलः समस्यायाः मूलं शिवं जानाति, अतः तम् एव शरणं गच्छति — एषा तस्य बुद्धिः। शिवस्य ‘उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ’ इति वचनं स्नेहपूर्णम्, यत् तस्य करुणां दर्शयति, तथापि नियमः न भज्यते।
"Knowing that this was the doing of Umā's lord, he was seized with terror, and with his servants, army and mounts the king went for refuge to the great-souled god, the blue-throated one with matted locks. Then Maheśvara, the giver of boons, laughed with the goddess and said to Prajāpati's son himself: 'Rise, rise, royal seer, mighty son of Kardama; choose any boon you like, gentle one of good vows, except manhood.' Refused in this way by the great god, the king was stricken with grief, and, now a woman, he would take no other boon from the best of gods." Śiva is gracious, but his rule is not to be broken: he will not give back manhood. Ila is just as firm: he wants no other boon, for he has only one purpose. Śiva's laughter hints at play, for the whole event is his sport. Ila's terror comes not only from becoming a woman but from fear of having slighted the great god's doing. The epithets "blue-throated" and "with matted locks" call Śiva's form to mind. Ila knows that Śiva is the root of his trouble and so goes to him alone for refuge, which shows his good sense. Śiva's "Rise, rise" is affectionate and shows his compassion, and yet the rule stands.
४इलस्य उमाप्रार्थना, उमायाः अर्धवरः
२२प्रणिपत्य उमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना।
ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनी॥
२३अमोघदर्शने देवि भज सौम्येन चक्षुषा।
हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसंनिधौ॥
२४प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य सम्मता।
अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तव ह्यहम्॥
२५तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि।
तदद्भुततरं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम्॥
२६सम्प्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत्।
यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि॥
२७मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः।
ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना॥
२८प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेव भविष्यति।
राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि॥
२९स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम्।
एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः।
त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिलाभवत्॥
‘ततः महता शोकेन सः नृपः सर्वेण एव अन्तरात्मना शैलराजसुतां उमां देवीं प्रणिपत्य अवदत् — “हे वराणाम् ईशे, हे वरदे, त्वं लोकानां भामिनी असि; हे अमोघदर्शने देवि, सौम्येन चक्षुषा भज।” हरसंनिधौ तस्य राजर्षेः हृद्गतं विज्ञाय रुद्रस्य सम्मता देवी शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — “अर्धस्य वरदः देवः, वरार्धस्य तु तव अहम्; तस्मात् स्त्रीपुंसोः यावत् इच्छसि, तत् अर्धं गृहाण।” देव्याः तत् अद्भुततरम् अनुत्तमं वरं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टमनाः भूत्वा राजा अथ वाक्यम् अब्रवीत् — “हे देवि, यदि मे प्रसन्ना, भुवि रूपेण अप्रतिमा मासं स्त्रीत्वम् उपासित्वा मासं पुनः पुरुषः स्याम्।” तस्य ईप्सितं विज्ञाय सुरुचिरानना देवी शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — “एवम् एव भविष्यति। हे राजन्, पुरुषभूतः त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि; परं मासं स्त्रीभूतः च पौरुषं न स्मरिष्यसि।” एवं सः कार्दमिः राजा मासं पुरुषः भूत्वा अथ मासम् एकं त्रैलोक्यसुन्दरी नारी इला अभवत्।’ उमायाः वरः चतुरः — शिवस्य नियमं न भनक्ति, तथापि भक्तस्य याचनां पूरयति। स्मृतेः विच्छेदः अपि वरस्य अङ्गम् — एकस्मिन् रूपे अन्यस्य स्मृतिः नास्ति, येन दुःखं न भवति। एकोनत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। त्रयोविंशे मुद्रणे ‘भज सौम्येन चक्षुषा’, समीक्षिते ‘bhaje saumye namo 'stu te’। अत्र उमायाः करुणा शिवस्य नियमस्य पूरिका — दम्पत्योः एकः नियमं रक्षति, अन्या दयां दर्शयति; एवं शिवशक्त्योः सहकार्यं सूच्यते। इलस्य याचना अपि विवेकपूर्णा — सः सम्पूर्णं पुरुषत्वं न याचते, अर्धम् एव स्वीकरोति। ‘भुवि रूपेण अप्रतिमा’ इति याचनायाम् अपि तस्य राजसः स्वभावः — स्त्रीत्वे अपि सः सर्वोत्तमः भवितुम् इच्छति। उमायाः ‘अर्धस्य देवो वरदः’ इति वचने पतिं प्रति आदरः — सा शिवस्य अधिकारं न लङ्घते। एवं इला नाम्नी सुन्दरी अग्रिमसर्गे बुधं मिलिष्यति, यतः चन्द्रवंशस्य आरम्भः। मासे मासे परिवर्तनं कालस्य चक्रम् इव।
"Then in deep sorrow the king bowed with his whole inner self to the goddess Umā, daughter of the king of mountains, and said: 'Mistress of boons, giver of boons, you are the lady of the worlds; goddess whose glance is never fruitless, look on me with a kindly eye.' Knowing what was in the royal seer's heart, the goddess, beloved of Rudra, gave a gracious answer there in Hara's presence: 'The god can grant half of a boon, and I can grant you the other half. So take half, and be woman and man for as long as you wish.' Hearing this most wonderful and unsurpassed boon, the king was overjoyed and said: 'If you are pleased with me, goddess, let me be a woman of matchless beauty on earth for one month, and then for a month be a man again.' Knowing his wish, the lovely-faced goddess answered graciously: 'It shall be just so. When you are a man, O king, you will not remember having been a woman, and when you are a woman for the next month you will not remember your manhood.' So King Ila, son of Kardama, was a man for one month, and for the next became Ilā, the most beautiful woman in the three worlds." Umā's boon is a clever one: it does not break Śiva's rule, yet it answers her devotee's prayer. The break in memory is part of the gift, since in one form there is no memory of the other, and so no grief. Umā's compassion completes Śiva's law: of the divine couple one keeps the rule and the other shows mercy, and so the cooperation of Śiva and his Śakti is suggested. Ila's request is sensible too; he does not ask for complete manhood but accepts half. Even in asking to be a woman of matchless beauty his kingly nature shows, wanting to be the best even as a woman. Umā's "the god can grant half" shows her respect for her husband; she does not overstep Śiva's authority. So the beautiful Ilā will meet Budha in the next sarga, from which the lunar line begins, and the change from month to month turns like the wheel of time.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘प्रहसन्राघवो’ इति संहिता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हस्’ धातोः शतृ, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाजिनः मेधः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य फलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- बाह्ली + ईश्वरः → बाह्लीश्वरः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बाह्लीनाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु धार्मिकः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + अपालयत् → पर्यपालयत् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पाल्’ धातोः लङ्, ‘परि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘…गन्धर्वैर्यक्षैश्च’
- समासः
- नागाः च राक्षसाः च गन्धर्वाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भय + आर्तैः → भयार्तैः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदे ‘भयार्तै रघुनन्दन’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- भयेन आर्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अबिभ्यन् + च → अबिभ्यंश्च — नकारस्य अनुस्वारः, शकारागमः (नश्छव्यप्रशान्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भी’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- बाह्लीक + ईशः → बाह्लीकेशः — गुणसन्धिः
- समासः
- बाह्लीकानाम् ईशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भृत्याः च बलं च वाहनानि च (द्वन्द्वः), तैः सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः लिट् (आत्मनेपदम्), ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘महासेनस्तं’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- महती सेना यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शैलानां राजा (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य सुता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोपतिः (वृषभः) ध्वजे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन्’
- समासः
- प्रियं चिकीर्षुः — द्वितीयातत्पुरुषः (सन्नन्तात् उः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुरुषः इति वदन्ति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नारी संज्ञा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- व्यालाः च मृगाः च पक्षिणः च (द्वन्द्वः), तैः सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शितिः कण्ठः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कपर्द’ इत्यस्मात् इनिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कर्दम’ इत्यस्मात् ढक् (अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + आख्यातः → प्रत्याख्यातः — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ख्या’ धातोः क्तः, ‘प्रति-आ’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अमोघं दर्शनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरस्य संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि’
- समासः
- स्त्री च पुमान् च — द्वन्द्वः (अच्-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
- सन्धिः
- रूपेण + अप्रतिमा → रूपेणाप्रतिमा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न प्रतिमा यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘स्त्रीत्वमुपासित्वा’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः क्त्वा, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कर्दम’ इत्यस्मात् इञ् (अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्