॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ८६

उत्तरकाण्डम् — षडशीतितमः सर्गः

अश्वमेधेन इन्द्रस्य ब्रह्महत्यामोक्षः

इन्द्रस्य विचेतनता, इन्द्रं विना जगतः अशान्तिः अनावृष्टिः च, देवैः अश्वमेधानुष्ठानम्, ब्रह्महत्यायाः चतुर्धा विभागः, इन्द्रस्य शुद्धिः, लक्ष्मणस्य उपसंहारः

वृत्रवधकथां समाप्य लक्ष्मणः शेषकथाम् आरभत। वृत्रे हते ब्रह्महत्यावृतः शक्रः संज्ञां न लेभे, लोकानाम् अन्तं आश्रित्य नष्टसंज्ञः वेष्टमानः उरगः इव कञ्चित् कालम् अवसत्। सहस्राक्षे नष्टे जगत् उद्विग्नम् अभवत्, भूमिः ध्वस्ता निःस्नेहा शुष्ककानना, ह्रदाः सरितः च निःस्रोतसः, अनावृष्ट्या सत्त्वानां संक्षोभः। तदा देवाः उपाध्यायैः ऋषिभिः च सह यत्र इन्द्रः भयमोहितः तत्र गत्वा तं पुरस्कृत्य विष्णूक्तम् अश्वमेधं प्रचक्रिरे। यज्ञान्ते ब्रह्महत्या ‘मे स्थानं क्व’ इति पृष्टवती; देवैः ‘आत्मानं चतुर्धा विभज’ इति उक्ता सा — एकेन अंशेन वर्षर्तौ पूर्णोदासु नदीषु, द्वितीयेन भूम्यां, तृतीयेन दर्पपूर्णासु युवतिषु मासे त्रिरात्रम्, चतुर्थेन अदूषकब्राह्मणहन्तृषु वसामि इति अवदत्। देवैः अनुमोदिता सा गता; इन्द्रः विज्वरः पूतपाप्मा अभवत्, जगत् प्रशान्तम्। ‘ईदृशः अश्वमेधस्य प्रभावः; तेन यजस्व’ इति लक्ष्मणस्य वाक्यं श्रुत्वा रामः परितोषम् अवाप।

१इन्द्रस्य विचेतनता, जगतः अशान्तिः अनावृष्टिः च

१तदा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः।
कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषं प्रचक्रमे॥

२ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रः संज्ञां लेभे न वृत्रहा॥

३सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः।
कालं तत्रावसत्कंचिद्वेष्टमान इवोरगः॥

४अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत्।
भूमिश्च ध्वस्तसंकाशा निःस्नेहा शुष्ककानना॥

५निःस्रोतसस्ते सर्वे तु ह्रदाश्च सरितस्तथा।
संक्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत्॥

६क्षीयमाणे तु लोकेऽस्मिन्सम्भ्रान्तमनसः सुराः।
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन्॥

तदा सः नरश्रेष्ठः लक्ष्मणः अखिलेन सर्वं वृत्रवधं कथयित्वा कथाशेषं प्रचक्रमे — ‘देवभयंकरे महावीर्ये वृत्रे हते ब्रह्महत्यावृतः वृत्रहा शक्रः संज्ञां न लेभे। सः लोकानाम् अन्तम् आश्रित्य नष्टसंज्ञः विचेतनः वेष्टमानः उरगः इव कञ्चित् कालं तत्र अवसत्। अथ सहस्राक्षे नष्टे जगत् उद्विग्नम् अभवत्; भूमिः ध्वस्तसंकाशा निःस्नेहा शुष्ककानना च। सर्वे ह्रदाः सरितः च निःस्रोतसः; अनावृष्टिकृतः सत्त्वानां संक्षोभः अभवत्। अस्मिन् लोके क्षीयमाणे सम्भ्रान्तमनसः सुराः यत् विष्णुना पूर्वम् उक्तं, तं यज्ञं समुपानयन्।’ इन्द्रः वर्षस्य देवता, अतः तस्य अभावे अनावृष्टिः — जलस्य अभावात् भूमिः शुष्का, नद्यः निःस्रोतसः, प्राणिनः व्याकुलाः। एवं एकस्य पापस्य फलं समग्रः लोकः भुङ्क्ते — एषः पूर्वसर्गेषु दण्डकथायाम् अपि दृष्टः सिद्धान्तः। इन्द्रस्य उपमा ‘वेष्टमानः उरगः’ — पीडितः सर्पः यथा आत्मानं वेष्टयति, तथा सः अचेतनः लुठति। प्रथमे मुद्रणे ‘तदा वृत्रवधं’ (स्पष्टम्), समीक्षिते ‘tathā’; ‘प्रचक्रमे’, समीक्षिते ‘upākramat’। पञ्चमे मुद्रणे ‘निःस्रोतसस्ते सर्वे तु ह्रदाश्च’, समीक्षिते ‘niḥsrotasaś cāmbuvāhā hradāś ca’। अनावृष्टेः वर्णनेन कविः इन्द्रस्य महत्त्वम् अपि परोक्षतया दर्शयति — तस्य अभावे एव तस्य उपयोगः ज्ञायते। देवाः स्वयं संकटं दृष्ट्वा एव विष्णोः वचनं स्मरन्ति — संकटे एव उपायस्य स्मृतिः।

Then Lakṣmaṇa, best of men, having told the whole story of the slaying of Vṛtra, went on with the rest of the tale. "When Vṛtra of mighty valour, the terror of the gods, had been slain, Śakra, Vṛtra's slayer, enveloped by the sin of brahmin-slaying, could not come to his senses. He took refuge at the end of the worlds, and there he lay for a time, senseless and unconscious, writhing like a serpent. With the thousand-eyed one lost, the world was thrown into turmoil: the earth looked ruined, its moisture gone and its forests withered; all the lakes and rivers stopped flowing, and the drought threw every living thing into distress. As this world wasted away, the gods, bewildered, remembered the sacrifice Viṣṇu had spoken of before." Indra is the god of rain, so in his absence there is drought: without water the earth dries up, the rivers stop, and creatures are in anguish. So the whole world bears the fruit of one sin, the same principle already seen in the story of Daṇḍa. Indra is likened to a writhing serpent: as a stricken snake coils about itself, so he rolled about without his senses. By describing the drought the poet shows Indra's importance indirectly, for his worth is known only when he is gone. And only when the gods see the calamity for themselves do they remember Viṣṇu's words; the remedy comes to mind in the time of need.

२देवैः इन्द्रार्थम् अश्वमेधानुष्ठानम्

७ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः।
तं देशं समुपाजग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः॥

८ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षमावृतं ब्रह्महत्यया।
तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे॥

९ततोऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः।
ववृते ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर॥

१०ततो यज्ञे समाप्ते तु ब्रह्महत्या महात्मनः।
अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ॥

‘ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः, यत्र इन्द्रः भयमोहितः, तं देशं समुपाजग्मुः। ते तु ब्रह्महत्यया आवृतं सहस्राक्षं दृष्ट्वा तं देवेशं पुरस्कृत्य अश्वमेधं प्रचक्रिरे। हे नरेश्वर, ततः महात्मनः महेन्द्रस्य ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं सुमहान् अश्वमेधः ववृते। ततः यज्ञे समाप्ते ब्रह्महत्या महात्मनः अभिगम्य वाक्यम् अब्रवीत् — “क्व मे स्थानं विधास्यथ?”’ देवाः बृहस्पतिप्रमुखैः उपाध्यायैः सह गत्वा विष्णूपदिष्टं यज्ञं कुर्वन्ति। इन्द्रः यजमानः, देवाः ऋत्विजः — एवं सर्वे मिलित्वा एकस्य पापस्य प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति। ब्रह्महत्या मूर्तिमती स्त्री इव वदति — सा इन्द्रं त्यक्तुं सिद्धा, किन्तु स्वस्य वासस्थानं याचते; पापं नश्यति न, केवलं स्थानान्तरं गच्छति इति पुराणदृष्टिः। ‘भयमोहितः’ इति विशेषणं इन्द्रस्य दशां स्मारयति — सः अद्यापि स्वयं यज्ञं कर्तुं न शक्नोति, अतः देवाः तं ‘पुरस्कृत्य’ यज्ञं कुर्वन्ति। हिन्दीभाष्ये ‘बृहस्पतिजीको साथ ले’ इति ‘सोपाध्यायाः’ इत्यस्य व्याख्या। यज्ञस्य समाप्तौ एव पापस्य प्रश्नः उत्तिष्ठति, यतः यज्ञः एव तस्य निवृत्तेः साधनम्। अस्य दृश्यस्य अनन्तरं रामस्य अश्वमेधः अपि एवम् एव सर्वेषां हिताय भविष्यति इति पाठकः अनुमिनोति।

"Then all the hosts of gods, with their preceptor and the seers, came to the place where Indra lay stupefied with fear. Seeing the thousand-eyed one enveloped by the sin of brahmin-slaying, they set that lord of the gods at their head and began the horse-sacrifice. And so, lord of men, the great horse-sacrifice of the great-souled Mahendra went forward to purify him of that sin. When the sacrifice was complete, the Sin of brahmin-slaying came up to the great-souled gods and said, 'Where will you give me a place?'" The gods go with their preceptors, Bṛhaspati first among them, and perform the sacrifice Viṣṇu prescribed; Indra is the sacrificer and the gods are his priests, so all join together to atone for one sin. The Sin speaks like a woman in bodily form. She is ready to leave Indra but asks for a place to live, for in the view of the old tales a sin is not destroyed but only moved elsewhere. "Stupefied with fear" recalls Indra's state: he still cannot perform the sacrifice himself, so the gods perform it with him set at their head. The question of the sin arises only when the sacrifice is complete, since the sacrifice is the means of removing it. After this scene the reader can guess that Rāma's horse-sacrifice too will be for the good of all.

३ब्रह्महत्यायाः चतुर्धा विभागः, इन्द्रस्य शुद्धिः

११ते तामूचुस्ततो देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः।
चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे॥

१२देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम्।
संदधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा॥

१३एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै।
चतुरो वार्षिकान्मासान्दर्पघ्नी कामचारिणी॥

१४भूम्यामहं सर्वकालमेकेनांशेन सर्वदा।
वसिष्यामि न संदेहः सत्येनैतद्ब्रवीमि वः॥

१५योऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु।
त्रिरात्रं दर्पपूर्णासु वसिष्ये दर्पघातिनी॥

१६हन्तारो ब्राह्मणान्ये तु मृषापूर्वमदूषकान्।
तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः॥

१७प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे।
तथा भवतु तत्सर्वं साधयस्व यदीप्सितम्॥

१८ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे।
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत॥

१९प्रशान्तं च जगत्सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते।
यज्ञं चाद्भुतसंकाशं तदा शक्रोऽभ्यपूजयत्॥

‘तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः देवाः ततः ताम् ऊचुः — “हे दुरासदे, आत्मना एव आत्मानं चतुर्धा विभज।” महात्मनां देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या स्थानं संदधौ, इन्द्रात् अन्यत्र वासं च वरयामास, सा दुर्वसा — “एकेन अंशेन वार्षिकान् चतुरः मासान् पूर्णोदासु नदीषु दर्पघ्नी कामचारिणी वत्स्यामि। अपरेण एकेन अंशेन भूम्याम् अहं सर्वकालं सर्वदा वसिष्यामि, न सन्देहः; सत्येन एतत् वः ब्रवीमि। यः अयं मम तृतीयः अंशः, तेन दर्पपूर्णासु यौवनशालिषु स्त्रीषु त्रिरात्रं दर्पघातिनी वसिष्ये। हे सुरर्षभाः, ये तु मृषापूर्वम् अदूषकान् ब्राह्मणान् हन्तारः, तान् चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये।” ततः देवाः तां प्रत्यूचुः — “हे दुर्वसे, यथा वदसि तथा तत् सर्वं भवतु; यत् ईप्सितं तत् साधयस्व।” ततः प्रीत्या अन्विताः देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे; वासवः विज्वरः पूतपाप्मा च समपद्यत। सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते सर्वं जगत् प्रशान्तम्; तदा शक्रः अद्भुतसंकाशं यज्ञम् अभ्यपूजयत्।’ ब्रह्महत्यायाः चत्वारः वासाः — वर्षासु कलुषा नदी, भूमिः (हिन्दीभाष्ये ‘भूमिपर’; समीक्षिते ‘vṛkṣeṣu’), रजस्वलाः स्त्रियः, निरपराधब्राह्मणहन्तारः। अत्र ‘दर्पपूर्णासु’ इति पदेन ऋतुकाले स्त्रीणाम् अशुद्धिः परोक्षतया सूच्यते, ‘दर्पघ्नी’ इति च नदीनां वर्षाकालिकः कलुषभावः। त्रयोदशस्य उत्तरार्धं चतुर्दशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राणि। इन्द्रस्य शुद्ध्या जगतः शान्तिः पुनः स्थाप्यते — राज्ञः शुद्धिः प्रजानां सुखम्। पापस्य विभाजनेन तस्य भारः लघुः भवति — एकस्मिन् स्थाने सम्पूर्णं पापं न तिष्ठति। देवाः तस्याः याचनां स्वीकुर्वन्ति, यतः सा अपि लोकव्यवस्थायाः अङ्गम्। अन्तिमः अंशः विशेषेण ध्यातव्यः — ये निर्दोषान् ब्राह्मणान् मिथ्यारोपेण घ्नन्ति, तेषु सा वसति; एषः राजधर्मस्य अपि उपदेशः, यतः राज्ञा अपि अन्यायेन दण्डः न कर्तव्यः।

"The gods, pleased and well disposed, said to her, 'Divide yourself into four by your own power, unassailable one.' Hearing the great-souled gods, the Sin, hard to live with, settled on her abodes and chose to dwell elsewhere than in Indra. 'With one portion,' she said, 'I shall live for the four months of the rains in the rivers when they are full, humbling their pride and roaming as I please. With another portion I shall live on the earth at all times, always; there is no doubt of it, I tell you truly. With my third portion I shall live for three nights in women proud in the bloom of youth, humbling their pride. And with my fourth portion, bulls among the gods, I shall take hold of those who kill blameless brahmins on false charges.' The gods answered her, 'Let it all be as you say, you who are hard to live with; achieve what you desire.' Then the gods, full of joy, paid homage to the thousand-eyed one, and Vāsava was freed of his fever and cleansed of his sin. When the thousand-eyed one was restored, the whole world was at peace, and Śakra praised that sacrifice of wondrous power." The Sin has four dwellings: the rivers muddied in the rains, the earth, women in their monthly season, and those who kill innocent brahmins. "Proud in the bloom of youth" hints indirectly at women's impurity during their season, and "humbling their pride" at the turbid state of rivers in the rainy months. With Indra purified, peace returns to the world: the king's purity is the people's happiness. Divided up, the sin weighs less, for no single place bears all of it, and the gods grant her request because she too has a place in the order of the world. The last portion deserves special notice: she lives in those who kill blameless brahmins on false accusations, which is also a lesson in royal dharma, for even a king must never punish unjustly.

४लक्ष्मणस्य उपसंहारः, रामस्य परितोषः

२०ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावो रघुनन्दन।
यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव॥

२१इति लक्ष्मणवाक्यमुत्तमं नृपतिरतीव मनोहरं महात्मा।
परितोषमवाप हृष्टचेताः स निशम्येन्द्रसमानविक्रमौजाः॥

‘हे रघुनन्दन, अश्वमेधस्य प्रभावः ईदृशः; हे सुमहाभाग पार्थिव, हयमेधेन यजस्व।’ इति महात्मा नृपतिः इन्द्रसमानविक्रमौजाः सः लक्ष्मणस्य उत्तमम् अतीव मनोहरं वाक्यं निशम्य हृष्टचेताः परितोषम् अवाप। लक्ष्मणस्य उपसंहारः संक्षिप्तः, स्पष्टः च — कथायाः निष्कर्षः एकेन वाक्येन उक्तः। इन्द्रः यथा अश्वमेधेन पावितः, तथा रामः अपि यजेत इति तस्य आशयः। रामः ‘इन्द्रसमानविक्रमौजाः’ इति वर्णितः — कथायाः नायकेन इन्द्रेण सह तस्य साम्यं सूचितम्। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, समीक्षिते नास्ति; सः सर्गं रामस्य सन्तोषेण समापयति। अग्रिमे सर्गे रामः लक्ष्मणस्य प्रस्तावं स्वीकृत्य इलस्य कथाम् अपि वदति, यत्र अश्वमेधस्य अन्यः प्रभावः दर्श्यते। रामस्य ‘हृष्टचेताः’ इति भावः भरतस्य वचने अपि पूर्वं दृष्टः — सः भ्रातॄणां सुभाषितेन सदा प्रसीदति। भ्रातृत्रयस्य मन्त्रणा अत्र पूर्णा भवति।

"Such is the power of the horse-sacrifice, joy of the Raghus; so sacrifice with the horse, most fortunate king." Hearing Lakṣmaṇa's excellent and most charming words, the great-souled king, equal to Indra in valour and might, was delighted at heart and deeply content. Lakṣmaṇa's conclusion is short and clear, the whole point of the story put in one sentence: as Indra was purified by the horse-sacrifice, so Rāma too should perform it. Rāma is described as Indra's equal in valour and might, drawing a likeness between him and the hero of the tale. The sarga closes on Rāma's contentment. In the next sarga Rāma accepts Lakṣmaṇa's proposal and tells the story of Ila, which shows another power of the horse-sacrifice. His delight here is the same he felt at Bharata's words earlier; he is always pleased by his brothers' good counsel. With this the counsel of the three brothers is complete.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
अखिलेन ८६.१ सम्पूर्णतया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सर्वमखिलेन’ इति संहिता
समासः
न खिलम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
कथाशेषम् ८६.१ कथायाः अवशिष्टं भागम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कथायाः शेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
देवभयंकरे ८६.२ देवानां भयदायके
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देवानां भयंकरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
वृत्रहा ८६.२ वृत्रनाशकः इन्द्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृत्रं हतवान् इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वृत्रहन्-शब्दः)
नष्टसंज्ञः ८६.३ मूर्च्छितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘नष्टसंज्ञो’ इति विसर्गस्य उत्वम्
समासः
नष्टा संज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वेष्टमानः ८६.३ लुठन्, आत्मानं वेष्टयन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘वेष्टमान इवोरगः’ इति विसर्गलोपः
समासः
समासः नास्ति — ‘वेष्ट्’ धातोः शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उद्विग्नम् ८६.४ व्याकुलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘उद्विग्नमभवज्जगत्’ इति संहिता
समासः
समासः नास्ति — ‘विज्’ धातोः क्तः, ‘उद्’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ध्वस्तसंकाशा ८६.४ नष्टशोभा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ध्वस्तः संकाशः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निःस्नेहा ८६.४ आर्द्रतारहिता
सन्धिः
निस् + स्नेहा → निःस्नेहा — विसर्गः
समासः
निर्गतः स्नेहः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निःस्रोतसः ८६.५ प्रवाहरहिताः
सन्धिः
निस् + स्रोतसः → निःस्रोतसः — विसर्गः; पदे ‘निःस्रोतसस्ते’
समासः
निर्गतानि स्रोतांसि येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अनावृष्टिकृतः ८६.५ वर्षाभावात् जातः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत्’
समासः
अनावृष्ट्या कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सम्भ्रान्तमनसः ८६.६ व्याकुलचित्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्भ्रान्तं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सोपाध्यायाः ८६.७ गुरुसहिताः (बृहस्पतिसहिताः)
सन्धिः
स + उपाध्यायाः → सोपाध्यायाः — गुणसन्धिः
समासः
उपाध्यायैः सह वर्तमानाः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
भयमोहितः ८६.७ भयेन मूढः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भयेन मोहितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुरस्कृत्य ८६.८ अग्रे कृत्वा
सन्धिः
पुरस् + कृत्य → पुरस्कृत्य — सत्वम् (विसर्गस्य सकारः)
समासः
गतिसमासः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
पावनार्थम् ८६.९ शुद्ध्यर्थम्
सन्धिः
पावन + अर्थम् → पावनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पावनाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययवत्
विधास्यथ ८६.१० करिष्यथ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः लृट्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
दुरासदे ८६.११ हे दुर्जये
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन आसाद्यते — प्रादितत्पुरुषः (खल्)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
दुर्वसा ८६.१२ दुःसहवासा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन वस्यते यया — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पूर्णोदासु ८६.१३ जलपूर्णासु
सन्धिः
पूर्ण + उदासु → पूर्णोदासु — गुणसन्धिः
समासः
पूर्णम् उदकं यासु ताः — बहुव्रीहिः (उद-आदेशः)
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
दर्पघ्नी ८६.१३ दर्पनाशिनी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दर्पं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (टक्, ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यौवनशालिषु ८६.१५ युवतिषु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यौवनेन शालन्ते — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
मृषापूर्वम् ८६.१६ मिथ्यारोपपूर्वकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘मृषापूर्वमदूषकान्’
समासः
मृषा पूर्वं यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
अव्ययवत् (क्रियाविशेषणम्)
अदूषकान् ८६.१६ निर्दोषान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न दूषकाः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
संश्रयिष्ये ८६.१६ आश्रयिष्यामि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः लृट्, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
पूतपाप्मा ८६.१८ शुद्धपापः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूतः पाप्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभ्यपूजयत् ८६.१९ प्रशंसितवान्
सन्धिः
अभि + अपूजयत् → अभ्यपूजयत् — यण्सन्धिः; पदे ‘शक्रोऽभ्यपूजयत्’
समासः
समासः नास्ति — ‘पूज्’ धातोः लङ्, ‘अभि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
इन्द्रसमानविक्रमौजाः ८६.२१ इन्द्रतुल्यपराक्रमबलः
सन्धिः
विक्रम + ओजाः → विक्रमौजाः — वृद्धिसन्धिः
समासः
इन्द्रेण समानौ विक्रमः ओजः च यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्