उत्तरकाण्डम् — त्र्यशीतितमः सर्गः

भरतवचनेन राजसूयसंकल्पनिवृत्तिः

भरतलक्ष्मणयोः आगमनं, रामस्य राजसूययज्ञसंकल्पः, मित्रसोमयोः उदाहरणम्, भरतस्य विनयपूर्णः निषेधः — राजवंशानां विनाशः, रामस्य प्रीतिः संकल्पनिवृत्तिः च

रामस्य आज्ञया द्वाःस्थः भरतलक्ष्मणौ आहूय न्यवेदयत्। रामः तौ परिष्वज्य अवदत् — ‘ब्राह्मणस्य कार्यं मया यथावत् कृतम्; इदानीं धर्मसेतुं राजसूयं युवाभ्याम् आत्मभूताभ्यां सह यष्टुम् इच्छामि। राजसूयेन मित्रः वरुणत्वम्, सोमः च शाश्वतं स्थानं कीर्तिं च प्राप्तवन्तौ। हितम् आयतियुक्तं च मया सह चिन्त्यताम्।’ भरतः प्राञ्जलिः अवदत् — ‘त्वयि धर्मः, वसुंधरा, यशः च प्रतिष्ठितम्; सर्वे महीपालाः त्वां पितरम् इव पश्यन्ति। यत्र पृथिव्यां राजवंशानां विनाशः दृश्यते, तादृशं यज्ञं कथम् आहरिष्यसि? सर्वेषां पौरुषवतां राज्ञां तत्र संक्षयः भविष्यति; पृथिवीं हन्तुं न अर्हसि।’ भरतस्य अमृतमयं वचनं श्रुत्वा रामः प्रहृष्टः ‘प्रीतः अस्मि; लोकपीडाकरं कर्म न कर्तव्यम्; बालस्य अपि शुभं वाक्यं ग्राह्यम्’ इति उक्त्वा राजसूयात् निवृत्तः।

१भ्रात्रोः आगमनं, रामस्य राजसूयसंकल्पः

१तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
द्वाःस्थः कुमारावाहूय राघवाय न्यवेदयत्॥

२दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तावुभौ भरतलक्ष्मणौ।
परिष्वज्य ततो रामो वाक्यमेतदुवाच ह॥

३कृतं मया यथा तथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमम्।
धर्मसेतुमथो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ॥

४अक्षयश्चाव्ययश्चैव धर्मसेतुर्मतो मम।
धर्मप्रवचनं चैव सर्वपापप्रणाशनम्॥

५युवाभ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयमनुत्तमम्।
सहितो यष्टुमिच्छामि तत्र धर्मस्तु शाश्वतः॥

६इष्ट्वा तु राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः।
सुहुतेन सुयज्ञेन वरुणत्वमुपागमत्॥

७सोमश्च राजसूयेन इष्ट्वा धर्मेण धर्मवित्।
प्राप्तश्च सर्वलोकेषु कीर्तिं स्थानं च शाश्वतम्॥

८अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयश्चिन्त्यतां तन्मया सह।
हितं चायतियुक्तं च प्रयतौ वक्तुमर्हथः॥

अक्लिष्टकर्मणः रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थः कुमारौ आहूय राघवाय न्यवेदयत्। प्राप्तौ उभौ भरतलक्ष्मणौ दृष्ट्वा रामः तौ परिष्वज्य एतत् वाक्यम् उवाच — ‘मया द्विजकार्यम् अनुत्तमं यथातथ्यं कृतम्; हे राघवौ, अथो भूयः धर्मसेतुं कर्तुम् इच्छामि। अक्षयः अव्ययः च धर्मसेतुः मम मतः, धर्मप्रवचनं सर्वपापप्रणाशनं च। आत्मभूताभ्यां युवाभ्यां सहितः अनुत्तमं राजसूयं यष्टुम् इच्छामि; तत्र हि शाश्वतः धर्मः। शत्रुनिबर्हणः मित्रः सुहुतेन सुयज्ञेन राजसूयेन इष्ट्वा वरुणत्वम् उपागमत्। धर्मवित् सोमः अपि धर्मेण राजसूयेन इष्ट्वा सर्वलोकेषु कीर्तिं शाश्वतं स्थानं च प्राप्तवान्। अस्मिन् अहनि यत् श्रेयः, तत् मया सह चिन्त्यताम्; हितम् आयतियुक्तं च प्रयतौ वक्तुम् अर्हथः।’ रामः शम्बूकवधेन ब्राह्मणपुत्रस्य जीवनेन च धर्मस्य रक्षणं कृतवान्; इदानीं सः धर्मसेतुं — धर्मस्य स्थायि आधारं — स्थापयितुम् इच्छति। राजसूयः सम्राजां यज्ञः, यस्मिन् सर्वे राजानः करं ददति। रामः स्वयं निर्णयं न करोति, भ्रातॄन् मन्त्रयते — एषः तस्य शासनस्य लक्षणम्। मित्रसोमयोः उदाहरणेन राजसूयस्य फलं दर्शितम्। चतुर्थः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; अष्टमे मुद्रणे ‘वक्तुमर्हथः’ इति सविसर्गं रूपं स्पष्टम्। अस्मिन् सर्गे कथा नूतनां दिशं गृह्णाति — अगस्त्यकथानां श्रवणात् परं रामः राज्यकार्ये प्रवर्तते। ‘अक्षयः अव्ययः धर्मसेतुः’ इति वचनेन सः यज्ञं न केवलं स्वकीर्त्यर्थं, अपि तु लोकस्य धर्मरक्षणार्थं मन्यते। भ्रातॄन् ‘आत्मभूतौ’ इति वदन् सः तयोः प्रति स्वप्रेम प्रकाशयति। मित्रः इति आदित्यः, सोमः इति चन्द्रः — उभौ राजसूयेन उन्नतिं प्राप्तवन्तौ इति पुराणप्रसिद्धिः। रामः पृच्छति ‘अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयः’ — सः शीघ्रं निर्णयम् इच्छति, तथापि मन्त्रणां विना न करोति।

Hearing the words of Rāma, whose deeds never faltered, the doorkeeper summoned the two princes and announced them to Rāghava. When he saw Bharata and Lakṣmaṇa both arrive, Rāma embraced them and said: "I have carried out the brahmin's business, the most excellent of tasks, exactly as it should be done. Now, sons of Raghu, I wish once again to build a causeway of dharma. I hold such a causeway to be imperishable and unfailing, a proclamation of dharma that destroys every sin. Together with you two, who are my very self, I want to perform the unsurpassed rājasūya, for eternal dharma lies in it. By offering the rājasūya with fine oblations and a well-made rite, Mitra, destroyer of his foes, attained the rank of Varuṇa, and Soma, who knew dharma, by offering the rājasūya righteously, won fame in all the worlds and an everlasting station. Think with me, then, about what is best to be done this very day; weigh it carefully and tell me what is good and what will serve us in time to come." Rāma had guarded dharma by slaying Śambūka and restoring the brahmin's son to life; now he wishes to set up a causeway of dharma, a lasting foundation for it. The rājasūya is the sacrifice of an emperor, at which all kings pay tribute. Rāma does not decide alone but takes counsel with his brothers, and that is the mark of his rule. The examples of Mitra, the sun-god, and Soma, the moon, both of whom, as the old tales tell, rose high through the rājasūya, show its fruit. In this sarga the story turns in a new direction: after listening to Agastya's tales, Rāma now takes up the business of the kingdom. By calling the causeway imperishable he shows that he wants the sacrifice not for his own glory but to protect dharma for the world, and in calling his brothers his very self he shows his love for them. He asks what is best "this very day", wanting a quick decision, and yet he will not act without counsel.

२भरतस्य विनयपूर्णः निषेधः

९श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वाक्यं वाक्यविशारदः।
भरतः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह॥

१०त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा।
प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम॥

११महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः।
निरीक्षन्ते महात्मानं लोकनाथं यथा वयम्॥

१२पुत्राश्च पितृवद्राजन्पश्यन्ति त्वां महाबल।
पृथिव्यां गतिभूतोऽसि प्राणिनामपि राघव॥

१३स त्वमेवंविधं यज्ञमाहर्तासि कथं नृप।
पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते॥

१४पृथिव्यां ये च पुरुषा राजन्पौरुषमागताः।
सर्वेषां भविता तत्र संक्षयः सर्वकोपजः॥

१५सर्वं पुरुषशार्दूल गुणैरतुलविक्रम।
पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते॥

राघवस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः भरतः प्राञ्जलिः भूत्वा एतत् वाक्यम् उवाच — ‘हे साधो, त्वयि परः धर्मः, त्वयि सर्वा वसुंधरा प्रतिष्ठिता, हे महाबाहो, हे अमितविक्रम, यशः च। सर्वे महीपालाः त्वां महात्मानं प्रजापतिम् अमराः इव, यथा वयं लोकनाथं, निरीक्षन्ते। हे राजन्, हे महाबल, पुत्राः पितरम् इव त्वां पश्यन्ति; हे राघव, पृथिव्यां प्राणिनाम् अपि त्वं गतिभूतः असि। हे नृप, सः त्वं एवंविधं यज्ञं कथम् आहर्तासि, यत्र पृथिव्यां राजवंशानां विनाशः दृश्यते? हे राजन्, पृथिव्यां ये पुरुषाः पौरुषम् आगताः, तेषां सर्वेषां तत्र सर्वकोपजः संक्षयः भविष्यति। हे पुरुषशार्दूल, हे अतुलविक्रम, सर्वं गुणैः तव वशे वर्तते; पृथिवीं हन्तुं न अर्हसि।’ भरतस्य तर्कः सूक्ष्मः — राजसूये सर्वे राजानः वशीकर्तव्याः, ये न नमन्ति ते युद्धे हन्तव्याः; अतः सः यज्ञः राजवंशानां विनाशकः। किन्तु रामस्य वशे सर्वं पूर्वम् एव वर्तते, अतः तस्य आवश्यकता एव नास्ति। भरतः स्तुत्या आरभते, ततः एव आपत्तिं वदति — एषः विनयस्य मार्गः। पञ्चदशे मुद्रणे ‘सर्वं’, समीक्षिते ‘sa tvaṃ’। भरतः रामं पितरं प्रजापतिं लोकनाथं च इति त्रिधा वर्णयति — राजानः तं पितरम् इव, प्राणिनः गतिम् इव, भ्रातरः नाथम् इव पश्यन्ति। एतादृशस्य राज्ञः राजसूयः अनावश्यकः, यतः सः पूर्वम् एव सर्वेषां सम्राट्। भरतस्य अहिंसाबुद्धिः अत्र स्पष्टा — सः युद्धेन राज्ञां विनाशं न इच्छति। भरतः पूर्वम् अपि रामस्य पादुके सिंहासने स्थापयित्वा धर्मेण राज्यं रक्षितवान्; तस्य वचनस्य पृष्ठे दीर्घः अनुभवः।

Hearing these words of Rāghava, Bharata, skilled in speech, joined his palms and said: "In you, noble lord, rests the highest dharma; in you rests the whole earth, mighty one of boundless valour, and fame as well. All the kings look up to you, great soul, as the immortals look to Prajāpati, and as we look to you as lord of the world. They look on you as sons look on a father, mighty king; you are the refuge even of every living creature on earth, Rāghava. How then can you undertake a sacrifice like this, O king, which is seen to bring the destruction of the royal lines of the earth? All the men on earth who have come to manhood, O king, will perish in it, in a slaughter born of universal wrath. Everything, tiger among men of matchless valour, is already under your sway through your virtues; you should not destroy the earth." Bharata's argument is subtle. At a rājasūya every king must be brought to submission, and those who will not bow must be killed in battle, so the sacrifice destroys royal houses. But all things are already under Rāma's sway, so there is no need of it at all. Bharata begins with praise and only then raises his objection, which is the way of courtesy. He describes Rāma three ways: kings look on him as a father, living beings as their refuge, his brothers as their lord. For such a king the rājasūya is needless, since he is already emperor over all. Bharata's reluctance to shed blood is plain; he does not want kings destroyed in war. And behind his words lies long experience, for he had once ruled the kingdom righteously with Rāma's sandals set upon the throne.

३रामस्य प्रीतिः, राजसूयात् निवृत्तिः

१६भरतस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा।
प्रहर्षमतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः॥

१७उवाच च शुभं वाक्यं कैकेय्यानन्दवर्धनम्।
प्रीतोऽस्मि परितुष्टोऽस्मि तवाद्य वचनेऽनघ॥

१८इदं वचनमक्लीबं त्वया धर्मसमागतम्।
व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम्॥

१९एष्यदस्मदभिप्रायाद्राजसूयात्क्रतूत्तमात्।
निवर्तयामि धर्मज्ञ तव सुव्याहृतेन च॥

२०लोकपीडाकरं कर्म न कर्तव्यं विचक्षणैः।
बालानां तु शुभं वाक्यं ग्राह्यं लक्ष्मणपूर्वज।
तस्माच्छृणोमि ते वाक्यं साधु युक्तं महाबल॥

भरतस्य तत् अमृतमयम् इव वाक्यं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे। सः कैकेय्याः आनन्दवर्धनं शुभं वाक्यम् उवाच — ‘हे अनघ, अद्य तव वचने प्रीतः अस्मि, परितुष्टः अस्मि। हे पुरुषव्याघ्र, त्वया इदम् अक्लीबं धर्मसमागतं पृथिव्याः परिपालनं वचनं व्याहृतम्। हे धर्मज्ञ, अस्मत् अभिप्रायात् एष्यत् राजसूयात् क्रतूत्तमात् तव सुव्याहृतेन निवर्तयामि। विचक्षणैः लोकपीडाकरं कर्म न कर्तव्यम्; हे लक्ष्मणपूर्वज, बालानाम् अपि शुभं वाक्यं ग्राह्यम्; तस्मात्, हे महाबल, ते साधु युक्तं वाक्यं शृणोमि।’ रामस्य महत्त्वं अत्र स्पष्टम् — सः अनुजस्य वचनम् अपि आदरेण स्वीकरोति, स्वसंकल्पं च त्यजति। ‘बालानामपि शुभं वाक्यं ग्राह्यम्’ इति नीतिवाक्यं सर्वकालिकम्। भरतः ‘लक्ष्मणपूर्वज’ इति सम्बोधितः, कैकेय्याः आनन्दवर्धनः इति च। अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः अश्वमेधं प्रस्तौति, यः लोकपीडाकरः न। विंशः श्लोकः षट्पादः, तस्य प्रथमौ अर्धौ वुल्गेटमात्रौ; समीक्षितस्य ०१९a ‘prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ’ इति पङ्क्तिः मुद्रणे नास्ति। रामः संकल्पं त्यजन् अपि न खिद्यते, अपि तु प्रहृष्टः भवति — यतः तस्य भ्रातुः बुद्धिः धर्मानुसारिणी। ‘अक्लीबम्’ इति पदेन भरतस्य वचनस्य धैर्यं प्रशंसति — ज्येष्ठस्य संकल्पस्य विरोधः अपि धर्मार्थं कर्तव्यः। एवं रामस्य राज्ये मन्त्रणायाः स्वातन्त्र्यं दृश्यते। भरतस्य ‘बाल’ इति निर्देशः स्नेहात्, न तु अवज्ञया।

Hearing Bharata's words, which were like nectar, Rāma of true valour felt joy beyond compare, and he spoke graciously to the son who was Kaikeyī's delight: "I am pleased, sinless one, I am delighted today with what you have said. These words you have spoken, tiger among men, are manly and in keeping with dharma, and they are the very protection of the earth. Because of your excellent words, knower of dharma, I now turn back from the rājasūya, best of sacrifices, which I had intended. The wise should never do a deed that brings suffering on the world. Even a child's good words should be accepted, elder brother of Lakṣmaṇa, and so I heed your words, which are good and fitting, mighty one." Rāma's greatness is clear here: he takes even his younger brother's counsel with respect and gives up his own plan. "Even a child's good words should be accepted" is a maxim for every age, and calling Bharata a child is affection, not disdain. In the next sarga Lakṣmaṇa will propose the horse-sacrifice, which brings no such suffering on the world. Rāma is not downcast at abandoning his plan but delighted, because his brother's judgement follows dharma. By calling Bharata's words "manly" he praises their courage, for even an elder brother's plan must be opposed for the sake of dharma. So in Rāma's kingdom counsel is freely given.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

रामस्याक्लिष्टकर्मणः ८३.१ अनायासेन महाकर्मकर्तुः रामस्य

सन्धिः: रामस्य + अक्लिष्टकर्मणः → रामस्याक्लिष्टकर्मणः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: न क्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः अक्लिष्टकर्मा — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

न्यवेदयत् ८३.१ सूचितवान्

सन्धिः: नि + अवेदयत् → न्यवेदयत् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

परिष्वज्य ८३.२ आलिङ्ग्य

सन्धिः: परि + स्वज्य → परिष्वज्य — षत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘स्वञ्ज्’ धातोः ल्यप्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

द्विजकार्यम् ८३.३ ब्राह्मणस्य प्रयोजनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘द्विजकार्यमनुत्तमम्’ इति संहिता
समासः: द्विजस्य कार्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

धर्मसेतुम् ८३.३ धर्मस्य आधारभूतं कर्म (राजसूयम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘धर्मसेतुमथो’ इति संहिता
समासः: धर्मस्य सेतुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सर्वपापप्रणाशनम् ८३.४ सर्वपापनाशकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वाणि पापानि (कर्मधारयः), तेषां प्रणाशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आत्मभूताभ्याम् ८३.५ मम आत्मस्वरूपाभ्याम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘युवाभ्यामात्मभूताभ्यां’ इति संहिता
समासः: आत्मानं भूतौ — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, द्विवचनम्

राजसूयम् ८३.५ सम्राजः यज्ञविशेषम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘राजसूयमनुत्तमम्’ इति संहिता
समासः: राज्ञा सूयते इति — उपपदतत्पुरुषः (क्यप्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शत्रुनिबर्हणः ८३.६ शत्रुनाशकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वरुणत्वम् ८३.६ वरुणस्य पदम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘वरुणत्वमुपागमत्’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘वरुण’ इत्यस्मात् त्व-प्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आयतियुक्तम् ८३.८ भविष्यत्काले हितकरम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘चायतियुक्तं’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: आयत्या युक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वाक्यविशारदः ८३.९ वाक्पटुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रजापतिमिवामराः ८३.११ यथा देवाः ब्रह्माणं पश्यन्ति तथा

सन्धिः: प्रजापतिम् + इव → प्रजापतिमिव — संहिता; इव + अमराः → इवामराः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘प्रजापतिम्’ द्वितीया; ‘अमराः’ प्रथमा, बहुवचनम्

गतिभूतः ८३.१२ आश्रयरूपः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘गतिभूतोऽसि’ इति पूर्वरूपम्
समासः: गतिः भूतः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आहर्तासि ८३.१३ अनुष्ठास्यसि

सन्धिः: आहर्ता + असि → आहर्तासि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘आ-हृ’ धातोः लुट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

पौरुषम् ८३.१४ पराक्रमम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘पौरुषमागताः’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘पुरुष’ इत्यस्मात् अण्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सर्वकोपजः ८३.१४ सर्वेषां क्रोधात् उत्पन्नः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वेषां कोपः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात् जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्; ‘संक्षयः’ इत्यस्य विशेषणम्

पुरुषशार्दूल ८३.१५ हे नरश्रेष्ठ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरुषः शार्दूलः इव — उपमितकर्मधारयः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

श्रुत्वामृतमयम् ८३.१६ अमृततुल्यं वचनं श्रुत्वा

सन्धिः: श्रुत्वा + अमृतमयम् → श्रुत्वामृतमयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अमृतम् एव इति — मयट्-प्रत्ययः (विकारे/प्राचुर्ये)
विभक्तिः: ‘श्रुत्वा’ क्त्वान्तम्; ‘अमृतमयम्’ द्वितीया, एकवचनम्

कैकेय्यानन्दवर्धनम् ८३.१७ कैकेय्याः आनन्दं वर्धयन्तं भरतम्

सन्धिः: कैकेयी + आनन्द → कैकेय्यानन्द — यण्सन्धिः
समासः: कैकेय्याः आनन्दः (षष्ठीतत्पुरुषः), तं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इति अध्याहार्यम्)

अक्लीबम् ८३.१८ पौरुषयुक्तम्, दृढम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘वचनमक्लीबं’ इति संहिता
समासः: न क्लीबम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

धर्मसमागतम् ८३.१८ धर्मसम्मतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धर्मेण समागतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

एष्यदस्मदभिप्रायाद् ८३.१९ मम मनसि आगमिष्यतः संकल्पात्

सन्धिः: एष्यत् + अस्मत् + अभिप्रायात् → एष्यदस्मदभिप्रायाद् — जश्त्वम्; मुद्रणे ‘अभिप्रायाद् राजसूयात्’
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि पदानि संहितायाम्
विभक्तिः: ‘एष्यत्’ (इण्-धातोः लृट्-शतृ), ‘अस्मत्’ पञ्चमी, ‘अभिप्रायात्’ पञ्चमी

क्रतूत्तमात् ८३.१९ श्रेष्ठयज्ञात्

सन्धिः: क्रतु + उत्तमात् → क्रतूत्तमात् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: क्रतुषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

सुव्याहृतेन ८३.१९ सुभाषितेन

सन्धिः: सु + व्याहृतेन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु व्याहृतम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

लोकपीडाकरम् ८३.२० जगतः दुःखदायकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकस्य पीडा (षष्ठीतत्पुरुषः), तां करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्; ‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्

विचक्षणैः ८३.२० बुद्धिमद्भिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

लक्ष्मणपूर्वज ८३.२० हे लक्ष्मणस्य ज्येष्ठ भ्रातः (भरत)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लक्ष्मणात् पूर्वं जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्