अद्भुततमम्
७९.१
अत्यन्तम् आश्चर्यकरम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अद्भुत’ इत्यस्मात् तमप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — एकोनाशीतितमः सर्गः
इक्ष्वाकुपुत्रस्य दण्डस्य राज्यप्राप्तिः
रामस्य प्रश्नः — वनं कथं निर्जनम्, मनोः इक्ष्वाकवे दण्डनीतेः उपदेशः, इक्ष्वाकोः शतं पुत्राः, कनिष्ठः दण्डः, विन्ध्यशैवलयोः मध्ये मधुमन्तं पुरम्, शुक्रः पुरोहितः
अगस्त्यस्य अद्भुतां कथां श्रुत्वा रामः पुनः पप्रच्छ — ‘यत्र श्वेतः तपः अतप्यत, तत् वनं कथं मृगद्विजवर्जितं शून्यं च अभवत्?’ अगस्त्यः अवदत् — पुरा कृतयुगे दण्डधरः मनुः स्वपुत्रम् इक्ष्वाकुं राज्ये स्थापयित्वा ‘राजवंशानां कर्ता भव, दण्डेन प्रजाः रक्ष, अकारणे दण्डं मा पातय; अपराधिषु विधिवत् मुक्तः दण्डः राजानं स्वर्गं नयति’ इति उपदिश्य ब्रह्मलोकं जगाम। इक्ष्वाकुः बहुभिः कर्मभिः शतं देवसुतोपमान् पुत्रान् अजनयत्। तेषु कनिष्ठः मूढः अकृतविद्यः पूर्वजान् न शुश्रूषते स्म; ‘अस्य शरीरे अवश्यं दण्डः पतिष्यति’ इति पिता तं ‘दण्ड’ इति नाम्ना अकरोत्, विन्ध्यशैवलयोः मध्ये राज्यं च ददौ। तत्र सः मधुमन्तं नाम अनुपमं पुरं निवेश्य उशनसं पुरोहितं वरयित्वा दिवि इन्द्रः इव राज्यम् अकरोत्।
१रामस्य पुनः प्रश्नः — वनस्य शून्यतायाः कारणम्
१तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वागस्त्यस्य राघवः।
गौरवाद्विस्मयाच्चैव भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे॥
२भगवंस्तद्वनं घोरं तपस्तप्यति यत्र सः।
श्वेतो वैदर्भको राजा कथं तदमृगद्विजम्॥
३तद्वनं स कथं राजा शून्यं मनुजवर्जितम्।
तपश्चर्तुं प्रविष्टः स श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥
४रामस्य वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम्।
वाक्यं परमतेजस्वी वक्तुमेवोपचक्रमे॥
अगस्त्यस्य तत् अद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा राघवः गौरवात् विस्मयात् च भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे — ‘हे भगवन्, यत्र सः वैदर्भकः राजा श्वेतः तपः अतप्यत, तत् घोरं वनं कथम् अमृगद्विजं जातम्? सः राजा शून्यं मनुजवर्जितं तत् वनं कथं तपः चर्तुं प्रविष्टः? एतत् तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ रामस्य कौतूहलसमन्वितं वचनं श्रुत्वा परमतेजस्वी मुनिः वाक्यं वक्तुम् एव उपचक्रमे। रामस्य प्रश्नः सूक्ष्मः — पूर्वकथायां वनस्य शून्यता केवलं वर्णिता, न तु तस्याः कारणम्। श्वेतः तत्र किमर्थं गतः, तत् वनं च किमर्थं निर्जनम् इति द्विविधा जिज्ञासा। ‘गौरवात् विस्मयाच्च’ इति पदद्वयेन रामस्य मनोभावः द्विविधः — मुनेः प्रति आदरः, कथायाः प्रति आश्चर्यं च। एवं एका कथा अन्यां कथां जनयति — श्वेतस्य आख्यानात् दण्डकारण्यस्य उत्पत्तेः आख्यानं प्रवर्तते, यत् अग्रिमयोः सर्गयोः पूर्णं भविष्यति। रामः स्वयं वनवासकाले दण्डकारण्ये न्यवसत्, अतः अस्य आख्यानस्य तस्य कृते विशेषः रसः। तृतीये श्लोके समीक्षिते ‘niḥsattvaṃ ca vanaṃ jātaṃ’, मुद्रणे ‘तद्वनं स कथं राजा’ (दृष्ट्या पठितम्)।
When he had heard Agastya's most wonderful story, Rāghava, moved by reverence and amazement alike, began to question him again. "Holy one," he said, "that dreadful forest where Śveta, king of Vidarbha, practised his austerities: how did it come to be without beasts and birds? And how did the king come to enter a forest so empty and deserted by men in order to do penance there? I want to hear the truth of it." Hearing Rāma's eager words, the sage of supreme radiance began to speak. Rāma's question is a fine one: the earlier story had only described the forest's emptiness, not its cause, and he wants to know two things, why Śveta went there and why the forest was deserted. "Out of reverence and amazement" shows the double feeling in his mind, respect for the sage and wonder at the tale. So one story gives birth to another: from the tale of Śveta springs the tale of how the Daṇḍaka forest came to be, which the next two sargas will complete. Rāma himself had lived in the Daṇḍaka forest during his exile, and so this story holds a special interest for him.
२मनोः इक्ष्वाकवे राज्यदानं दण्डनीत्युपदेशः च
५पुरा कृतयुगे राम मनुर्दण्डधरः प्रभुः।
तस्य पुत्रो महानासीदिक्ष्वाकुः कुलनन्दनः॥
६तं पुत्रं पूर्वकं राज्ये निक्षिप्य भुवि दुर्जयम्।
पृथिव्यां राजवंशानां भव कर्तेत्युवाच तम्॥
७तथैव च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव।
ततः परमसंतुष्टो मनुः पुत्रमुवाच ह॥
८प्रीतोऽस्मि परमोदार कर्ता चासि न संशयः।
दण्डेन च प्रजा रक्ष मा च दण्डमकारणे॥
९अपराधिषु यो दण्डः पात्यते मानवेषु वै।
स दण्डो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्॥
१०तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक।
धर्मो हि परमो लोके कुर्वतस्ते भविष्यति॥
११इति तं बहु संदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकं सनातनम्॥
अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, पुरा कृतयुगे दण्डधरः प्रभुः मनुः आसीत्; तस्य कुलनन्दनः महान् पुत्रः इक्ष्वाकुः। तं दुर्जयं पूर्वकं पुत्रं भुवि राज्ये निक्षिप्य मनुः तम् उवाच — “पृथिव्यां राजवंशानां कर्ता भव।” हे राघव, पुत्रेण पितुः तत् तथा एव प्रतिज्ञातम्। ततः परमसंतुष्टः मनुः पुत्रम् उवाच — “हे परमोदार, प्रीतः अस्मि; त्वं कर्ता असि, न संशयः। दण्डेन प्रजाः रक्ष, अकारणे च दण्डं मा कुरु। अपराधिषु मानवेषु यः दण्डः विधिवत् पात्यते, सः दण्डः पार्थिवं स्वर्गं नयति। तस्मात्, हे महाबाहो पुत्रक, दण्डे यत्नवान् भव; एवं कुर्वतः ते लोके परमः धर्मः भविष्यति।” इति पुत्रं बहु संदिश्य मनुः समाधिना हृष्टः सनातनं ब्रह्मलोकं त्रिदिवं जगाम।’ मनोः उपदेशे दण्डनीतेः द्वौ नियमौ — अपराधिनां दण्डः, निरपराधानां रक्षणम्। दण्डः न क्रौर्यम्, अपि तु धर्मः; विधिवत् प्रयुक्तः दण्डः राजानं स्वर्गं नयति। अयम् उपदेशः अग्रे दण्डनाम्नः राजकुमारस्य कथया सह विरोधं रचयिष्यति — यः दण्डः इति नाम्ना ख्यातः, सः एव अधर्मेण दण्डितः भविष्यति। पूर्वसर्गेषु शम्बूकवधेन रामः अपि अपराधिनं दण्डितवान्, अतः अयम् उपदेशः तस्य कर्मणः समर्थनम् इव भासते।
Agastya said: "Long ago in the Kṛta age, Rāma, the lord Manu held the rod of rule, and he had a great son, Ikṣvāku, the joy of his line. Manu set that unconquerable eldest son on the throne of the earth and said to him, 'Be the founder of the royal lines on earth.' The son promised his father that it would be so, Rāghava, and Manu, delighted, spoke to him again: 'I am pleased with you, noble son; you will be a founder, there is no doubt of it. Protect the people with the rod of punishment, but never use the rod without cause. Punishment duly inflicted on men who offend leads the king to heaven. So be careful in your use of the rod, my mighty son; if you act in this way you will win the highest righteousness in the world.' When he had instructed his son at length, Manu, rejoicing, passed by deep meditation to heaven, to the eternal world of Brahmā." Manu's teaching lays down two rules of royal justice: punish the guilty, and protect the innocent. Punishment is not cruelty but dharma, and rightly applied it carries the king to heaven. This teaching will set up an irony in the story of the prince named Daṇḍa, "the Rod": the one who bears the name of punishment will himself be punished for his wickedness. And since Rāma had lately punished an offender in the slaying of Śambūka, the teaching also reads almost as a vindication of what he did.
३इक्ष्वाकोः शतं पुत्राः, कनिष्ठस्य दण्डस्य नामकरणम्
१२प्रयाते त्रिदिवं तस्मिन्निक्ष्वाकुरमितप्रभः।
जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिन्तापरोऽभवत्॥
१३कर्मभिर्बहुरूपैश्च तैस्तैर्मनुसुतस्तदा।
जनयामास धर्मात्मा शतं देवसुतोपमान्॥
१४तेषामवरजस्तात सर्वेषां रघुनन्दन।
मूढश्चाकृतविद्यश्च न शुश्रूषति पूर्वजान्॥
१५नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रेऽल्पमेधसः।
अवश्यं दण्डपतनं शरीरेऽस्य भविष्यति॥
‘तस्मिन् त्रिदिवं प्रयाते अमितप्रभः इक्ष्वाकुः “कथं पुत्रान् जनयिष्ये” इति चिन्तापरः अभवत्। ततः मनुसुतः धर्मात्मा तैः तैः बहुरूपैः कर्मभिः देवसुतोपमान् शतं पुत्रान् जनयामास। हे तात रघुनन्दन, तेषां सर्वेषाम् अवरजः मूढः अकृतविद्यः च पूर्वजान् न शुश्रूषति स्म। “अस्य शरीरे अवश्यं दण्डपतनं भविष्यति” इति मत्वा पिता तस्य अल्पमेधसः “दण्डः” इति नाम चक्रे।’ इक्ष्वाकोः पुत्राः यज्ञदानादिभिः बहुभिः कर्मभिः जाताः, अतः ते देवसुतोपमाः। तेषु एकः एव विपरीतः — मूढः, अविद्यः, अविनीतः च। पितुः नामकरणं भविष्यवाणी इव — सः दण्डनीयः भविष्यति इति। नाम एव तस्य भाग्यस्य सूचकम्। ‘न शुश्रूषति पूर्वजान्’ इति पदेन ज्येष्ठभ्रातॄणां सेवायाः अभावः दर्शितः, यः इक्ष्वाकुवंशे महान् दोषः; रामस्य भ्रातरः तु तं सदा सेवन्ते। पञ्चदशे समीक्षिते ‘alpatejasaḥ’, मुद्रणे ‘अल्पमेधसः’ (स्पष्टम्)। ‘तात’ इति सम्बोधनं अगस्त्यस्य रामं प्रति वात्सल्यं दर्शयति। पितुः दृष्टिः तीक्ष्णा — सः पुत्रस्य दोषं बाल्ये एव जानाति, तथापि तं न त्यजति।
"When Manu had gone to heaven, Ikṣvāku of boundless splendour fell to wondering how he would beget sons. Then by many and various rites Manu's righteous son begot a hundred sons who were like the sons of gods. But the youngest of them all, dear joy of the Raghus, was foolish and untaught, and would not serve his elder brothers. Thinking, 'The rod of punishment will surely fall upon his body,' his father named that dull-witted son Daṇḍa." Because Ikṣvāku's sons were born through many rites of sacrifice and giving, they were like the children of gods; only one among them was the opposite, foolish, unlearned and unruly. The father's naming of him is almost a prophecy, that he will one day be punished; the name itself foretells his fate. "He would not serve his elders" points to the lack of service to elder brothers, a grave fault in the line of Ikṣvāku, whereas Rāma's own brothers always served him. Agastya's calling Rāma "dear" shows his affection for him. The father's eye was sharp: he saw his son's flaw while the boy was still a child, and yet he did not cast him off.
४दण्डस्य राज्यं, मधुमन्तपुरनिवेशः, शुक्रस्य पौरोहित्यम्
१६अपश्यमानस्तं देशं घोरं पुत्रस्य राघव।
विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये राज्यं प्रादादरिंदम॥
१७स दण्डस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतरोधसि।
पुरं चाप्रतिमं राम न्यवेशयदनुत्तमम्॥
१८पुरस्य चाकरोन्नाम मधुमन्तमिति प्रभो।
पुरोहितं तूशनसं वरयामास सुव्रतम्॥
१९एवं स राजा तद्राज्यमकरोत्सपुरोहितः।
प्रहृष्टमनुजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि॥
२०ततः स राजा मनुजेन्द्रपुत्रः सार्धं च तेनोशनसा तदानीम्।
चकार राज्यं सुमहान्महात्मा शक्रो दिवीवोशनसा समेतः॥
‘हे राघव, हे अरिंदम, पुत्रस्य घोरं स्वभावं जानन् तस्य योग्यं देशम् अन्यम् अपश्यमानः इक्ष्वाकुः विन्ध्यशैवलयोः मध्ये तस्मै राज्यं प्रादात्। सः दण्डः तत्र रम्ये पर्वतरोधसि राजा अभूत्; हे राम, तत्र सः अप्रतिमम् अनुत्तमं पुरं न्यवेशयत्। हे प्रभो, पुरस्य नाम “मधुमन्तम्” इति अकरोत्, सुव्रतम् उशनसं पुरोहितं च वरयामास। एवं सः राजा सपुरोहितः प्रहृष्टमनुजाकीर्णं तत् राज्यं दिवि देवराजः यथा अकरोत्। ततः सः मनुजेन्द्रपुत्रः सुमहान् महात्मा राजा तेन उशनसा सार्धं तदानीं दिवि उशनसा समेतः शक्रः इव राज्यं चकार।’ ‘अपश्यमानस्तं देशं घोरम्’ इति पङ्क्तेः हिन्दीभाष्यम् — ‘उस पुत्रके योग्य दूसरा कोई भयंकर देश न देखकर’ इति; समीक्षिते ‘taṃ doṣaṃ’ इति पाठः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, समीक्षिते नास्ति। इन्द्र-बृहस्पत्योः उपमायाः स्थाने अत्र इन्द्र-उशनसोः उपमा — शुक्रः असुराणां गुरुः इति प्रसिद्धः, अतः अत्र सूक्ष्मः सङ्केतः यत् दण्डस्य राज्यं सम्पन्नम् अपि अन्ते विनाशं प्राप्स्यति। अग्रिमे सर्गे तस्य अधर्मः, शुक्रस्य शापः च वर्ण्येते, यत्र शुक्रः एव दण्डं दण्डयिष्यति। विन्ध्यशैवलयोः मध्यदेशः एव अनन्तरं दण्डकारण्यम् इति प्रसिद्धम्, यत्र रामः सीतया सह न्यवसत्। मधुमन्तं पुरम् अपि तत्र एव आसीत्।
"Knowing his son's dreadful nature, Rāghava, subduer of foes, and seeing no other region fit for him, Ikṣvāku gave him a kingdom between the Vindhya and the Śaivala mountains. Daṇḍa became king there on a lovely mountain slope, and there, Rāma, he founded a city without equal. He named it Madhumanta, lord, and chose Uśanas, faithful to his vows, as his family priest. So that king, with his priest beside him, ruled his realm, crowded with happy people, as the king of the gods rules in heaven; the great-souled son of the lord of men governed together with Uśanas like Śakra in heaven joined with Uśanas." Where one would expect the familiar pairing of Indra with Bṛhaspati, the poet here pairs Indra with Uśanas; since Uśanas, that is Śukra, is famous as the preceptor of the asuras, there is a subtle hint that Daṇḍa's kingdom, prosperous as it is, will end in ruin. In the next sarga his wrongdoing and Śukra's curse are told, and it is Śukra himself who will punish Daṇḍa. The land between the Vindhya and the Śaivala later became famous as the Daṇḍaka forest, where Rāma lived with Sītā, and the city of Madhumanta too lay there.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
गौरवाद्
७९.१
आदरात्
- सन्धिः
- गौरवात् + विस्मयात् → गौरवाद्विस्मयात् — जश्त्वम्; मूलपदं ‘गौरवात्’; ‘गौरवाद्विस्मयाच्चैव’ इति जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुरु’ इत्यस्मात् अण्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
अमृगद्विजम्
७९.२
पशुपक्षिरहितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न सन्ति मृगाः द्विजाः च यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः (अन्तर्गतः द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मनुजवर्जितम्
७९.३
जनरहितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मनुजैः वर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्
कौतूहलसमन्वितम्
७९.४
जिज्ञासायुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कौतूहलेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्
दण्डधरः
७९.५
दण्डस्य धारकः, शासकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दण्डं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कुलनन्दनः
७९.५
कुलस्य आनन्ददायकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुलस्य नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निक्षिप्य
७९.६
स्थापयित्वा
- सन्धिः
- नि + क्षिप्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः ल्यप्, ‘नि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
राजवंशानाम्
७९.६
नृपकुलानाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्ञां वंशाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
कर्तेत्युवाच
७९.६
प्रवर्तकः भव इति अवदत्
- सन्धिः
- कर्ता + इति → कर्तेति — गुणसन्धिः; इति + उवाच → इत्युवाच — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पदानि संहितायाम्
- विभक्तिः
- ‘कर्ता’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘उवाच’ लिट्, प्रथमपुरुषः
अकारणे
७९.८
कारणं विना, निरपराधे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘दण्डमकारणे’ इति संहिता
- समासः
- न कारणम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
अपराधिषु
७९.९
दोषकारिषु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अपराध’ इत्यस्मात् इनिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
विधिवन्मुक्तः
७९.९
शास्त्रानुसारं प्रयुक्तः
- सन्धिः
- विधिवत् + मुक्तः → विधिवन्मुक्तः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे संहितायाम्
- विभक्तिः
- ‘विधिवत्’ अव्ययम्; ‘मुक्तः’ प्रथमा, एकवचनम्
यत्नवान्
७९.१०
सावधानः, प्रयत्नशीलः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘यत्नवान्भव’ इति संहिता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यत्न’ इत्यस्मात् मतुप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
समाधिना
७९.११
चित्तैकाग्र्येण, योगेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
अमितप्रभः
७९.१२
अपरिमिततेजाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘निक्ष्वाकुरमितप्रभः’ इति संहिता
- समासः
- अमिता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
चिन्तापरः
७९.१२
चिन्तामग्नः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘चिन्तापरोऽभवत्’ इति विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम्
- समासः
- चिन्ता परा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
देवसुतोपमान्
७९.१३
देवपुत्रतुल्यान्
- सन्धिः
- देवसुत + उपमान् → देवसुतोपमान् — गुणसन्धिः
- समासः
- देवसुतैः उपमा येषां तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
अवरजः
७९.१४
कनिष्ठः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘तेषामवरजस्तात’ इति संहिता
- समासः
- अवरं जातः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अकृतविद्यः
७९.१४
अशिक्षितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न कृता विद्या येन सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अल्पमेधसः
७९.१५
मन्दबुद्धेः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘चक्रेऽल्पमेधसः’ इति पूर्वरूपम्
- समासः
- अल्पा मेधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (अल्पमेधस्-शब्दः)
दण्डपतनम्
७९.१५
दण्डस्य प्राप्तिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दण्डस्य पतनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विन्ध्यशैवलयोः
७९.१६
विन्ध्यस्य शैवलपर्वतस्य च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- विन्ध्यः च शैवलः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, द्विवचनम्
पर्वतरोधसि
७९.१७
पर्वतस्य तटे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्वतस्य रोधः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (रोधस्-शब्दः)
न्यवेशयद्
७९.१७
स्थापितवान्, निर्मितवान्
- सन्धिः
- नि + अवेशयत् → न्यवेशयत् — यण्सन्धिः; न्यवेशयत् + अनुत्तमम् → न्यवेशयदनुत्तमम् — जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘नि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
तूशनसम्
७९.१८
शुक्राचार्यम्
- सन्धिः
- तु + उशनसम् → तूशनसम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यः, अत्र संहितायाम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उशनसम्’ द्वितीया, एकवचनम् (उशनस्-शब्दः)
सपुरोहितः
७९.१९
पुरोहितसहितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुरोहितेन सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मनुजेन्द्रपुत्रः
७९.२०
नृपतेः इक्ष्वाकोः पुत्रः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मनुजानाम् इन्द्रः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य पुत्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्