कुम्भसम्भवः
८०.१
अगस्त्यः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुम्भात् सम्भवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — अशीतितमः सर्गः
दण्डेन अरजायाः धर्षणम्
दण्डस्य दीर्घं राज्यम्, चैत्रमासे भार्गवाश्रमगमनम्, अरजायाः दर्शनं, तस्याः सानुनयं निषेधवचनं, दण्डस्य बलात्कारः, अरजायाः प्रतीक्षा
अगस्त्यः कथाम् अनुवर्तयति। दण्डः बहून् वर्षगणान् विन्ध्यशैवलयोः मध्ये निहतकण्टकं राज्यम् अकरोत्। कदाचित् मनोरमे चैत्रमासे सः भार्गवस्य शुक्रस्य रमणीयम् आश्रमम् अगच्छत्, तत्र च वनोद्देशे विचरन्तीम् अप्रतिमरूपां भार्गवकन्याम् अरजाम् अपश्यत्। अनङ्गशरपीडितः सः तां ‘कस्य सुता असि’ इति अपृच्छत्। अरजा सानुनयम् अवदत् — ‘अहं भार्गवस्य ज्येष्ठा सुता, पितृवशा कन्या; मम पिता तव गुरुः, त्वं तस्य शिष्यः। बलात् मां मा स्पृश; यदि माम् इच्छसि, मम पितरं धर्मेण वरयस्व; अन्यथा क्रुद्धः सः त्रैलोक्यम् अपि दहेत्।’ कामवशं गतः मदोन्मत्तः दण्डः ‘त्वां प्राप्य वधः पापं वा भवतु’ इति उक्त्वा विस्फुरन्तीं तां बलात् धर्षितवान्, ततः मधुमन्तं नगरं प्रययौ। अरजा रुदन्ती आश्रमस्य समीपे भीता पितुः आगमनं प्रतीक्षते स्म।
१दण्डस्य दीर्घं निष्कण्टकं राज्यं, भार्गवाश्रमगमनम्
१एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसम्भवः।
अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे॥
२ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्।
अकरोत्तत्र दान्तात्मा राज्यं निहतकण्टकम्॥
३अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्।
रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे॥
एतत् रामाय आख्याय कुम्भसम्भवः महर्षिः अस्याम् एव कथायाम् अपरं वाक्यं वक्तुम् उपचक्रमे — ‘हे काकुत्स्थ, ततः सः दान्तात्मा दण्डः तत्र बहुवर्षगणायुतं निहतकण्टकं राज्यम् अकरोत्। अथ कस्मिंश्चित् काले सः राजा मनोरमे चैत्रे मासि रमणीयं भार्गवस्य आश्रमम् उपाक्रामत्।’ आदौ दण्डः ‘दान्तात्मा’ इति वर्ण्यते — तस्य राज्यं निष्कण्टकम्, शत्रवः नष्टाः। किन्तु अग्रे तस्य संयमः भग्नः भविष्यति, अतः अस्य विशेषणस्य विरोधः सूच्यते। चैत्रमासः वसन्तस्य कालः, यदा कामस्य प्रभावः प्रबलः इति काव्यसम्प्रदायः; कविः अत्र कालस्य निर्देशेन अग्रिमं संकटं पूर्वम् एव सूचयति। भार्गवः शुक्रः, यः पूर्वसर्गे दण्डस्य पुरोहितः इति उक्तः; अतः राजा स्वगुरोः आश्रमं गच्छति — एतत् अपि अग्रिमस्य अपराधस्य गुरुतां वर्धयति। ‘अस्यामेव कथायाम्’ इति पदेन अगस्त्यः सूचयति यत् अयं विषयः पूर्वकथायाः अनुवृत्तिः एव, न नूतना कथा।
Having told Rāma this much, the great seer born from a pot went on with another part of the same story. "Then, Kākutstha, Daṇḍa, self-controlled, ruled there for many myriads of years over a kingdom from which every thorn had been cleared. And at a certain time, in the delightful month of Caitra, the king came to the lovely hermitage of Bhārgava." At first Daṇḍa is called self-controlled: his kingdom is free of trouble and his enemies are destroyed. But his restraint will soon break, and the epithet hints at that contrast. Caitra is the month of spring, when, by poetic convention, desire is strongest; by naming the season the poet foreshadows the crisis ahead. Bhārgava is Śukra, named in the previous sarga as Daṇḍa's family priest, so the king is visiting his own guru's hermitage, which makes the wrong he is about to do all the graver. By saying "of the same story" Agastya makes clear that this is a continuation of the earlier tale, not a new one.
२अरजायाः दर्शनं, दण्डस्य कामपीडा प्रश्नः च
४तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि।
विचरन्तीं वनोद्देशे दण्डोऽपश्यदनुत्तमाम्॥
५स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः।
अभिगम्य सुसंविग्नां कन्यां वचनमब्रवीत्॥
६कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वासि सुता शुभे।
पीडितोऽहमनङ्गेन पृच्छामि त्वां शुभानने॥
७तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः।
भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं त्विदम्॥
‘तत्र सः दण्डः वनोद्देशे विचरन्तीं रूपेण भुवि अप्रतिमाम् अनुत्तमां भार्गवकन्याम् अपश्यत्। तां दृष्ट्वा सुदुर्मेधाः अनङ्गशरपीडितः सः सुसंविग्नां कन्याम् अभिगम्य वचनम् अब्रवीत् — “हे सुश्रोणि, कुतः त्वम् असि? हे शुभे, कस्य वा सुता असि? हे शुभानने, अनङ्गेन पीडितः अहं त्वां पृच्छामि।” एवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य तस्य कामिनः भार्गवी इदं सानुनयं वचः प्रत्युवाच।’ ‘सुदुर्मेधाः’ इति विशेषणेन पूर्वसर्गस्य ‘अल्पमेधसः’, ‘मूढः’ इति वर्णनं स्मार्यते — तस्य बुद्धिः बाल्यात् एव मन्दा। कन्या ‘सुसंविग्ना’ — राज्ञः दृष्टिं दृष्ट्वा एव सा भीता। दण्डस्य प्रश्नः शिष्टः इव भासते, किन्तु ‘पीडितोऽहमनङ्गेन’ इति स्वीकारेण तस्य अभिप्रायः स्पष्टः। अरजा तु ‘सानुनयम्’ उत्तरं ददाति — सा क्रोधं न करोति, धर्मेण तं निवर्तयितुं प्रयतते। मुद्रणे षष्ठे ‘शुभानने’, समीक्षिते ‘sumadhyame’; सप्तमे ‘त्विदम्’, समीक्षिते ‘nṛpam’। दण्डः तस्याः परिचयम् अपि न जानाति, तथापि तस्य मनः कामेन आक्रान्तम् — एतत् तस्य अविवेकस्य प्रथमं लक्षणम्।
"There Daṇḍa saw Bhārgava's daughter wandering in the woodland, peerless, with no equal in beauty on earth. At the sight of her, that most dull-witted man, pierced by the arrows of the bodiless god of love, went up to the frightened girl and said: 'Where are you from, lovely one? Whose daughter are you, fair one? I am tormented by love, and so I ask you, fair-faced one.' To him, maddened with infatuation and full of desire, Bhārgava's daughter replied with gentle, soothing words." The epithet "most dull-witted" recalls the previous sarga's description of him as foolish and slow: his mind had been dull since childhood. The girl was already terrified the moment she saw how the king looked at her. His question sounds courteous, but his own confession, "I am tormented by love", makes his purpose plain. Arajā answers him gently; she does not grow angry but tries to turn him back by appeal to dharma. Daṇḍa does not even know who she is, yet desire has already seized his mind, the first sign of his want of judgement.
३अरजायाः निषेधः — गुरुकन्या, पितुः शापभयम्
८भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः।
अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम्॥
९मा मां स्पृश बलाद्राजन्कन्या पितृवशा ह्यहम्।
गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः॥
१०व्यसनं सुमहत्क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः।
यदि वान्यन्मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा॥
११वरयस्व नरश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्।
अन्यथा तु फलं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम्॥
१२क्रोधेन हि पिता मेऽसौ त्रैलोक्यमपि निर्दहेत्।
दास्यते चानवद्याङ्ग तव मा याचितः पिता॥
अरजा अवदत् — ‘हे राजेन्द्र, माम् अक्लिष्टकर्मणः देवस्य भार्गवस्य ज्येष्ठां सुताम्, अरजां नाम आश्रमवासिनीं विद्धि। हे राजन्, बलात् मां मा स्पृश; अहं पितृवशा कन्या। हे राजेन्द्र, मम पिता तव गुरुः, त्वं च तस्य महात्मनः शिष्यः। क्रुद्धः सः महातपाः ते सुमहत् व्यसनं दद्यात्। यदि वा मया अन्यत् कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा, तर्हि, हे नरश्रेष्ठ, मम महाद्युतिं पितरं वरयस्व; अन्यथा तुभ्यं घोराभिसंहितं फलं भवेत्। क्रोधेन हि मम असौ पिता त्रैलोक्यम् अपि निर्दहेत्। हे अनवद्याङ्ग, याचितः पिता मां तव दास्यते।’ अरजायाः वचने चत्वारः तर्काः — सा कन्या पितृवशा, पिता गुरुः, शापस्य भयम्, धर्ममार्गस्य उपायः च। सा न केवलं निषेधति, अपि तु उचितं मार्गम् अपि दर्शयति — विवाहाय पितुः याचनम्। नवमः श्लोकः, द्वादशस्य उत्तरार्धं च समीक्षिते न स्तः; वुल्गेटे अरजायाः धर्मबुद्धिः विस्तरेण वर्णिता। ‘गुरुः पिता मे त्वं च शिष्यः’ इति वचनं दण्डस्य अपराधस्य गुरुतरत्वं स्पष्टयति — गुरुकन्याधर्षणं महापातकम्। ‘अनवद्याङ्ग’ इति सम्बोधने अपि सा राज्ञः प्रति आदरं रक्षति।
Arajā said: "Know, lord of kings, that I am Arajā, the eldest daughter of the god Bhārgava, whose deeds never falter, and I live in this hermitage. Do not touch me by force, O king; I am a maiden under my father's authority. My father is your guru, lord of kings, and you are that great soul's disciple. If he is angered, that great ascetic will bring a terrible calamity upon you. If you would have anything of me by the virtuous path that dharma approves, then ask my father, best of men, the radiant one, for my hand; otherwise the fruit for you will be dreadful. In his wrath my father could burn up even the three worlds. If you ask him, blameless one, he will give me to you." Arajā's words carry four arguments: she is a maiden under her father's protection; her father is his guru; there is the danger of a curse; and there is a righteous way open to him. She does not merely refuse but shows him the proper course, to ask her father for her in marriage. "My father is your guru and you his disciple" makes the gravity of Daṇḍa's crime plain, for to violate a guru's daughter is a great sin. Even in calling him "blameless one" she keeps her respect for the king.
४दण्डस्य उन्मत्तं वचनं, बलात्कारः, अरजायाः प्रतीक्षा
१३एवं ब्रुवाणामरजां दण्डः कामवशं गतः।
प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरस्याधाय चाञ्जलिम्॥
१४प्रसादं कुरु सुश्रोणि न कालं क्षेप्तुमर्हसि।
त्वत्कृते हि मम प्राणा विदीर्यन्ते वरानने॥
१५त्वां प्राप्य तु वधो वापि पापं वापि सुदारुणम्।
भक्तं भजस्व मां भीरु भजमानं सुविह्वलम्॥
१६एवमुक्त्वा तु तां कन्यां दोर्भ्यां प्राप्य बलाद्बली।
विस्फुरन्तीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे॥
१७तमनर्थं महाघोरं दण्डः कृत्वा सुदारुणम्।
नगरं प्रययावाशु मधुमन्तमनुत्तमम्॥
१८अरजापि रुदन्ती सा आश्रमस्याविदूरतः।
प्रतीक्षते सुसंत्रस्ता पितरं देवसंनिभम्॥
‘एवं ब्रुवाणाम् अरजां कामवशं गतः मदोन्मत्तः दण्डः शिरसि अञ्जलिम् आधाय प्रत्युवाच — “हे सुश्रोणि, प्रसादं कुरु, कालं क्षेप्तुं न अर्हसि; हे वरानने, त्वत्कृते मम प्राणाः विदीर्यन्ते। त्वां प्राप्य वधः वा अपि, सुदारुणं पापं वा अपि भवतु; हे भीरु, भक्तं भजमानं सुविह्वलं मां भजस्व।” एवम् उक्त्वा बली सः तां विस्फुरन्तीं कन्यां दोर्भ्यां बलात् प्राप्य यथाकामं मैथुनाय उपचक्रमे। तम् अनर्थं महाघोरं सुदारुणं कृत्वा दण्डः आशु अनुत्तमं मधुमन्तं नगरं प्रययौ। अरजा अपि आश्रमस्य अविदूरतः रुदन्ती सुसंत्रस्ता देवसंनिभं पितरं प्रतीक्षते।’ दण्डस्य अञ्जलिः विनयस्य न, कामस्य लक्षणम्। ‘वधो वापि पापं वापि’ इति वचनेन सः स्वयम् एव स्वविनाशं स्वीकरोति — मनोः उपदेशस्य ‘दण्डः पात्यते अपराधिषु’ इति वचनं स्मर्तव्यम्। अपराधं कृत्वा सः पलायते, अरजा तु धैर्येण पितरं प्रतीक्षते। अस्य घोरस्य कर्मणः फलम् अग्रिमसर्गे वर्ण्यते। मुद्रणे त्रयोदशे ‘कामवशं गतः’, समीक्षिते ‘kāmaśarārditaḥ’; षोडशे ‘प्राप्य’, समीक्षिते ‘gṛhya’।
"As Arajā spoke, Daṇḍa, fallen under the sway of desire and drunk with passion, placed his joined palms on his head and answered: 'Be gracious, lovely one; you must not waste time. Because of you, fair-faced one, my very life is bursting. Once I have won you, let death come, or even the most dreadful sin. Love me, timid one, for I am devoted to you and utterly overwhelmed.' With that the strong man seized the struggling girl in his arms by force and violated her as he pleased. Having done that monstrous, cruel and dreadful wrong, Daṇḍa hurried back to his fine city of Madhumanta. And Arajā, weeping and terror-stricken, waited near the hermitage for her father, who was like a god." Daṇḍa's joined palms are a sign not of humility but of lust. With "let death come, or even sin" he accepts his own destruction out of his own mouth; one should remember Manu's teaching that punishment falls on those who offend. Having done the wrong he flees, while Arajā, steadfast, waits for her father. The fruit of this terrible deed is told in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
बहुवर्षगणायुतम्
८०.२
बहुवर्षसमूहानां सहस्रदशकम्, दीर्घकालम्
- सन्धिः
- बहुवर्षगण + आयुतम् → बहुवर्षगणायुतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बहूनि वर्षाणि (कर्मधारयः), तेषां गणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषाम् अयुतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
दान्तात्मा
८०.२
संयतचित्तः
- सन्धिः
- दान्त + आत्मा → दान्तात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दान्तः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निहतकण्टकम्
८०.२
शत्रुरहितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निहताः कण्टकाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्
भार्गवम्
८०.३
भृगुवंशजस्य शुक्रस्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भृगु’ इत्यस्मात् अण्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘आश्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्
उपाक्रामच्चैत्रे
८०.३
समीपं गतवान्
- सन्धिः
- उप + आक्रामत् → उपाक्रामत् — सवर्णदीर्घसन्धिः; उपाक्रामत् + चैत्रे → उपाक्रामच्चैत्रे — श्चुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लङ्, ‘उप-आ’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; पदे ‘उपाक्रामच्चैत्रे’ इति श्चुत्वम्
रूपेणाप्रतिमाम्
८०.४
सौन्दर्ये अनुपमाम्
- सन्धिः
- रूपेण + अप्रतिमाम् → रूपेणाप्रतिमाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न प्रतिमा यस्याः सा अप्रतिमा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘रूपेण’ तृतीया; ‘अप्रतिमाम्’ द्वितीया, एकवचनम्
वनोद्देशे
८०.४
वनप्रदेशे
- सन्धिः
- वन + उद्देशे → वनोद्देशे — गुणसन्धिः
- समासः
- वनस्य उद्देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
सुदुर्मेधाः
८०.५
अतिमन्दबुद्धिः
- सन्धिः
- सु + दुर्मेधाः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुष्टा मेधा यस्य सः दुर्मेधाः (बहुव्रीहिः), सुष्ठु दुर्मेधाः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (दुर्मेधस्-शब्दः)
अनङ्गशरपीडितः
८०.५
कामबाणैः व्यथितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अनङ्गस्य शराः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः पीडितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुसंविग्नाम्
८०.५
अतिभीताम्
- सन्धिः
- सु + संविग्नाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु संविग्ना — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मोहोन्मत्तस्य
८०.७
मोहेन उन्मादं गतस्य
- सन्धिः
- मोह + उन्मत्तस्य → मोहोन्मत्तस्य — गुणसन्धिः
- समासः
- मोहेन उन्मत्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
सानुनयम्
८०.७
विनयपूर्वकम्, प्रसादयन्
- सन्धिः
- स + अनुनयम् → सानुनयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अनुनयेन सह वर्तमानम् — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्
अक्लिष्टकर्मणः
८०.८
सुकरमहाकर्मणः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘देवस्याक्लिष्टकर्मणः’ इति संहिता
- समासः
- न क्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
आश्रमवासिनीम्
८०.८
आश्रमे निवसन्तीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम्’ इति संहिता
- समासः
- आश्रमे वसति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिः, ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
पितृवशा
८०.९
पितुः अधीना
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पितुः वशे वर्तमाना — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
व्यसनम्
८०.१०
विपत्तिम्
- सन्धिः
- वि + असनम् → व्यसनम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
धर्मदृष्टेन
८०.१०
धर्मसम्मतेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मेण दृष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्; ‘सत्पथा’ इत्यस्य विशेषणम्
घोराभिसंहितम्
८०.११
भयंकरपरिणामयुक्तम्
- सन्धिः
- घोर + अभिसंहितम् → घोराभिसंहितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- घोरेण अभिसंहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; ‘फलम्’ इत्यस्य विशेषणम्
अनवद्याङ्ग
८०.१२
हे निर्दोषशरीर
- सन्धिः
- अनवद्य + अङ्ग → अनवद्याङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अनवद्यानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
मदोन्मत्तः
८०.१३
कामोन्मादेन मत्तः
- सन्धिः
- मद + उन्मत्तः → मदोन्मत्तः — गुणसन्धिः
- समासः
- मदेन उन्मत्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विदीर्यन्ते
८०.१४
भिद्यन्ते, विदलन्ति
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दॄ’ धातोः कर्मणि लट्, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सुविह्वलम्
८०.१५
अतिव्याकुलम्
- सन्धिः
- सु + विह्वलम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु विह्वलः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
दोर्भ्याम्
८०.१६
बाहुभ्याम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दोस्’ शब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम्
विस्फुरन्तीम्
८०.१६
प्रतिरोधाय चेष्टमानाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्फुर्’ धातोः शतृ, ‘वि’ उपसर्गः, ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अविदूरतः
८०.१८
समीपे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘आश्रमस्याविदूरतः’ इति संहिता
- समासः
- न विदूरम् — नञ्तत्पुरुषः, ततः तसिल्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
सुसंत्रस्ता
८०.१८
अतिभीता
- सन्धिः
- सु + संत्रस्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु संत्रस्ता — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
देवसंनिभम्
८०.१८
देवतुल्यम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवेन संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्