उत्तरकाण्डम् — चतुरशीतितमः सर्गः

लक्ष्मणेन अश्वमेधप्रस्तावः वृत्रकथारम्भश्च

लक्ष्मणस्य अश्वमेधप्रस्तावः, इन्द्रस्य ब्रह्महत्यामोचनस्य स्मरणम्, वृत्रस्य महिमा धर्मराज्यं तपश्च, इन्द्रस्य विष्णुं प्रति प्रार्थना

रामे भरते च तथा उक्तवति लक्ष्मणः शुभं वाक्यम् अवदत् — ‘सर्वपापानां पावनः महायज्ञः अश्वमेधः तव रोचताम्। पुरा ब्रह्महत्यावृतः शक्रः हयमेधेन पावितः इति श्रूयते।’ ततः सः वृत्रस्य कथाम् आरभत — देवासुरयुगे वृत्रः नाम लोकसम्मतः दैतेयः आसीत्, शतयोजनविस्तीर्णः त्रिगुणोच्छ्रितः, स्नेहेन त्रीन् लोकान् पश्यन्, धर्मज्ञः कृतज्ञः बुद्धिनिष्ठः, धर्मेण स्फीतां पृथिवीं शशास। तस्य राज्ये मही सर्वकामदुघा, अकृष्टपच्या आसीत्। ‘तपः एव परमं श्रेयः’ इति मत्वा सः ज्येष्ठं पुत्रं मधुरेश्वरं राज्ये निक्षिप्य उग्रं तपः आरभत, येन सर्वे देवाः अतप्यन्त। परमार्तः वासवः विष्णुम् उपगम्य अवदत् — ‘तपसा वृत्रेण सर्वे लोकाः जिताः; यदि सः भूयः तपः करोति, सर्वे लोकाः तस्य वशानुगाः भविष्यन्ति। त्वया प्रीतिसंयोगात् एव सः नाथत्वं लब्धवान्; त्वं क्रुद्धे सति सः क्षणम् अपि न भवेत्। लोकानां प्रसादं कुरु, वृत्रघातेन देवानां साह्यं कुरु; त्वम् एव अगतीनां गतिः।’

१लक्ष्मणस्य अश्वमेधप्रस्तावः

१तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि।
लक्ष्मणोऽथ शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम्॥

२अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम्।
पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां रघुनन्दन॥

३श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः॥

रामे भरते च महात्मनि तथा उक्तवति लक्ष्मणः रघुनन्दनम् अथ शुभं वाक्यम् उवाच — ‘हे रघुनन्दन, सर्वपाप्मनां पावनः महायज्ञः दुर्धर्षः अश्वमेधः तव रोचताम्। सुमहात्मनि वासवे पुरावृत्तं हि श्रूयते — ब्रह्महत्यावृतः शक्रः हयमेधेन पावितः।’ पूर्वसर्गे राजसूयः निवृत्तः, यतः सः लोकपीडाकरः; लक्ष्मणः तु अश्वमेधं प्रस्तौति, यः पावनः, न तु राज्ञां विनाशकः। एवं भ्रातृत्रयस्य मन्त्रणा पूर्णा भवति — रामः यज्ञम् इच्छति, भरतः अहिंसाम्, लक्ष्मणः उभयोः समन्वयम्। अश्वमेधस्य महत्त्वं इन्द्रस्य उदाहरणेन प्रतिपादितम् — देवराजः अपि ब्रह्महत्यायाः पापात् अनेन एव मुक्तः। अयं प्रस्तावः रामायणस्य अन्तिमभागस्य केन्द्रम् — अश्वमेधे एव कुशलवयोः रामायणगानं, सीतायाः पुनर्दर्शनं च भविष्यतः। लक्ष्मणः इन्द्रस्य कथां कथयितुं आरभते, यत् अग्रिमयोः द्वयोः सर्गयोः अनुवर्तते। द्वितीये मुद्रणे ‘रोचतां रघुनन्दन’, समीक्षिते ‘rocatāṃ kratupuṃgavaḥ’। ‘पावनः सर्वपाप्मनाम्’ इति विशेषणं यज्ञस्य प्रयोजनं स्पष्टयति — न विजयः, अपि तु शुद्धिः।

When Rāma and the great-souled Bharata had spoken, Lakṣmaṇa addressed the joy of the Raghus with auspicious words: "Joy of the Raghus, let the horse-sacrifice find favour with you, that great and invincible sacrifice which purifies from every sin. For we hear an ancient tale of the great-souled Vāsava: when Śakra was enveloped by the sin of slaying a brahmin, it was the horse-sacrifice that made him pure." In the previous sarga the rājasūya was set aside because it would bring suffering on the world; Lakṣmaṇa now proposes the horse-sacrifice, which purifies and does not destroy kings. So the counsel of the three brothers is complete: Rāma wants a sacrifice, Bharata wants no bloodshed, and Lakṣmaṇa reconciles the two. He shows the power of the horse-sacrifice by the example of Indra, for even the king of the gods was freed by it from the sin of brahmin-slaying. This proposal is the centre of the last part of the Rāmāyaṇa, for it is at the horse-sacrifice that Kuśa and Lava will sing the Rāmāyaṇa and Sītā will be seen once more. Lakṣmaṇa begins the story of Indra here and carries it through the next two sargas. The epithet "purifier of all sins" makes the aim of the sacrifice plain: not conquest but purification.

२वृत्रस्य महिमा धर्मराज्यं च

४पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे।
वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसम्मतः॥

५विस्तीर्णो योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः।
अनुरागेण लोकांस्त्रीन्स्नेहात्पश्यति सर्वतः॥

६धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः।
शशास पृथिवीं स्फीतां धर्मेण सुसमाहितः॥

७तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही।
रसवन्ति प्रसूनानि मूलानि च फलानि च॥

८अकृष्टपच्या पृथिवी सुसम्पन्ना महात्मनः।
स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम्॥

‘हे महाबाहो, पुरा किल देवासुरसमागमे लोकसम्मतः वृत्रः नाम महान् दैतेयः आसीत्। सः योजनशतं विस्तीर्णः, ततः त्रिगुणम् उच्छ्रितः, अनुरागेण स्नेहात् त्रीन् लोकान् सर्वतः पश्यति स्म। धर्मज्ञः कृतज्ञः बुद्ध्या परिनिष्ठितः च सः सुसमाहितः धर्मेण स्फीतां पृथिवीं शशास। तस्मिन् प्रशासति तदा मही सर्वकामदुघा आसीत्; प्रसूनानि मूलानि फलानि च रसवन्ति। तस्य महात्मनः पृथिवी अकृष्टपच्या सुसम्पन्ना; सः तादृशं स्फीतम् अद्भुतदर्शनं राज्यं भुङ्क्ते।’ लक्ष्मणस्य वर्णने वृत्रः न दुष्टः असुरः, अपि तु धर्मात्मा राजा — एषः विशेषः वुल्गेटस्य उत्तरकाण्डस्य। तस्य राज्ये अकृष्टपच्या भूमिः — कर्षणं विना एव धान्यं पच्यते — एषा सत्ययुगस्य लक्षणम्। अतः तस्य वधः अपि ब्रह्महत्या इव पापं जनयति, यत् अग्रे स्पष्टं भविष्यति। ‘अनुरागेण स्नेहात्’ इति पदद्वयेन तस्य लोकप्रेम दर्शितम्। तस्य शरीरस्य विस्तारः अतिमहान् — शतयोजनविस्तीर्णः, त्रिशतयोजनोन्नतः — येन तस्य बलस्य अपि परिमाणं सूच्यते। षष्ठे मुद्रणे ‘स्फीतां’, समीक्षिते ‘sarvāṃ’। लक्ष्मणः वृत्रस्य गुणान् विस्तरेण वर्णयति, येन अग्रे तस्य वधस्य पापं कथं जातम् इति बोध्यते — धर्मात्मनः वधः अपि ब्रह्महत्यासमः।

"Long ago, mighty-armed one, they say, when gods and demons were at war, there was a great Daitya named Vṛtra, honoured by the worlds. He was a hundred yojanas broad and three times as high, and he looked upon the three worlds on every side with fondness and love. He knew dharma, he was grateful and steady in understanding, and he ruled the prosperous earth righteously and with a collected mind. While he ruled, the earth yielded every desire, and flowers, roots and fruits were full of flavour. Under that great soul the earth ripened its crops without ploughing and was richly endowed, and he enjoyed a kingdom so flourishing that it was a wonder to behold." In Lakṣmaṇa's telling Vṛtra is no wicked demon but a righteous king. In his realm crops ripened without the plough, a mark of the golden age. That is why killing him too brought a sin like the slaying of a brahmin, as will soon become clear. "With fondness and love" shows his love for the worlds. The vastness of his body, a hundred yojanas broad and three hundred high, hints at the measure of his strength. Lakṣmaṇa dwells on Vṛtra's virtues so that we understand why his killing was a sin: to kill a righteous soul is equal to killing a brahmin.

३वृत्रस्य तपः, इन्द्रस्य भयं विष्णुं प्रति प्रार्थना च

९तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम्।
तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम्॥

१०स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु मधुरेश्वरम्।
तप उग्रं समातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः॥

११तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत्।
विष्णुं समुपसंक्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह॥

१२तपस्यता महाबाहो लोकाः सर्वे विनिर्जिताः।
बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि शासितुम्॥

१३यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एव सुरेश्वर।
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः॥

१४तं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबल।
क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर॥

१५यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः।
तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान्॥

१६स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुसमाहितः।
त्वत्कृतेन हि सर्वं स्यात्प्रशान्तमरुजं जगत्॥

१७इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः।
वृत्रघातेन महता तेषां साह्यं कुरुष्व ह॥

१८त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम्।
असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान्॥

‘तस्य “अनुत्तमं तपः कुर्याम्” इति बुद्धिः समुत्पन्ना — तपः हि परमं श्रेयः, इतरत् सुखं सम्मोहः। सः ज्येष्ठं सुतं मधुरेश्वरं पौरेषु निक्षिप्य सर्वदेवताः तापयन् उग्रं तपः समातिष्ठत्। वृत्रे तपः तप्यति परमार्तवत् वासवः विष्णुं समुपसंक्रम्य एतत् वाक्यम् उवाच — “हे महाबाहो, तपस्यता तेन सर्वे लोकाः विनिर्जिताः; सः बलवान् धर्मात्मा, एनं शासितुं न शक्ष्यामि। हे सुरेश्वर, यदि असौ भूयः एव तपः आतिष्ठेत्, यावत् लोकाः धरिष्यन्ति तावत् अस्य वशानुगाः भविष्यन्ति। हे महाबल, तं परमोदारम् उपेक्षसे; हे सुरेश्वर, त्वयि क्रुद्धे वृत्रः क्षणम् अपि न भवेत्। हे विष्णो, यदा हि सः त्वया प्रीतिसंयोगं समागतः, तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वम् उपलब्धवान्। सः त्वं सुसमाहितः लोकानां प्रसादं कुरुष्व; त्वत्कृतेन हि सर्वं जगत् प्रशान्तम् अरुजं स्यात्। हे विष्णो, इमे सर्वे दिवौकसः त्वां निरीक्षन्ते; महता वृत्रघातेन तेषां साह्यं कुरुष्व। त्वया हि एषां महात्मनां नित्यशः साह्यं कृतम्; इदम् अन्येषाम् असह्यम्, भवान् अगतीनां गतिः।”’ इन्द्रस्य भयं वृत्रस्य पापात् न, अपि तु तस्य तपसः बलात् — सः तपसा लोकान् जयेत् इति। अत्र इन्द्रस्य दौर्बल्यं स्पष्टम् — सः स्वयं न शक्नोति, विष्णुं शरणं याति। ‘मधुरेश्वरम्’ इति पदस्य विषये ८८९तमे पृष्ठे पादटिप्पणी — तिलककारः ‘मधुरः नाम राजा’, रामायणभूषणकारः ‘मधुरसौम्यस्वभावः राजा’, रामायणशिरोमणिकारः ‘मधुरवक्तॄणाम् ईश्वरः’ अथवा ‘मधुरानगर्याः स्वामी’ इति व्याख्यान्ति। ‘तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम्’ इति वृत्रस्य विवेकः — सः राज्यसुखं मोहं मन्यते। इन्द्रस्य वचने विष्णोः प्रति उपालम्भः अपि — त्वं तम् उपेक्षसे, किन्तु तव क्रोधे सः क्षणम् अपि न तिष्ठेत्। ‘अगतीनां गतिः’ इति विष्णोः स्तुतिः। नवमे समीक्षिते ‘tapo hi paramaṃ sukham’, मुद्रणे ‘सम्मोहमितरत्सुखम्’। इन्द्रस्य प्रार्थना राजनीतेः दृष्ट्या अपि ध्यातव्या — सः वृत्रं न दुष्टत्वात्, अपि तु भविष्यत्कालिकस्य भयात् हन्तुम् इच्छति। एषः एव तस्य पापस्य मूलम्, यस्य प्रायश्चित्तम् अश्वमेधेन भविष्यति।

"Then the thought arose in him, 'Let me practise the highest austerity; for austerity is the supreme good, and every other happiness is delusion.' He placed his eldest son Madhureśvara over the citizens and undertook fierce austerities that made all the gods burn. While Vṛtra practised his penance, Vāsava, as though in great distress, went to Viṣṇu and said: 'Mighty one, by his austerity he has conquered all the worlds. He is strong and righteous, and I shall not be able to control him. If he goes on with his penance, lord of the gods, the worlds will be subject to him for as long as they endure. Yet you pay no heed to him, noble as he is, though if you were angered, lord of the gods, Vṛtra would not last a moment. Ever since he entered into friendship with you, Viṣṇu, he has held lordship over the worlds. So, with your mind collected, show favour to the worlds; by your deed the whole world would be calm and free of affliction. All these dwellers in heaven look to you, Viṣṇu. Help them by the great deed of killing Vṛtra. You have always helped these great beings; this task is beyond the strength of others, and you are the refuge of those who have no refuge.'" Indra fears not Vṛtra's wickedness but the power of his penance, lest he conquer the worlds by it. Indra's weakness is plain: he cannot act himself and runs to Viṣṇu for shelter. Vṛtra's own words show his discernment, for he counts the pleasures of kingship as delusion. In Indra's plea there is a reproach to Viṣṇu too, "you ignore him, yet if you were angered he would not last a moment", and "refuge of those who have no refuge" is his praise of Viṣṇu. Seen as a matter of statecraft, Indra wants Vṛtra dead not for any wickedness but out of fear of what might come, and that is the root of his sin, for which the horse-sacrifice will be the atonement.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

उक्तवति ८४.१ उक्तवति सति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः क्तवतु
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)

सर्वपाप्मनाम् ८४.२ सर्वपापानाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वे पाप्मानः — कर्मधारयः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

दुर्धर्षः ८४.२ अप्रतिहतः

सन्धिः: दुस् + धर्षः → दुर्धर्षः — विसर्गस्य रेफः
समासः: दुःखेन धर्षयितुं शक्यः — प्रादितत्पुरुषः (खल्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुरावृत्तम् ८४.३ प्राचीनं वृत्तान्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरा वृत्तम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ब्रह्महत्यावृतः ८४.३ ब्रह्मवधपापेन ग्रस्तः

सन्धिः: ब्रह्महत्या + आवृतः → ब्रह्महत्यावृतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ब्रह्महत्यया आवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हयमेधेन ८४.३ अश्वमेधेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हयेन मेधः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

देवासुरसमागमे ८४.४ देवासुरयुद्धकाले

सन्धिः: देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: देवाः च असुराः च (द्वन्द्वः), तेषां समागमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

लोकसम्मतः ८४.४ जनप्रियः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकैः सम्मतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उच्छ्रितः ८४.५ उन्नतः

सन्धिः: उद् + श्रितः → उच्छ्रितः — श्चुत्वम्, छत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तः, ‘उद्’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृतज्ञः ८४.६ उपकारस्मर्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृतं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परिनिष्ठितः ८४.६ सुस्थिरः, दृढः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तः, ‘परि-नि’ उपसर्गौ, षत्वम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सर्वकामदुघा ८४.७ सर्वाभीष्टप्रदा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वान् कामान् दोग्धि इति — उपपदतत्पुरुषः (घः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अकृष्टपच्या ८४.८ कर्षणं विना धान्यप्रदा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अकृष्टे पच्यते — सप्तमीतत्पुरुषः (यत्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सम्मोहम् ८४.९ मोहजनकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सम्मोहमितरत्सुखम्’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘मुह्’ धातोः घञ्, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (विधेयम्)

मधुरेश्वरम् ८४.१० मधुरनामकं राजानम्, अथवा मधुरस्वभावं राजानम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मधुराणाम् ईश्वरः / मधुरायाः ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः (पादटिप्पण्यां विविधाः व्याख्याः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

समातिष्ठत् ८४.१० आरब्धवान्

सन्धिः: सम् + आ + अतिष्ठत् → समातिष्ठत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लङ्, ‘सम्-आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; पदे ‘समातिष्ठत्तापयन्’

परमार्तवत् ८४.११ अत्यन्तपीडितः इव

सन्धिः: परम + आर्तवत् → परमार्तवत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: परमः आर्तः (कर्मधारयः), ततः वति-प्रत्ययः
विभक्तिः: अव्ययम्

समुपसंक्रम्य ८४.११ समीपं गत्वा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः ल्यप्, ‘सम्-उप-सम्’ उपसर्गाः
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

विनिर्जिताः ८४.१२ सर्वथा जिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जि’ धातोः क्तः, ‘वि-निस्’ उपसर्गौ
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

वशानुगाः ८४.१३ अधीनाः

सन्धिः: वश + अनुगाः → वशानुगाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वशम् अनुगच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

उपेक्षसि ८४.१४ अवगणयसि

सन्धिः: उप + ईक्षसि → उपेक्षसि — गुणसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लट्, ‘उप’ उपसर्गः (मुद्रणे परस्मैपदरूपम्)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

प्रीतिसंयोगम् ८४.१५ स्नेहसम्बन्धम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रीत्या संयोगः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

नाथत्वम् ८४.१५ स्वामित्वम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘नाथत्वमुपलब्धवान्’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘नाथ’ इत्यस्मात् त्व-प्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अरुजम् ८४.१६ रोगरहितम्, निरुपद्रवम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘प्रशान्तमरुजं’ इति संहिता
समासः: न रुजा यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दिवौकसः ८४.१७ देवाः

सन्धिः: दिव + ओकसः → दिवौकसः — वृद्धिसन्धिः
समासः: दिवि ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

साह्यम् ८४.१७ साहाय्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सहाय’ इत्यस्मात् ष्यञ्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

असह्यम् ८४.१८ अन्यैः सोढुम् अशक्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘असह्यमिदमन्येषाम्’ इति संहिता
समासः: न सह्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अगतीनाम् ८४.१८ निराश्रयाणाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘अन्येषामगतीनां’ इति संहिता
समासः: न विद्यते गतिः येषां ते — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्