- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — पञ्चाशीतितमः सर्गः
वृत्रवधः इन्द्रस्य ब्रह्महत्या च
विष्णोः उपायः — त्रेधा आत्मविभागः, देवानां वृत्रवनगमनम्, इन्द्रेण वज्रेण वृत्रवधः, ब्रह्महत्यया इन्द्रस्य अनुगमनं पलायनं च, विष्णोः अश्वमेधोपदेशः
रामस्य आदेशेन लक्ष्मणः वृत्रवधकथां अनुवर्तयति। सहस्राक्षस्य देवानां च वचनं श्रुत्वा विष्णुः अवदत् — ‘पूर्वं वृत्रेण सह सौहृदबद्धः अहं स्वयं तं न हन्मि; किन्तु भवतां सुखं कर्तव्यम्। अहं आत्मानं त्रेधा विभजामि — एकः अंशः वासवं, द्वितीयः वज्रं, तृतीयः भूतलं यातु; तदा सहस्राक्षः वृत्रं हनिष्यति।’ देवाः तत् अनुमन्य वृत्रस्य अरण्यं गत्वा तपसा ज्वलन्तं तम् अपश्यन्, भीताः च अभवन्। तदा पुरंदरः पाणिभ्यां वज्रं प्रगृह्य वृत्रस्य मूर्ध्नि प्राहिणोत्; कालाग्निना इव तस्य शिरसि पतिते जगत् त्रासम् उपागमत्। अयोग्यं वधं चिन्तयन् इन्द्रः लोकस्य अन्तं जगाम, ब्रह्महत्या च तम् अनुगम्य तस्य गात्रेषु अपतत्। हतारयः अपि प्रणष्टेन्द्राः देवाः विष्णुं स्तुत्वा इन्द्रस्य मोक्षं प्रार्थयन्त। विष्णुः अवदत् — ‘शक्रः माम् एव अश्वमेधेन यजताम्; पावयिष्यामि, सः पुनः अकुतोभयः इन्द्रत्वं प्राप्स्यति।’ इति उक्त्वा विष्णुः त्रिविष्टपं जगाम।
१विष्णोः उपायः — त्रेधा आत्मविभागः
१लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः।
वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह सुव्रत॥
२राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः।
भूय एव कथां दिव्यां कथयामास सुव्रतः॥
३सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम्।
विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान्॥
४पूर्वं सौहृदबद्धोऽस्मि वृत्रस्येह महात्मनः।
तेन युष्मत्प्रियार्थं हि नाहं हन्मि महासुरम्॥
५अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम्।
तस्मादुपायमाख्यास्ये सहस्राक्षो वधिष्यति॥
६त्रेधाभूतं करिष्यामि आत्मानं सुरसत्तमाः।
तेन वृत्रं सहस्राक्षो वधिष्यति न संशयः॥
७एकांशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु।
तृतीयो भूतलं यातु तदा वृत्रं हनिष्यति॥
८तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन्।
एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि दैत्यहन्॥
९भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः।
भजस्व परमोदार वासवं स्वेन तेजसा॥
लक्ष्मणस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः रामः ‘हे सुव्रत, वृत्रघातम् अशेषेण कथय’ इति आह। राघवेण एवम् उक्तः सुमित्रानन्दवर्धनः सुव्रतः लक्ष्मणः भूयः एव दिव्यां कथां कथयामास — ‘सहस्राक्षस्य सर्वेषां दिवौकसां च वचनं श्रुत्वा विष्णुः इन्द्रपुरोगमान् सर्वान् देवान् इदम् उवाच — “पूर्वम् अहम् इह महात्मनः वृत्रस्य सौहृदबद्धः अस्मि; तेन युष्मत्प्रियार्थम् अपि अहं तं महासुरं न हन्मि। अवश्यं भवतां उत्तमं सुखं करणीयम्; तस्मात् उपायम् आख्यास्ये, येन सहस्राक्षः तं वधिष्यति। हे सुरसत्तमाः, अहम् आत्मानं त्रेधाभूतं करिष्यामि; तेन सहस्राक्षः वृत्रं वधिष्यति, न संशयः। एकः अंशः वासवं यातु, द्वितीयः वज्रम् एव, तृतीयः भूतलं यातु; तदा सः वृत्रं हनिष्यति।” देवेशे तथा ब्रुवति देवाः अथ वाक्यम् अब्रुवन् — “हे दैत्यहन्, यथा त्वं वदसि, एवम् एतत्, न सन्देहः। भद्रं ते अस्तु; वृत्रासुरवधैषिणः वयं गमिष्यामः; हे परमोदार, स्वेन तेजसा वासवं भजस्व।”’ विष्णोः धर्मसंकटः — मैत्री एकतः, देवानां हितम् अन्यतः। सः स्वयं न हन्ति, किन्तु स्वतेजः इन्द्रे वज्रे भूमौ च स्थापयति। एवं वधस्य कर्ता इन्द्रः, न विष्णुः। पञ्चमे मुद्रणे ‘सहस्राक्षो वधिष्यति’, समीक्षिते ‘yena vṛtraṃ haniṣyatha’; सप्तमे ‘यातु तदा’, समीक्षिते ‘śakras tato’। रामः ‘अशेषेण’ इति आदिशति — सः सम्पूर्णां कथां श्रोतुम् इच्छति, यतः यज्ञस्य निर्णयः तस्याः उपरि आश्रितः। लक्ष्मणः ‘सुमित्रानन्दवर्धनः’ इति वर्णितः, पूर्वसर्गे भरतः ‘कैकेय्यानन्दवर्धनः’ इति — कविः भ्रातॄन् मातृनाम्ना स्मारयति। विष्णोः त्रेधाविभागः वेदेषु अपि प्रसिद्धः — इन्द्रस्य वृत्रवधे विष्णुः सहायः इति ऋग्वेदे अपि वर्ण्यते। देवाः विष्णोः उपायं तत्क्षणम् एव स्वीकुर्वन्ति, तस्य बुद्धेः प्रति विश्वासात्। विष्णुः स्वमैत्रीं न भङ्क्ते, तथापि देवानां रक्षणं करोति — एषः तस्य धर्मसंकटस्य समाधानम्।
Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāma, destroyer of foes, said, "Tell me the whole story of the slaying of Vṛtra, you who keep your vows." So bidden by Rāghava, Lakṣmaṇa, the delight of Sumitrā, went on with the divine tale. "When Viṣṇu had heard the words of the thousand-eyed Indra and of all the dwellers in heaven, he said to the gods gathered behind Indra: 'Long ago I was bound in friendship with the great-souled Vṛtra, and so, even to please you, I will not kill that great asura myself. Yet your highest happiness must be secured, and so I will tell you a way by which the thousand-eyed one shall kill him. I shall divide myself into three, best of gods, and by that means the thousand-eyed one will kill Vṛtra, have no doubt. Let one part of me enter Vāsava, the second the thunderbolt itself, and the third the earth; then he will kill Vṛtra.' When the lord of the gods had spoken, the gods replied: 'It is just as you say, slayer of Daityas, there is no doubt of it. Blessings on you. We shall go now, bent on the death of the asura Vṛtra; and you, noble one, uphold Vāsava with your own splendour.'" Viṣṇu is caught in a conflict of duties, friendship on one side and the welfare of the gods on the other. He does not kill Vṛtra himself but places his own power in Indra, in the thunderbolt and in the earth, so that the slayer is Indra, not Viṣṇu. Rāma asks for the whole story because his decision about the sacrifice depends on it. Lakṣmaṇa is called "the delight of Sumitrā", as Bharata was called "the delight of Kaikeyī" in the previous sarga; the poet recalls the brothers by their mothers' names. Viṣṇu's threefold division is well known from the Vedas too, where he is Indra's helper in the slaying of Vṛtra. The gods accept his plan at once, trusting his wisdom; and so Viṣṇu keeps faith with his friend and still protects the gods, resolving his dilemma.
२देवानां वृत्रदर्शनं, इन्द्रेण वज्रप्रहारः
१०ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः।
तदरण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः॥
११तेऽपश्यंस्तेजसा भूतं तप्यन्तमसुरोत्तमम्।
पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम्॥
१२दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन्।
कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात्पराजयः॥
१३तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरंदरः।
वज्रं प्रगृह्य पाणिभ्यां प्राहिणोद्वृत्रमूर्धनि॥
१४कालाग्निनेव घोरेण दीप्तेनेव महार्चिषा।
पतता वृत्रशिरसा जगत्त्रासमुपागमत्॥
‘ततः सहस्राक्षपुरोगमाः सर्वे महात्मानः देवाः यत्र महासुरः वृत्रः, तत् अरण्यम् उपाक्रामन्। ते तेजसा भूतं तप्यन्तम् असुरोत्तमं, लोकत्रयं पिबन्तम् इव, अम्बरं निर्दहन्तम् इव अपश्यन्। असुरश्रेष्ठं दृष्ट्वा एव देवाः त्रासम् उपागमन् — “कथम् एनं वधिष्यामः? कथं पराजयः न स्यात्?” तेषु तत्र चिन्तयत्सु सहस्राक्षः पुरंदरः पाणिभ्यां वज्रं प्रगृह्य वृत्रस्य मूर्धनि प्राहिणोत्। कालाग्निना इव घोरेण, दीप्तेन इव महार्चिषा वृत्रशिरसा पतता जगत् त्रासम् उपागमत्।’ वृत्रस्य तपःतेजः अतिमहत् — देवाः तं दृष्ट्वा एव भीताः। इन्द्रः तपस्यन्तम् एव तं हन्ति — युद्धं विना, आह्वानं विना। एषः एव वधस्य दोषः: निरपराधस्य तपस्विनः वधः। वज्रस्य प्रहारे जगत् अपि कम्पते, यतः धर्मात्मनः वधः लोकस्य अपि अमङ्गलम्। चतुर्दशे मुद्रणे ‘पतता वृत्रशिरसा’, समीक्षिते ‘prataptaṃ vṛtraśirasi’। ‘दीप्तेनेव’ इति पदे प्त-संयोगः स्कैनस्य सीमायाम्, ‘दीसेनेव’ इव दृश्यते; समीक्षितेन निर्णीतम्। देवानां भयं ‘कथं न स्यात् पराजयः’ इति प्रश्ने प्रकटम् — ते युद्धं विना एव पराजयं शङ्कन्ते। इन्द्रस्य वज्रप्रहारः शीघ्रः, अविचारितः च; अतः अग्रे तस्य पश्चात्तापः। ‘पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्’ इति अतिशयोक्त्या वृत्रस्य तपसः तेजः वर्णितम्।
"Then all the great-souled gods, led by the thousand-eyed one, went to the forest where the great asura Vṛtra was. They saw that best of asuras practising austerity, blazing with power, as though he were drinking up the three worlds and burning the sky. At the mere sight of him the gods were seized with terror. 'How shall we kill him?' they wondered. 'How can we escape defeat?' While they were still pondering, Purandara, the thousand-eyed, took the thunderbolt in both hands and hurled it at Vṛtra's head. As Vṛtra's head fell, dreadful as the fire at the end of time and blazing with great flames, the whole world was struck with terror." Vṛtra's radiance from his penance was so great that the gods were afraid merely to look at him. Indra kills him in the very act of penance, without battle and without challenge, and that is the fault in the killing: the slaying of a blameless ascetic. The world itself shakes at the blow, for the death of a righteous soul is an evil omen for all. The gods' fear shows in their question, "How can we escape defeat?"; they dread defeat before any fight has begun. Indra's stroke is swift and unconsidered, and so remorse will follow. "As though drinking up the three worlds" is the poet's hyperbole for the fire of Vṛtra's austerity.
३इन्द्रस्य ब्रह्महत्या पलायनं च
१५असम्भाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः।
चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः॥
१६तमिन्द्रं ब्रह्महत्याऽऽशु गच्छन्तमनुगच्छति।
अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत्॥
‘विबुधाधिपः महायशाः तस्य वृत्रस्य वधम् असम्भाव्यं चिन्तयानः आशु लोकस्य अन्तं जगाम। ब्रह्महत्या आशु गच्छन्तं तम् इन्द्रम् अनुगच्छति; सा अस्य गात्रेषु अपतत्, तम् इन्द्रं दुःखम् आविशत्।’ इन्द्रः स्वकर्मणः अनौचित्यं जानाति — ‘असम्भाव्यम्’ इति, यत् न कर्तव्यम् आसीत्। सः लोकस्य अन्तं पलायते, किन्तु पापं तं न त्यजति — ब्रह्महत्या तस्य पृष्ठतः धावति, तस्य शरीरे च प्रविशति। वृत्रः ब्राह्मणः न आसीत्, तथापि धर्मात्मनः तपस्विनः वधः ब्रह्महत्यासमः इति कथायाः तात्पर्यम्। पापस्य मूर्तीकरणं — ब्रह्महत्या स्त्रीरूपेण अनुगच्छति — पुराणेषु प्रसिद्धम्, अग्रिमे सर्गे च सा स्वयं वक्ष्यति। षोडशे ‘अपतच्चास्य’ इति पदे च्च-संयोगः मुद्रणे ‘च्वा’ इव दृश्यते; समीक्षितेन व्याकरणेन च ‘अपतत् + च’ इति निर्णीतम्। ‘लोकस्यान्तं जगाम’ इति पदेन इन्द्रस्य लज्जा, भयं च उभयम् अपि सूच्यते — सः देवानां मध्ये स्थातुं न शक्नोति। एवं देवराजः अपि कर्मफलात् न मुच्यते।
"Brooding on that killing, which should never have been done, the famous lord of the gods fled swiftly to the end of the world. But the sin of slaying a brahmin followed Indra as he fled, fell upon his limbs, and sorrow entered into him." Indra knows his deed was wrong; he calls it something that should never have been. He runs to the end of the world, but the sin does not let him go: it chases him and enters his body. Vṛtra was no brahmin, yet the point of the story is that killing a righteous ascetic is equal to killing a brahmin. The sin takes shape as a woman who pursues him, a picture well known from the old tales, and in the next sarga she will speak for herself. "He fled to the end of the world" suggests both shame and fear; he could not bear to stay among the gods. So even the king of the gods is not spared the fruit of his deeds.
४देवानां विष्णुस्तुतिः, विष्णोः अश्वमेधोपदेशः
१७हतारयः प्रणष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः।
विष्णुं त्रिभुवनेशानं मुहुर्मुहुरपूजयन्॥
१८त्वं गतिः परमेशान पूर्वजो जगतः पिता।
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान्॥
१९हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम्।
बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्य विनिर्दिश॥
२०तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत्।
मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम्॥
२१पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः।
पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः॥
२२एवं संदिश्य तां वाणीं देवानां चामृतोपमाम्।
जगाम विष्णुर्देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम्॥
‘हतारयः अपि प्रणष्टेन्द्राः साग्निपुरोगमाः देवाः त्रिभुवनेशानं विष्णुं मुहुर्मुहुः अपूजयन् — “हे परमेशान, त्वं गतिः, पूर्वजः, जगतः पिता; सर्वभूतानां रक्षार्थं त्वं विष्णुत्वम् उपजग्मिवान्। अयं वृत्रः त्वया एव हतः, ब्रह्महत्या च वासवं बाधते; हे सुरशार्दूल, तस्य मोक्षं विनिर्दिश।” तेषां देवानां तत् वचनं श्रुत्वा विष्णुः अब्रवीत् — “शक्रः माम् एव यजताम्; वज्रिणं पावयिष्यामि। पुण्येन हयमेधेन माम् इष्ट्वा पाकशासनः पुनः अकुतोभयः देवानाम् इन्द्रत्वम् एष्यति।” एवं देवानाम् अमृतोपमां तां वाणीं संदिश्य देवेशः विष्णुः स्तूयमानः त्रिविष्टपं जगाम।’ देवाः सत्यं वदन्ति — वृत्रः ‘त्वया हतः’, यतः विष्णोः तेजः एव वज्रे आसीत्। अतः विष्णुः एव प्रायश्चित्तं निर्दिशति — अश्वमेधः। लक्ष्मणस्य प्रस्तावस्य मूलम् इदम् एव — यथा इन्द्रः अश्वमेधेन शुद्धः, तथा रामः अपि। अष्टादशे मुद्रणे ‘परमेशान… पिता’, समीक्षिते ‘paramā deva… prabhuḥ’। द्वाविंशे समीक्षिते ‘amṛtopamā’, मुद्रणे ‘चामृतोपमाम्’। ‘माम् एव यजताम्’ इति वचनेन अश्वमेधस्य देवता विष्णुः इति स्थाप्यते — रामः स्वयं विष्णुः, अतः रामस्य अश्वमेधः अपि तस्य एव आराधनम् इति गूढः सङ्केतः। देवानां स्तुतौ विष्णोः सृष्टिकर्तृत्वं, पितृत्वं, रक्षकत्वं च त्रयम् उक्तम्। इन्द्रस्य पुनः इन्द्रत्वप्राप्तिः ‘अकुतोभयः’ इति — पापात् मुक्तः सः निर्भयः भविष्यति।
"Their enemy was slain, but their Indra was lost, and the gods, with Agni at their head, worshipped Viṣṇu, lord of the three worlds, again and again: 'You are our refuge, supreme lord, the firstborn, the father of the world; you took the form of Viṣṇu to protect all beings. It was you who killed this Vṛtra, and now the sin of slaying a brahmin torments Vāsava. Tiger among gods, show us the way to free him.' Hearing the gods, Viṣṇu said: 'Let Śakra sacrifice to me alone, and I will purify the wielder of the thunderbolt. When he has worshipped me with the holy horse-sacrifice, the chastiser of Pāka will once more become lord of the gods, free of all fear.' Having given the gods this message, sweet as nectar, Viṣṇu, lord of the gods, went back to heaven while all sang his praise." The gods speak truly when they say "it was you who killed him", since it was Viṣṇu's power that was in the thunderbolt; and so it is Viṣṇu who prescribes the atonement, the horse-sacrifice. Here is the root of Lakṣmaṇa's proposal: as Indra was purified by the horse-sacrifice, so Rāma too may be. "Let him sacrifice to me alone" makes Viṣṇu the deity of the horse-sacrifice, and there is a hidden hint in this: Rāma is himself Viṣṇu, so Rāma's horse-sacrifice will be worship of himself. The gods' hymn names Viṣṇu as creator, father and protector. Indra will regain his lordship "free of all fear", for once freed from sin he will be without dread.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘वृत्रघातमशेषेण’ इति संहिता
- समासः
- वृत्रस्य घातः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सुमित्रा + आनन्द → सुमित्रानन्द — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सुमित्रायाः आनन्दः (षष्ठीतत्पुरुषः), तं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सर्वानिन्द्रपुरोगमान्’ इति संहिता
- समासः
- इन्द्रः पुरोगमः येषां तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सौहृदबद्धोऽस्मि’ इति पूर्वरूपम्
- समासः
- सौहृदेन बद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रिय + अर्थम् → प्रियार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- युष्माकं प्रियम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययवत्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः अनीयर्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रेधा भूतः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- एक + अंशः → एकांशः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- एकः अंशः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दैत्यान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- वध + एषिणः → वधैषिणः — वृद्धिसन्धिः
- समासः
- वृत्रासुरस्य वधः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम् इच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सहस्राक्षः पुरोगमः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उप + आक्रामन् → उपाक्रामन् — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदे ‘तदरण्यमुपाक्रामन्यत्र’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लङ्, ‘उप-आ’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- असुर + उत्तमम् → असुरोत्तमम् — गुणसन्धिः
- समासः
- असुरेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘पिबन्तमिव’ इति संहिता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पा’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अहिणोत् → प्राहिणोत् — सवर्णदीर्घसन्धिः, णत्वम्; पदे ‘प्राहिणोद्वृत्रमूर्धनि’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हि’ धातोः लङ्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + अग्निना → कालाग्निना — सवर्णदीर्घसन्धिः; कालाग्निना + इव → कालाग्निनेव — गुणसन्धिः
- समासः
- कालस्य अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + अर्चिषा → महार्चिषा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- महत् अर्चिः यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न सम्भाव्यम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विबुध + अधिपः → विबुधाधिपः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विबुधानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘ब्रह्महत्याऽऽशु’ इति द्विरवग्रहः
- समासः
- ब्रह्मणः हत्या — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रणष्ट + इन्द्राः → प्रणष्टेन्द्राः — गुणसन्धिः
- समासः
- प्रणष्टः इन्द्रः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्रिभुवन + ईशानम् → त्रिभुवनेशानम् — गुणसन्धिः
- समासः
- त्रिभुवनस्य ईशानः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विष्णुत्वमुपजग्मिवान्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः क्वसु, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दिश्’ धातोः लोट्, ‘वि-निस्’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पू’ धातोः णिजन्तात् लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाकं शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्