- सन्धिः
- उप + श्रुत्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘मुहूर्तादुपश्रुत्य’ इति संहिता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः ल्यप्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
उत्तरकाण्डम् — एकाशीतितमः सर्गः
शुक्रशापेन दण्डराज्यस्य नाशः
शुक्रस्य आगमनं, अरजायाः दर्शनं, क्रोधः, सप्तरात्रे पांसुवर्षेण राज्यनाशशापः, आश्रमवासिनां निर्गमनम्, अरजायाः सरसि वासः, दण्डकारण्यस्य जनस्थानस्य च नामनिरुक्तिः, संध्याकालः
मुहूर्तानन्तरं वृत्तान्तं श्रुत्वा देवर्षिः शुक्रः शिष्यवृतः क्षुधार्तः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। रजसा समभिप्लुतां दीनाम् अरजां दृष्ट्वा तस्य रोषः समभवत्। सः शिष्यान् अवदत् — ‘दुर्मतेः दण्डस्य विनाशः प्राप्तः; सप्तरात्रेण सः सपुत्रबलवाहनः नश्यति, इन्द्रः च शतयोजनविस्तृतं तस्य विषयं महता पांसुवर्षेण धक्ष्यति।’ ततः आश्रमवासिनः जनाः विषयात् बहिः स्थानं चक्रुः। अरजां च सः ‘इह एव आश्रमे वस, इदं योजनपर्यन्तं सरः अस्ति, त्वत्समीपे ये वत्स्यन्ति ते पांसुवर्षेण अवध्याः भविष्यन्ति’ इति आदिशत्। यथोक्तं सप्ताहेन तत् राज्यं भस्मसात् अभवत्। ततः प्रभृति सः देशः दण्डकारण्यम् इति, तपस्विनां वासात् जनस्थानम् इति च उच्यते। कथां समाप्य अगस्त्यः ‘संध्याकालः अतिवर्तते, सूर्यः अस्तं गतः, उदकम् उपस्पृश’ इति रामम् अवदत्।
१शुक्रस्य आगमनम्, अरजां दृष्ट्वा क्रोधः
१स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः संन्यवर्तत॥
२सोऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम्।
ज्योत्स्नामिव ग्रहग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम्॥
३तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य विशेषतः।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीन्शिष्यांश्चैतदुवाच ह॥
४पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः।
विपत्तिं घोरसंकाशां क्रुद्धादग्निशिखामिव॥
५क्षयोऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमर्हति॥
सः अमितप्रभः देवर्षिः मुहूर्तात् वृत्तान्तम् उपश्रुत्य क्षुधार्तः शिष्यवृतः स्वम् आश्रमं संन्यवर्तत। सः रजसा समभिप्लुतां दीनाम् अरजां प्रत्यूषे ग्रहग्रस्तां न विराजतीं ज्योत्स्नाम् इव अपश्यत्। क्षुधार्तस्य तस्य विशेषतः रोषः समभवत्; लोकत्रयं निर्दहन् इव सः शिष्यान् एतत् उवाच — ‘पश्यध्वम्, विपरीतस्य अविदितात्मनः दण्डस्य क्रुद्धात् अग्निशिखायाः इव घोरसंकाशां विपत्तिम्। सानुगस्य दुरात्मनः अस्य दुर्मतेः क्षयः प्राप्तः, यः हुताशस्य प्रदीप्तां शिखां स्प्रष्टुम् अर्हति।’ अरजायाः उपमा मार्मिका — ग्रहणग्रस्ता चन्द्रिका प्रातःकाले निष्प्रभा भवति, तथा सा अपि निष्प्रभा। तस्याः नाम ‘अरजा’ (रजोरहिता), किन्तु इदानीं सा ‘रजसा समभिप्लुता’ — नाम्नः अर्थस्य विपर्ययः कविना सूक्ष्मम् उद्घाटितः। शुक्रस्य क्रोधः क्षुधया अपि वर्धितः इति कविः मानवीयं विवरणं ददाति। दण्डस्य कर्म अग्निशिखायाः स्पर्शः इव — यः अग्निं स्पृशति सः दह्यते एव। द्वितीये मुद्रणे ‘ग्रहग्रस्तां’ (स्पष्टम्)। शुक्रः पूर्वं दण्डस्य पुरोहितः आसीत्, अतः तस्य शापः न केवलं पितुः क्रोधः, अपि तु गुरोः अपि न्यायः। शिष्येण गुरुकन्यायाः धर्षणं द्विगुणः अपराधः।
After a while the divine seer of boundless splendour heard what had happened, and, hungry, he came back to his hermitage with his disciples around him. There he saw Arajā, wretched and covered in dust, like moonlight at dawn seized by the eclipse and shining no more. Anger rose in him, the fiercer for his hunger, and as though he would burn up the three worlds he said to his disciples: "See the dreadful calamity, like the flame of an angry fire, that is coming on perverse Daṇḍa, who does not know himself. The end has come for this evil-minded wretch and his followers, for he has dared to touch the blazing flame of the fire." The image of Arajā is a poignant one: as moonlight swallowed by eclipse fades at daybreak, so she had lost her radiance. Her very name, Arajā, means "free of dust", and now she lies covered in dust; the poet quietly turns the meaning of her name upside down. That Śukra's anger was sharpened by hunger is a human touch. Daṇḍa's deed was like touching a flame, and whoever touches fire is burned. Śukra had been Daṇḍa's family priest, so his curse is not only a father's anger but a guru's justice; a disciple's violation of his guru's daughter is a double crime.
२शुक्रस्य शापः — सप्तरात्रे पांसुवर्षेण राज्यनाशः
६यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंहितम्।
तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः॥
७सप्तरात्रेण राजासौ सपुत्रबलवाहनः।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः॥
८समन्ताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः॥
९सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च।
महता पांसुवर्षेण विलयं सर्वतोऽगमन्॥
१०दण्डस्य विषयो यावत्तावत्सर्वं समुच्छ्रयम्।
पांसुवर्षमिवालक्ष्यं सप्तरात्रं भविष्यति॥
‘यस्मात् सः ईदृशं घोरसंहितं पापं कृतवान्, तस्मात् सः दुर्मेधाः पापस्य कर्मणः फलं प्राप्स्यति। पापकर्मसमाचारः दुर्मतिः असौ राजा सप्तरात्रेण सपुत्रबलवाहनः वधं प्राप्स्यति। अस्य दुर्मतेः समन्तात् योजनशतं विषयं पाकशासनः महता पांसुवर्षेण धक्ष्यते। इह यानि स्थावराणि चराणि च सर्वसत्त्वानि, तानि सर्वाणि महता पांसुवर्षेण सर्वतः विलयम् अगमन्। दण्डस्य विषयः यावान्, तावत् सर्वं समुच्छ्रयं सप्तरात्रं पांसुवर्षम् इव अलक्ष्यं भविष्यति।’ शापस्य व्याप्तिः विशाला — न केवलं राजा, अपि तु तस्य पुत्राः, सेना, वाहनानि, सम्पूर्णः देशः, तत्र स्थितानि सर्वाणि भूतानि च। राज्ञः पापस्य फलं प्रजाः अपि भुञ्जते — एषः प्राचीनः राजधर्मसिद्धान्तः, यः पूर्वं शम्बूकप्रसङ्गे अपि दृष्टः। नवमे ‘विलयं सर्वतोऽगमन्’ इति भूतकालः मुद्रणे स्पष्टः — शापस्य निश्चितत्वात् भविष्यत् अपि भूतवत् उक्तम्; समीक्षिते ‘nāśaṃ yāsyanti sarvaśaḥ’। षष्ठे समीक्षिते ‘ghoradarśanam’, मुद्रणे ‘घोरसंहितम्’। पांसुवर्षः अद्भुतः दण्डः — न अग्निः, न जलम्, अपि तु धूलिः, यया सर्वं आच्छाद्यते। ‘सप्तरात्रेण’ इति कालनिर्देशः शापस्य शीघ्रतां दर्शयति। शुक्रः स्वयं न मारयति, इन्द्रं कर्तारं निर्दिशति — देवाः अपि ऋषेः वचनम् अनुसरन्ति।
"Since he has committed a sin so full of horror, the fool shall reap the fruit of his sinful deed. Within seven nights this king, whose conduct is sin, shall meet his death, together with his sons, his army and his mounts. For a hundred yojanas on every side, the chastiser of Pāka shall burn this evil man's realm with a great rain of dust. Every being here, moving and unmoving, is destroyed on every side by that great rain of dust. As far as Daṇḍa's realm extends, everything that stands shall for seven nights vanish from sight beneath the falling dust." The curse reaches far: not the king alone but his sons, his army, his mounts, the whole country and every creature in it. The people share the fruit of the king's sin; this is the ancient principle of royal dharma already seen in the story of Śambūka. Śukra even speaks of the destruction as though it had already happened, so certain is his curse. The punishment is a strange one, neither fire nor flood but dust that buries everything, and "within seven nights" shows how swiftly it will fall. Śukra does not kill with his own hand; he names Indra, the chastiser of Pāka, as the one who will act, for even the gods follow a seer's word.
३आश्रमवासिनां निर्गमनम्, अरजायाः सरसि वासः
११इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षस्तमाश्रमनिवासिनम्।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत्॥
१२श्रुत्वा तूशनसो वाक्यं सोऽऽश्रमावसथो जनः।
निष्क्रान्तो विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रेऽथ बाह्यतः॥
१३स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत्।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता॥
१४इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम्।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम्॥
१५त्वत्समीपे च ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम्।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा॥
१६श्रुत्वा नियोगं ब्रह्मर्षेः सारजा भार्गवी तदा।
तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता॥
इति उक्त्वा क्रोधताम्राक्षः सः तम् आश्रमनिवासिनं जनं ‘जनपदान्तेषु स्थीयताम्’ इति अब्रवीत्। उशनसः वाक्यं श्रुत्वा आश्रमावसथः सः जनः तस्मात् विषयात् निष्क्रान्तः, बाह्यतः स्थानं चक्रे। ततः मुनिजनं तथा उक्त्वा सः अरजाम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे दुर्मेधे, इह एव आश्रमे सुसमाहिता वस। हे अरजे, इदं योजनपर्यन्तं सुरुचिरप्रभं सरः विज्वरा भुङ्क्ष्व; अत्र कालः प्रतीक्ष्यताम्। तां निशां ये सत्त्वाः त्वत्समीपे वासम् एष्यन्ति, ते पांसुवर्षेण नित्यदा अवध्याः भविष्यन्ति।’ ब्रह्मर्षेः नियोगं श्रुत्वा सा भार्गवी अरजा भृशदुःखिता ‘तथा’ इति पितरं भार्गवं प्राह। शुक्रः पुत्रीं ‘दुर्मेधे’ इति सम्बोधयति — सा अपि दण्डं निवारयितुं न शक्ता इति खेदः। तथापि सः तस्याः रक्षणं करोति, तस्याः समीपवासिनां च। एवं दण्डकारण्ये अपि एकः पवित्रः प्रदेशः अवशिष्यते। षोडशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। पुत्र्याः आज्ञापालनं ‘तथेति’ इति एकेन पदेन व्यक्तम्; तस्याः दुःखस्य गभीरता ‘भृशदुःखिता’ इति पदेन। शुक्रः निरपराधान् आश्रमवासिनः पूर्वम् एव बहिः प्रेषयति — शापः केवलं दण्डविषयस्य, न तु निर्दोषाणाम्। एवं तस्य क्रोधे अपि विवेकः।
With that, his eyes red with anger, he told the people who lived in the hermitage, "Go and stay at the borders of the country." Hearing Uśanas's words, the hermitage-dwellers left that realm and made their home outside it. Then, having spoken to the sages, he said to Arajā: "Stay here in the hermitage, foolish girl, and keep your mind composed. Enjoy this lake a yojana across, shining with lovely lustre, and be free of distress; wait here for the time to pass. Whatever creatures come to stay near you that night shall never be harmed by the rain of dust." Hearing the brahmin-seer's command, Arajā, Bhārgava's daughter, in deep grief, said to her father, "So be it." Śukra calls his daughter "foolish" in his sorrow that she could not ward Daṇḍa off, yet he protects her and all who stay near her, so that even within the Daṇḍaka forest one holy spot remains. Her obedience is told in the single word "So be it", and the depth of her sorrow in "deeply grieved". Śukra sends the innocent people of the hermitage away first, since the curse is meant for Daṇḍa's realm, not for the blameless; even in anger he does not lose his judgement.
४राज्यस्य भस्मीभावः, दण्डकारण्यस्य जनस्थानस्य च नाम
१७इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समकारयत्।
तच्च राज्यं नरेन्द्रस्य सभृत्यबलवाहनम्॥
१८सप्ताहाद्भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना।
तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलयोर्नृप॥
१९शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन वैधर्म्ये सहिते कृते।
ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते॥
२०तपस्विनः स्थिता ह्यत्र जनस्थानमतोऽभवत्।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव॥
इति उक्त्वा भार्गवः अन्यत्र वासम् अकारयत्। नरेन्द्रस्य तत् सभृत्यबलवाहनं राज्यं ब्रह्मवादिना यथोक्तं सप्ताहात् भस्मसात् अभवत्। हे नृप, तस्य असौ विन्ध्यशैवलयोः मध्ये स्थितः दण्डविषयः सहिते वैधर्म्ये कृते तेन ब्रह्मर्षिणा शप्तः; हे काकुत्स्थ, ततः प्रभृति दण्डकारण्यम् इति उच्यते। अत्र तपस्विनः स्थिताः, अतः जनस्थानम् अभवत्। हे राघव, यत् त्वं मां पृच्छसि, तत् सर्वम् एतत् ते आख्यातम्। एवं पूर्वसर्गे रामेण पृष्टस्य प्रश्नस्य — ‘तत् वनं कथं निर्जनम्’ — उत्तरं पूर्णं भवति। दण्डस्य नाम्ना एव देशस्य नाम — राज्ञः अपराधस्य स्मारकम्। रामः स्वयं तत्र वनवासे न्यवसत्, खरदूषणादीन् राक्षसान् जनस्थाने अहनत्; अतः अस्य आख्यानस्य रामस्य कृते विशेषं महत्त्वम्। अष्टादशे ‘विन्ध्यशैवलयोर्नृप’, समीक्षिते ‘vindhyaśaivalasānuṣu’; एकोनविंशे ‘वैधर्म्ये सहिते कृते’, समीक्षिते ‘purā vaidharmake kṛte’। एवं श्वेतस्य तपोवनं शून्यं किमर्थम् इति प्रश्नस्य अपि उत्तरं लभ्यते — शापात् परं सः प्रदेशः मृगपक्षिहीनः अभवत्।
Having said this, Bhārgava went to live elsewhere. And within seven days, just as the expounder of Brahman had declared, the king's realm with its servants, army and mounts was turned to ashes. That realm of Daṇḍa, O king, lying between the Vindhya and the Śaivala, was cursed by the brahmin-seer when that unrighteous act had been done, and from that time on, Kākutstha, it has been called the Daṇḍaka forest. And because ascetics settled here, it became Janasthāna. "I have now told you all you asked me, Rāghava." So the question Rāma had asked in the previous sarga, how that forest came to be deserted, is fully answered. The land bears Daṇḍa's name, a memorial of the king's crime. Rāma had himself lived there during his exile and had slain Khara, Dūṣaṇa and the other rākṣasas in Janasthāna, which gives this story a special weight for him. It also answers why Śveta's place of penance was deserted: after the curse that region was left without beasts or birds.
५संध्याकालस्य सूचना
२१संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते।
एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः॥
२२कृतोदका नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते।
स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं सहितैर्ब्रह्मवित्तमैः।
रविरस्तंगतो राम गच्छोदकमुपस्पृश॥
‘हे वीर, संध्याम् उपासितुं समयः अतिवर्तते। एते सर्वे महर्षयः पूर्णकुम्भाः समन्ततः कृतोदकाः, हे नरव्याघ्र, आदित्यं पर्युपासते। सहितैः ब्रह्मवित्तमैः तैः ब्राह्मणम् अभ्यस्तम्; हे राम, रविः अस्तंगतः; गच्छ, उदकम् उपस्पृश।’ अगस्त्यः कथाम् अत्र एव स्थगयति, यतः सायंसंध्यायाः कालः आगतः — धर्मकृत्यम् कथायाः अपि अग्रे। ऋषयः पूर्णकुम्भैः जलं गृहीत्वा सूर्यम् उपतिष्ठन्ते इति आश्रमस्य सायंकालिकं चित्रम्। द्वाविंशः श्लोकः षट्पादः — ‘कृतोदका नरव्याघ्र’, ‘स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं’, ‘रविरस्तंगतो राम’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। अग्रिमः सर्गः रामस्य संध्योपासनया आरभ्यते। ‘ब्राह्मणम्’ इति पदं मुद्रणे स्पष्टम्, समीक्षिते ‘ṛṣibhir abhyastaḥ’ इति भिन्नः पाठः। एवं सर्गः कथायाः अन्ते दिनस्य अपि अन्तं दर्शयति।
"The hour for the evening worship is passing, hero," said Agastya. "All these great seers, with full water-pots on every side, have offered water, tiger among men, and are worshipping the sun. With these foremost knowers of Brahman the sacred text has been recited. The sun has set, Rāma; go and touch the water." Agastya breaks off his story here because the time of the evening twilight worship has come, and the duty of dharma comes before even a story. The seers carrying full pots of water and standing before the sun make a picture of evening in the hermitage. The next sarga opens with Rāma performing that worship, and so the sarga shows the end of the day together with the end of the tale.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिष्यैः वृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + नि + अवर्तत → संन्यवर्तत — यण्सन्धिः, मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लङ्, ‘सम्-नि’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सम् + अभिप्लुताम् → समभिप्लुताम् — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः क्तः, ‘सम्-अभि’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ग्रहेण ग्रस्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + ऊषे → प्रत्यूषे — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घोरः संकाशः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘विपत्तिम्’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- हुत + अशस्य → हुताशस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हुतम् अश्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घोरेण संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘पापम्’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुत्राः च बलं च वाहनानि च (द्वन्द्वः), तैः सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाकं शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पांसूनां वर्षम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ली’ धातोः अच्, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उच्छ्रयम् → समुच्छ्रयम् — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः अच्, ‘उद्’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्रोधताम्र + अक्षः → क्रोधताम्राक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्रोधेन ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (षच्-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जनपद + अन्तेषु → जनपदान्तेषु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- जनपदस्य अन्ताः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- आश्रम + आवसथः → आश्रमावसथः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदे ‘सोऽऽश्रमावसथो’ इति द्विरवग्रहः
- समासः
- आश्रमः आवसथः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; ‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- योजनं पर्यन्तः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; ‘सरः’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- वि + ज्वरा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगतः ज्वरः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भुज्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भृशं दुःखिता — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भस्मसात् + भूतम् → भस्मसाद्भूतम् — जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भस्मसात्’ (साति-प्रत्ययान्तम्) + ‘भूतम्’
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विधर्म’ इत्यस्मात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- दण्डक + अरण्यम् → दण्डकारण्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दण्डकस्य अरण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘जनस्थानमतोऽभवत्’ इति संहिता
- समासः
- जनानां स्थानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्णाः कुम्भाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- परि + उपासते → पर्युपासते — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः लट्, ‘परि-उप’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ब्रह्मविदः (उपपदतत्पुरुषः), ततः तमप्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्