उत्तरकाण्डम् — द्व्यशीतितमः सर्गः

रामस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्

रामस्य संध्योपासनम्, अगस्त्याश्रमे भोजनं रात्रिवासः च, प्रभाते विदायः, अगस्त्यस्य आशीर्वादः रामस्तुतिः च, पुष्पकेण अयोध्यागमनम्, भरतलक्ष्मणयोः आह्वानम्

ऋषेः वचनं श्रुत्वा रामः अप्सरोगणसेवितं पुण्यं सरः गत्वा पश्चिमां संध्याम् उपास्य अगस्त्याश्रमं प्राविशत्। अगस्त्यः तस्मै बहुगुणं कन्दमूलम् ओषधीः पवित्राणि शाल्यादीनि च भोजनार्थम् अकल्पयत्; अमृतोपमं तत् अन्नं भुक्त्वा प्रीतः रामः तां रात्रिं तत्र उवास। प्रभाते आह्निकं कृत्वा सः मुनिम् अभिवाद्य ‘स्वपुरीं गन्तुम् अनुजानीहि; पुनः पावनार्थम् आगमिष्यामि’ इति अवदत्। अगस्त्यः अवदत् — ‘त्वम् एव सर्वभूतानां पावनः; ये त्वां मुहूर्तम् अपि पश्यन्ति ते स्वर्गं यान्ति, ये त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति ते निरयं यान्ति। निर्भयं गच्छ, धर्मेण राज्यं प्रशाधि।’ ततः रामः सर्वान् तपोधनान् अभिवाद्य पुष्पकम् आरुरोह, मुनिभिः आशीर्भिः पूजितः अर्धदिवसे अयोध्यां प्राप्य मध्यकक्षायाम् अवातरत्, पुष्पकं विसृज्य द्वाःस्थं ‘भरतलक्ष्मणौ शीघ्रम् आह्वय’ इति आदिशत्।

१संध्योपासनम्, अगस्त्याश्रमे आतिथ्यं रात्रिवासः च

१ऋषेर्वचनमाज्ञाय रामः संध्यामुपासितुम्।
उपाक्रमत्सरः पुण्यमप्सरोगणसेवितम्॥

२तत्रोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।
आश्रमं प्राविशद्रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः॥

३तस्यागस्त्यो बहुगुणं कन्दमूलं तथौषधम्।
शाल्यादीनि पवित्राणि भोजनार्थमकल्पयत्॥

४स भुक्तवान्नरश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम्।
प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपाविशत्॥

ऋषेः वचनम् आज्ञाय रामः संध्याम् उपासितुम् अप्सरोगणसेवितं पुण्यं सरः उपाक्रमत्। तत्र उदकम् उपस्पृश्य पश्चिमां संध्याम् अन्वास्य रामः महात्मनः कुम्भयोनेः आश्रमं प्राविशत्। अगस्त्यः तस्य भोजनार्थं बहुगुणं कन्दमूलम्, तथा ओषधम्, शाल्यादीनि पवित्राणि च अकल्पयत्। सः नरश्रेष्ठः अमृतोपमं तत् अन्नं भुक्तवान्, प्रीतः परितुष्टः च तां रात्रिं समुपाविशत्। रामः राजा अपि सन् आश्रमस्य नियमान् पालयति — संध्योपासनं, वन्यभोजनं, मुनेः समीपे वासः च। अगस्त्यस्य आतिथ्यं वन्यम् एव — कन्दमूलफलानि, नीवारशाल्यादीनि पवित्राणि धान्यानि; किन्तु तत् रामाय अमृतोपमम्, यतः प्रेम्णा दत्तम्। अस्मिन् दृश्ये वनवासस्य स्मृतिः अपि निहिता — चतुर्दशवर्षाणि रामः एतादृशम् एव आहारम् अभुङ्क्त। तृतीये मुद्रणे ‘कन्दमूलं तथौषधम्… शाल्यादीनि’, समीक्षिते ‘phalamūlaṃ tathauṣadhīḥ… śākāni ca’। ‘अप्सरोगणसेवितम्’ इति विशेषणेन सरसः दिव्यत्वं सूच्यते। आश्रमस्य शान्तिः, मुनेः प्रीतिः, रामस्य सन्तोषः च त्रयम् अपि अस्मिन् दृश्ये एकत्र दृश्यते। ‘प्रीतः परितुष्टः च’ इति पदद्वयेन तस्य मनसः पूर्णा तृप्तिः वर्ण्यते।

Heeding the seer's words, Rāma went to the holy lake, frequented by troops of apsarases, to perform the evening worship. There he touched the water, completed the rite of the western twilight, and entered the hermitage of the great-souled sage born of a pot. Agastya set before him for his meal roots and tubers of many virtues, herbs, and pure grains such as rice, and the best of men ate that food as though it were nectar and, pleased and wholly content, spent the night there. Though a king, Rāma keeps the rules of the hermitage: the twilight worship, forest fare, and a night beside the sage. Agastya's hospitality is all from the forest, roots, fruits and pure grains, yet to Rāma it is like nectar because it is given with love. The scene also holds a memory of the exile, for through fourteen years Rāma had lived on just such food. "Frequented by apsarases" hints that the lake is divine. The peace of the hermitage, the sage's affection and Rāma's contentment all meet in this one scene, and "pleased and wholly content" describes the complete satisfaction of his mind.

२प्रभाते विदायः, रामस्य विनयवचनम्

५प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाऽऽह्निकमरिंदमः।
ऋषिं समुपचक्राम गमनाय रघूत्तमः॥

६अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुम्भसम्भवम्।
आपृच्छे स्वां पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुमर्हसि॥

७धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि दर्शनेन महात्मनः।
द्रष्टुं चैवागमिष्यामि पावनार्थमिहात्मनः॥

प्रभाते काल्यम् उत्थाय आह्निकं कृत्वा अरिंदमः रघूत्तमः गमनाय ऋषिं समुपचक्राम। रामः कुम्भसम्भवं महर्षिम् अभिवाद्य अब्रवीत् — ‘स्वां पुरीं गन्तुम् आपृच्छे; माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। महात्मनः तव दर्शनेन अहं धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि। आत्मनः पावनार्थं पुनः त्वां द्रष्टुम् इह आगमिष्यामि।’ रामस्य विनयः अत्र स्पष्टः — सः स्वयं पावनः अपि मुनेः दर्शनेन आत्मानं पवित्रं मन्यते। ‘धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि’ इति द्विधा कृतज्ञता। गमनाय अनुज्ञायाः याचनं शिष्टाचारस्य अङ्गम् — अतिथिः स्वेच्छया न गच्छति, गृहपतेः अनुमतिं प्रार्थयते। षष्ठे मुद्रणे ‘आपृच्छे स्वां पुरीं गन्तुं’, समीक्षिते ‘āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi’। ‘रघूत्तमः’ इति विशेषणं तस्य वंशगौरवं स्मारयति। रामः प्रातःकाले एव सर्वाणि नित्यकर्माणि समाप्य मुनिं प्रति गच्छति — राज्ञः अपि दिनचर्या धर्मानुसारिणी। पुनरागमनस्य प्रतिज्ञा मुनेः प्रति स्नेहस्य द्योतिका।

Rising early at dawn and performing his daily rites, the best of the Raghus, subduer of foes, went to the seer to take his leave. Saluting the great sage born of a pot, Rāma said: "I ask your leave to go to my own city; please give me your permission. I am blessed and favoured by the sight of you, great soul. I shall come here again to see you, for my own purification." Rāma's humility is plain here: though he is himself a purifier, he counts the sight of the sage as what makes him pure. "I am blessed, I am favoured" expresses his gratitude twice over. To ask leave before going is part of good manners, for a guest does not simply leave when he pleases but seeks the host's consent. "Best of the Raghus" recalls the glory of his line. Rāma finishes all his daily rites at dawn before going to the sage, so that even a king's day follows dharma, and his promise to return shows his affection for the sage.

३अगस्त्यस्य रामस्तुतिः आशीर्वादः च

८तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनम्।
उवाच परमप्रीतो धर्मनेत्रस्तपोधनः॥

९अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम्।
पावनः सर्वभूतानां त्वमेव रघुनन्दन॥

१०मुहूर्तमपि राम त्वां येऽनुपश्यन्ति केचन।
पाविताः स्वर्गभूताश्च पूज्यास्ते त्रिदिवेश्वरैः॥

११ये च त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति प्राणिनो भुवि।
हतास्ते यमदण्डेन सद्यो निरयगामिनः॥

१२ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनाम्।
भुवि त्वां कथयन्तो हि सिद्धिमेष्यन्ति राघव॥

१३त्वं गच्छारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।
प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिर्हि जगतो भवान्॥

काकुत्स्थे एवं अद्भुतदर्शनं वाक्यं वदति, धर्मनेत्रः तपोधनः परमप्रीतः उवाच — ‘हे राम, तव इदं शुभाक्षरं वाक्यम् अत्यद्भुतम्; हे रघुनन्दन, त्वम् एव सर्वभूतानां पावनः। हे राम, ये केचन त्वां मुहूर्तम् अपि अनुपश्यन्ति, ते पाविताः स्वर्गभूताः च त्रिदिवेश्वरैः पूज्याः भवन्ति। ये तु प्राणिनः भुवि त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति, ते यमदण्डेन हताः सद्यः निरयगामिनः भवन्ति। हे रघुश्रेष्ठ, त्वम् ईदृशः सर्वदेहिनां पावनः; हे राघव, भुवि त्वां कथयन्तः हि सिद्धिम् एष्यन्ति। त्वम् अव्यग्रः अकुतोभयम् अरिष्टं पन्थानं गच्छ; धर्मेण राज्यं प्रशाधि, भवान् हि जगतः गतिः।’ रामः ‘पावनार्थम् आगमिष्यामि’ इति उक्तवान्, मुनिः तु प्रत्युत्तरयति — ‘त्वम् एव पावनः’। रामस्य दर्शनम्, तस्य कथनं च सिद्धिप्रदम् इति भक्तिभावः। द्वादशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — रामकथायाः कथनस्य फलम्, यत् रामायणस्य फलश्रुतेः अपि मूलम्। ‘ये त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति’ इति वचनं रामस्य शत्रूणां — रावणादीनां — विनाशं स्मारयति। अगस्त्यस्य आशीर्वादे त्रयः अंशाः — निर्भयः मार्गः, धर्मेण राज्यशासनम्, जगतः गतित्वं च। ‘धर्मनेत्रः’ इति मुनेः विशेषणम् — तस्य दृष्टिः धर्मेण एव प्रवर्तते। अयं स्तुतिभागः पूर्वसर्गेषु ‘त्वं हि नारायणः’ इति वचनस्य अनुवृत्तिः। रामस्य पावनत्वं मुनिः न केवलं शब्दैः, अपि तु फलनिर्देशेन अपि स्थापयति — दर्शनात् स्वर्गः, द्वेषात् नरकः।

As Kākutstha spoke these words of wonderful import, the ascetic, whose eye was dharma, answered in great delight: "These gracious words of yours are most wonderful, Rāma, for it is you, joy of the Raghus, who purify all beings. Whoever looks upon you even for a moment is purified, goes to heaven, and is honoured by the lords of heaven. But the creatures on earth who look on you with hostile eyes are struck down by Yama's rod and go straight to hell. Such are you, best of the Raghus, the purifier of every embodied being; those on earth who tell your story will attain perfection, Rāghava. Go now, untroubled, by a safe road free of every danger; rule the kingdom with righteousness, for you are the refuge of the world." Rāma had said he would come back to be purified; the sage answers that Rāma is himself the purifier. Seeing Rāma and telling of him bring perfection: this is the feeling of devotion. The fruit promised for telling Rāma's story is also the root of the Rāmāyaṇa's own closing promise of merit to those who hear it. "Those who look on you with hostile eyes" recalls the destruction of Rāma's enemies, Rāvaṇa and the rest. Agastya's blessing has three parts: a fearless road, righteous rule, and Rāma's being the refuge of the world. His epithet "whose eye was dharma" means that his vision is guided by dharma alone. This praise carries on the earlier words, "you are Nārāyaṇa", and the sage establishes Rāma's purifying power not only in words but by naming its fruits: heaven for those who see him, hell for those who hate him.

४मुनिभ्यः विदायः, पुष्पकेण अयोध्याप्रत्यागमनम्

१४एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः।
अभ्यवादयत प्राज्ञस्तमृषिं सत्यशीलिनम्॥

१५अभिवाद्य ऋषिश्रेष्ठं तांश्च सर्वांस्तपोधनान्।
अध्यारोहत्तदव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम्॥

१६तं प्रयान्तं मुनिगणा आशीर्वादैः समन्ततः।
अपूजयन्महेन्द्राभं सहस्राक्षमिवामराः॥

१७खस्थः स ददृशे रामः पुष्पके हेमभूषिते।
शशी मेघसमीपस्थो यथा जलधरागमे॥

१८ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते पूज्यमानस्ततस्ततः।
अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थो मध्यकक्षामवातरत्॥

मुनिना एवम् उक्तः प्राञ्जलिः प्रग्रहः प्राज्ञः नृपः सत्यशीलिनं तम् ऋषिम् अभ्यवादयत। ऋषिश्रेष्ठं तान् सर्वान् तपोधनान् च अभिवाद्य सः अव्यग्रः हेमभूषितं पुष्पकम् अध्यारोहत। प्रयान्तं महेन्द्राभं तं मुनिगणाः समन्ततः आशीर्वादैः अमराः सहस्राक्षम् इव अपूजयन्। हेमभूषिते पुष्पके खस्थः सः रामः जलधरागमे मेघसमीपस्थः शशी यथा ददृशे। ततः अर्धदिवसे प्राप्ते ततस्ततः पूज्यमानः काकुत्स्थः अयोध्यां प्राप्य मध्यकक्षाम् अवातरत्। रामस्य आकाशगमनस्य उपमा सुन्दरी — वर्षाकाले मेघानां मध्ये चन्द्रः इव सुवर्णविमाने रामः। ‘प्रग्रहः’ इति पदं विनयेन अवनतं सूचयति। ‘ततस्ततः पूज्यमानः’ इति पदेन मार्गे सर्वत्र जनाः तं पूजयन्ति इति ज्ञायते। अष्टादशे समीक्षिते ‘vimānād avarohata’, मुद्रणे ‘मध्यकक्षामवातरत्’ — राजप्रासादस्य मध्यमा कक्षा। अगस्त्याश्रमात् अयोध्या पर्यन्तं यात्रा अर्धदिवसे समाप्ता — पुष्पकस्य वेगः अद्भुतः। मुनिभिः इन्द्रवत् पूजितः रामः राजसूयादियज्ञानां योग्यः इति अपि सूच्यते।

So addressed by the sage, the wise king bowed low with joined palms and saluted that seer whose nature was truth. When he had saluted the best of seers and all those ascetics, he calmly mounted the gold-adorned Puṣpaka. As he departed, the hosts of sages on every side honoured him with blessings, as the immortals honour the thousand-eyed Indra, and standing in the sky in the golden Puṣpaka Rāma looked like the moon beside the clouds at the coming of the rains. Then at midday, honoured here and there all along the way, Kākutstha reached Ayodhyā and came down in the middle courtyard of the palace. The simile is lovely: Rāma in the golden chariot is like the moon among the rain-clouds. "Bowed low" marks his humility, and "honoured here and there" tells us that people worshipped him all along his route. The journey from Agastya's hermitage to Ayodhyā was over by midday, so wonderful was the Puṣpaka's speed. That the sages honoured him as they would Indra also suggests that he is worthy of great sacrifices such as the rājasūya.

५पुष्पकविसर्जनं, भरतलक्ष्मणयोः आह्वानम्

१९ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामगामिनम्।
विसर्जयित्वा गच्छेति स्वस्ति तेऽस्त्विति च प्रभुः॥

२०कक्षान्तरस्थितं क्षिप्रं द्वाःस्थं रामोऽब्रवीद्वचः।
लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वा तौ लघुविक्रमौ।
ममागमनमाख्याय शब्दापयत मा चिरम्॥

ततः कामगामिनं रुचिरं पुष्पकं विसृज्य ‘गच्छ, स्वस्ति ते अस्तु’ इति विसर्जयित्वा प्रभुः कक्षान्तरस्थितं द्वाःस्थं क्षिप्रं वचः अब्रवीत् — ‘लघुविक्रमौ तौ लक्ष्मणं भरतं च गत्वा मम आगमनम् आख्याय मा चिरं शब्दापयत।’ पुष्पकं पुनः स्वामिनं कुबेरं प्रति न गच्छति, रामस्य आज्ञया यत्र इच्छति तत्र गच्छति — ‘कामगामिनम्’। रामः पुष्पकं प्रति अपि ‘स्वस्ति तेऽस्तु’ इति शिष्टं वदति, यत् तस्य सर्वेषु सौजन्यं दर्शयति। विंशतितमः श्लोकः षट्पादः — ‘कक्षान्तरस्थितं क्षिप्रं…’, ‘लक्ष्मणं भरतं चैव…’, ‘ममागमनमाख्याय…’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। भ्रातॄणाम् आह्वानम् अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिका — तत्र रामः राजसूयस्य विषये तौ मन्त्रयिष्यते। एकोनविंशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। ‘लघुविक्रमौ’ इति विशेषणं भ्रात्रोः शीघ्रकारित्वं दर्शयति। रामः आगत्य एव भ्रातॄन् स्मरति — तस्य भ्रातृप्रेम सर्वत्र प्रकटम्।

Then the lord dismissed the lovely Puṣpaka, which goes wherever it wills, sending it off with "Go, and may it be well with you," and quickly said to the doorkeeper standing in the inner court: "Go to Lakṣmaṇa and Bharata, those two of swift valour, tell them I have come, and summon them without delay." The Puṣpaka does not return to its old master Kubera; at Rāma's command it goes wherever it pleases. That Rāma speaks courteously even to the chariot, wishing it well, shows his gentleness towards all. The summoning of his brothers prepares for the next sarga, where Rāma will take counsel with them about the rājasūya sacrifice. "Of swift valour" shows how promptly the brothers act, and that Rāma thinks of his brothers the moment he returns shows the love he bears them.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

अप्सरोगणसेवितम् ८२.१ अप्सरःसमूहैः सेवितम्

सन्धिः: अप्सरस् + गण → अप्सरोगण — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
समासः: अप्सरसां गणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्; ‘सरः’ इत्यस्य विशेषणम्

अन्वास्य ८२.२ उपास्य, आचर्य

सन्धिः: अनु + आस्य → अन्वास्य — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः ल्यप्, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

कुम्भयोनेः ८२.२ अगस्त्यस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘कुम्भयोनेर्महात्मनः’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: कुम्भः योनिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

शाल्यादीनि ८२.३ शालिप्रभृतीनि धान्यानि

सन्धिः: शालि + आदीनि → शाल्यादीनि — यण्सन्धिः
समासः: शालिः आदिः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

अमृतोपमम् ८२.४ अमृततुल्यम्

सन्धिः: अमृत + उपमम् → अमृतोपमम् — गुणसन्धिः
समासः: अमृतेन उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्; ‘अन्नम्’ इत्यस्य विशेषणम्

समुपाविशत् ८२.४ न्यवसत्, रात्रिं यापितवान्

सन्धिः: सम् + उप + आविशत् → समुपाविशत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः लङ्, ‘सम्-उप-आ’ उपसर्गाः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

काल्यम् ८२.५ प्रातःकाले

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘काल्यमुत्थाय’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अव्ययवत् — द्वितीया, एकवचनम्

आह्निकम् ८२.५ दैनिकं कर्म

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘कृत्वाऽऽह्निकमरिंदमः’ इति द्विरवग्रहः
समासः: समासः नास्ति — ‘अहन्’ इत्यस्मात् ठञ्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आपृच्छे ८२.६ गमनाय अनुज्ञां याचे

सन्धिः: आ + पृच्छे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रच्छ्’ धातोः लट्, ‘आ’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

अनुगृहीतः ८२.७ कृपापात्रीभूतः

सन्धिः: अनु + गृहीतः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः क्तः, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

धर्मनेत्रः ८२.८ धर्मदृष्टिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘धर्मनेत्रस्तपोधनः’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: धर्मः नेत्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तपोधनः ८२.८ तपस्वी

सन्धिः: तपस् + धनः → तपोधनः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
समासः: तपः एव धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पावनः ८२.९ पवित्रकर्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘पू’ धातोः णिजन्तात् ल्युः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

त्रिदिवेश्वरैः ८२.१० स्वर्गाधिपैः देवैः

सन्धिः: त्रिदिव + ईश्वरैः → त्रिदिवेश्वरैः — गुणसन्धिः
समासः: त्रिदिवस्य ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

घोरचक्षुर्भिः ८२.११ क्रूरदृष्टिभिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: घोराणि चक्षूंषि — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (चक्षुस्-शब्दः)

निरयगामिनः ८२.११ नरकं गच्छन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निरयं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सर्वदेहिनाम् ८२.१२ सर्वप्राणिनाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वे देहिनः — कर्मधारयः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

अकुतोभयम् ८२.१३ निर्भयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘पन्थानमकुतोभयम्’ इति संहिता
समासः: न कुतः अपि भयं यस्मिन् तम् — नञ्बहुव्रीहिः (अलुक्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्; ‘पन्थानम्’ इत्यस्य विशेषणम्

प्रशाधि ८२.१३ पालय, शासनं कुरु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘शास्’ धातोः लोट्, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

सत्यशीलिनम् ८२.१४ सत्यस्वभावम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सत्यं शीलम् अस्य अस्ति — मत्वर्थीयः इनिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अध्यारोहत् ८२.१५ आरूढवान्

सन्धिः: अधि + आरोहत् → अध्यारोहत् — यण्सन्धिः; पदे ‘अध्यारोहत्तदव्यग्रः’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः लङ्, ‘अधि-आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

महेन्द्राभम् ८२.१६ इन्द्रतुल्यकान्तिम्

सन्धिः: महेन्द्र + आभम् → महेन्द्राभम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: महेन्द्रस्य इव आभा यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

जलधरागमे ८२.१७ वर्षाकाले

सन्धिः: जलधर + आगमे → जलधरागमे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: जलधराणाम् आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

मध्यकक्षाम् ८२.१८ प्रासादस्य मध्यमं प्रकोष्ठम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘मध्यकक्षामवातरत्’ इति संहिता
समासः: मध्या कक्षा — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

कामगामिनम् ८२.१९ इच्छानुसारं गच्छन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

कक्षान्तरस्थितम् ८२.२० प्रकोष्ठस्य अन्तः स्थितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कक्षायाः अन्तरम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् स्थितः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

द्वाःस्थम् ८२.२० द्वारपालम्

सन्धिः: द्वार् + स्थम् → द्वाःस्थम् — रेफस्य विसर्गः
समासः: द्वारि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

लघुविक्रमौ ८२.२० शीघ्रपराक्रमौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लघुः विक्रमः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम्

शब्दापयत ८२.२० आह्वयत

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘शब्द’ नामधातोः णिजन्तात् लोट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्