॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ७८

उत्तरकाण्डम् — अष्टसप्ततितमः सर्गः

श्वेतराजस्य आत्मकथा आभरणदानं च

विदर्भराजस्य सुदेवस्य पुत्रः श्वेतः, राज्यं तपः ब्रह्मलोकप्राप्तिः च, क्षुत्पिपासापीडा, पितामहस्य आदेशः, स्वशरीरभक्षणम्, अगस्त्याय आभरणदानं, मुक्तिः

अगस्त्येन पृष्टः स्वर्गी प्राञ्जलिः स्वकथाम् अकथयत्। सः विदर्भराजस्य सुदेवस्य ज्येष्ठः पुत्रः श्वेतः; पितरि स्वर्याते सः सहस्रवर्षाणि धर्मेण राज्यम् अकरोत्। आयुषः अन्तं विज्ञाय भ्रातरं सुरथं राज्ये अभिषिच्य सः इदं निर्जनं वनं प्रविश्य सरसः समीपे त्रीणि वर्षसहस्राणि घोरं तपः अतपत्, ब्रह्मलोकं च प्राप्तवान्। किन्तु तत्र अपि क्षुत्पिपासे तं बाधेते स्म। पितामहः अवदत् — ‘त्वया किमपि न दत्तम्, केवलं तपसा स्वशरीरं पुष्टम्; अतः स्वमांसम् एव भक्षय। यदा अगस्त्यः अत्र आगमिष्यति, तदा मोक्ष्यसे।’ अतः सः प्रतिदिनं अक्षयं स्वशवं भुङ्क्ते। सः अगस्त्यं प्रार्थयत — ‘इदम् आभरणं गृहीत्वा मां तारय।’ अगस्त्यः दुःखितः तत् आभरणं जग्राह; तत्क्षणम् एव राजर्षेः मानुषः देहः विननाश, सः तृप्तः प्रमुदितः त्रिदिवं जगाम। ‘तेन शक्रतुल्येन इदम् आभरणं मह्यं दत्तम्’ इति अगस्त्यः रामाय कथाम् समापयत्।

१स्वर्गिणः आत्मपरिचयः — विदर्भराजपुत्रः श्वेतः

१श्रुत्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम्।
प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन॥

२शृणु ब्रह्मन्पुरा वृत्तं ममैतत्सुखदुःखयोः।
अनतिक्रमणीयं च यथा पृच्छसि मां द्विज॥

३पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः।
सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्॥

४तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत।
अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान्सुरथोऽभवत्॥

५ततः पितरि स्वर्याते पौरा मामभ्यषेचयन्।
तत्राहं कृतवान्राज्यं धर्म्यं च सुसमाहितः॥

६एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि सुव्रत।
राज्यं कारयतो ब्रह्मन्प्रजा धर्मेण रक्षतः॥

अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, मम शुभाक्षरं भाषितं वाक्यं श्रुत्वा सः स्वर्गी प्राञ्जलिः इदं प्रत्युवाच, हे रघुनन्दन — “हे ब्रह्मन्, मम सुखदुःखयोः एतत् पुरावृत्तं शृणु; यथा त्वं मां पृच्छसि, तत् अनतिक्रमणीयं, हे द्विज। पुरा मम पिता वैदर्भकः महायशाः राजा सुदेवः इति त्रिषु लोकेषु विख्यातः वीर्यवान् आसीत्। तस्य द्वाभ्यां स्त्रीभ्यां पुत्रद्वयम् अजायत — अहं श्वेतः इति ख्यातः, यवीयान् सुरथः। ततः पितरि स्वर्याते पौराः माम् अभ्यषेचयन्; तत्र अहं सुसमाहितः धर्म्यं राज्यम् अकरवम्। एवं धर्मेण प्रजाः रक्षतः राज्यं कारयतः मम वर्षसहस्राणि समतीतानि, हे सुव्रत।”’ स्वर्गी अगस्त्यस्य प्रश्नं ‘अनतिक्रमणीयम्’ इति मन्यते — मुनेः आज्ञा न उल्लङ्घनीया इति तस्य विनयः। श्वेतः आदर्शः राजा आसीत् — पौरैः अभिषिक्तः, धर्मेण प्रजापालकः, सुसमाहितः च। अतः तस्य अनन्तरं दुःखं कर्मदोषात् एव, न अधर्मात् इति पाठकः अवगच्छति। द्वितीये श्लोके मुद्रणे ‘पुरा वृत्तं’, समीक्षिते ‘yathāvṛttam’; ‘अनतिक्रमणीयं च’ समीक्षिते ‘duratikramaṇīyaṃ hi’। पञ्चमे ‘धर्म्यं च’, समीक्षिते ‘dharmeṇa’। अगस्त्यः स्वर्गिणः वचनं यथावत् रामाय पुनः कथयति, अतः अस्मिन् सर्गे वक्तृत्रयम् — वाल्मीकिः, अगस्त्यः, श्वेतः च। ‘सुखदुःखयोः’ इति पदेन श्वेतः स्वजीवनस्य द्वौ भागौ सूचयति — राज्ये सुखम्, स्वर्गे अपि दुःखम्। सुदेवस्य द्वे पत्न्यौ, ताभ्यां द्वौ पुत्रौ इति वंशस्य परिचयः। पौराणां सम्मत्या अभिषेकः तस्य लोकप्रियतां दर्शयति। सहस्रवर्षाणां राज्यकालः अपि तस्य धर्मपरायणतायाः प्रमाणम्।

Agastya said: "When he had heard my words, Rāma, spoken in gracious syllables, the heaven-dweller joined his palms and answered me, joy of the Raghus: 'Hear, brahmin, this old story of my joys and my sorrows; what you ask of me I may not refuse. Long ago my father was king of Vidarbha, the famous Sudeva, renowned in the three worlds and full of valour. Two sons were born to him by two wives: I, known as Śveta, and the younger, Suratha. When my father had gone to heaven the citizens consecrated me king, and there I ruled a righteous kingdom with a collected mind. So a thousand years went by, man of good vows, while I governed the realm and protected the people by dharma.'" The heaven-dweller takes Agastya's question as something he cannot refuse, for a sage's bidding is not to be set aside; that is his humility. Śveta had been a model king, consecrated by the citizens, guarding his people by dharma, composed in mind. The reader therefore understands that the suffering which followed came from some flaw in his deeds, not from any wrongdoing as a ruler. Agastya is repeating to Rāma exactly what the heaven-dweller told him, so three voices speak in this sarga: Vālmīki, Agastya and Śveta. By "my joys and sorrows" Śveta points to the two halves of his life, happiness as a king and sorrow even in heaven. The mention of Sudeva's two wives and two sons introduces the family; his consecration by the will of the citizens shows how loved he was, and a reign of a thousand years is proof of his devotion to dharma.

२वनप्रवेशः, सुरथस्य अभिषेकः, घोरं तपः, ब्रह्मलोकप्राप्तिः

७सोऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्विज्ञातायुर्द्विजोत्तम।
कालधर्मं हृदि न्यस्य ततो वनमुपागमम्॥

८सोऽहं वनमिदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम्।
तपश्चर्तुं प्रविष्टोऽस्मि समीपे सरसः शुभे॥

९भ्रातरं सुरथं राज्ये अभिषिच्य महीपतिम्।
इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं मया चिरम्॥

१०सोऽहं वर्षसहस्राणि तपस्त्रीणि महावने।
तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्॥

“हे द्विजोत्तम, सः अहं कस्मिंश्चित् निमित्ते विज्ञातायुः कालधर्मं हृदि न्यस्य ततः वनम् उपागमम्। मृगपक्षिविवर्जितम् इदं दुर्गं वनं शुभे सरसः समीपे तपः चर्तुं प्रविष्टः अस्मि। भ्रातरं सुरथं महीपतिं राज्ये अभिषिच्य इदं सरः समासाद्य मया चिरं तपः तप्तम्। सः अहं अस्मिन् महावने त्रीणि वर्षसहस्राणि सुदुष्करं तपः तप्त्वा अनुत्तमं ब्रह्मलोकं प्राप्तः।”’ श्वेतः मृत्योः समीपं विज्ञाय स्वयम् एव राज्यं त्यजति — एषः राजर्षीणां पुरातनः आचारः। ‘कालधर्मं हृदि न्यस्य’ इति पदेन सः मृत्युं स्मरन् एव तपः आरभते इति ज्ञायते। अनेन पूर्वसर्गस्य रहस्यं किञ्चित् उद्घाट्यते — सरसि दृष्टः शवः तस्य एव पूर्वदेहः, शून्यः आश्रमः तस्य एव तपःस्थानम्। त्रिसहस्रवर्षीयं तपः अत्यन्तं कठिनम्, तस्य फलं ब्रह्मलोकः — सर्वोच्चः लोकः। नवमे समीक्षिते ‘narādhipam’, मुद्रणे ‘महीपतिम्’। राज्यस्य त्यागः, भ्रातुः अभिषेकः, वनवासः, तपः — एषः क्रमः रामस्य स्वजीवनेन अपि किञ्चित् साम्यं भजते, यतः सः अपि राज्यं त्यक्त्वा वनं गतवान्।

"'Then, best of brahmins, learning by some sign how long my life would last, I laid the law of death to heart and went to the forest. I entered this impassable forest, empty of beasts and birds, to practise austerity by this lovely lake. I consecrated my brother Suratha as king in my place, came to this lake and practised austerity here for a long time. For three thousand years I carried out the most arduous austerities in this great forest, and so I reached the unsurpassed world of Brahmā.'" Knowing that death was near, Śveta gave up his kingdom of his own accord, following the ancient custom of royal seers; "laying the law of death to heart" means that he began his austerities with death before his mind. Here the mystery of the previous sarga begins to open: the corpse in the lake was his own former body, and the deserted hermitage was the place of his austerities. Three thousand years of penance is hard indeed, and its fruit was Brahmā's world, the highest of all. The sequence, giving up the kingdom, consecrating a brother, living in the forest, practising austerity, even bears some likeness to Rāma's own life, for he too left a kingdom and went to the forest.

३ब्रह्मलोके क्षुत्पिपासापीडा, पितामहस्य आदेशः

११तस्येमे स्वर्गभूतस्य क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम।
बाधेते परमोदार ततोऽहं व्यथितेन्द्रियः॥

१२गत्वा त्रिभुवनश्रेष्ठं पितामहमुवाच ह।
भगवन्ब्रह्मलोकोऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः॥

१३कस्यायं कर्मणः पाकः क्षुत्पिपासानुगो ह्यहम्।
आहारः कश्च मे देव तन्मे ब्रूहि पितामह॥

१४पितामहस्तु मामाह तवाहारः सुदेवज।
स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः॥

१५स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम्।
अनुप्तं रोहते श्वेत न कदाचिन्महामते॥

१६दत्तं न तेऽस्ति सूक्ष्मोऽपि तप एव निषेवसे।
तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया॥

१७स त्वं सुपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम्।
भक्षयित्वामृतरसं तेन वृत्तिर्भविष्यति॥

१८यदा तु तद्वनं श्वेत अगस्त्यः स महानृषिः।
आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छ्राद्विमोक्ष्यसे॥

१९स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणानपि।
किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम्॥

“हे द्विजोत्तम, स्वर्गभूतस्य तस्य मम इमे क्षुत्पिपासे बाधेते, हे परमोदार; ततः अहं व्यथितेन्द्रियः त्रिभुवनश्रेष्ठं पितामहं गत्वा उवाच — ‘हे भगवन्, अयं ब्रह्मलोकः क्षुत्पिपासाविवर्जितः; अहं तु क्षुत्पिपासानुगः — कस्य कर्मणः अयं पाकः? हे देव पितामह, कः मे आहारः, तत् मे ब्रूहि।’ पितामहः माम् आह — ‘हे सुदेवज, स्वादूनि स्वानि मांसानि एव तव आहारः, तानि नित्यशः भक्षय। उत्तमं तपः कुर्वता त्वया स्वशरीरम् एव पुष्टम्; हे श्वेत महामते, अनुप्तं कदापि न रोहते। सूक्ष्मम् अपि दत्तं ते नास्ति, त्वं तपः एव निषेवसे; तेन स्वर्गगतः अपि, वत्स, क्षुत्पिपासया बाध्यसे। अतः त्वं आहारैः सुपुष्टम् अनुत्तमं स्वशरीरम् अमृतरसं भक्षयित्वा वृत्तिं प्राप्स्यसि। यदा तु सः महान् ऋषिः दुर्धर्षः अगस्त्यः तत् वनम् आगमिष्यति, तदा अस्मात् कृच्छ्रात् विमोक्ष्यसे। हे सौम्य, सः सुरगणान् अपि तारयितुं शक्तः; किं पुनः क्षुत्पिपासावशं गतं त्वां, हे महाबाहो।’” अस्य भागस्य मूलतत्त्वं ‘अनुप्तं रोहते न’ इति — बीजं विना फलं नास्ति। दानं विना केवलं तपः स्वर्गं ददाति, न तु तृप्तिम्। पितामहस्य दण्डः अपि उपायेन सह — अगस्त्यस्य आगमनं मुक्तेः द्वारम्। श्वेतस्य प्रश्नः न्याय्यः — ब्रह्मलोके क्षुधा पिपासा च न भवतः, तर्हि मम कथम्? पितामहस्य उत्तरं कर्मसिद्धान्तस्य स्पष्टं निदर्शनम्। तपसा पुण्यं लभ्यते, किन्तु भोगः दानात् एव; यः किमपि न ददाति, सः स्वर्गे अपि किमपि न लभते। अतः तस्य आहारः स्वदेहः एव, यं सः तपःकाले एव पोषितवान्। अयं दण्डः क्रूरः इव भासते, किन्तु तस्य मूले न्यायः अस्ति। पितामहः आशाम् अपि ददाति — अगस्त्यस्य नाम्ना मुक्तेः मार्गः प्रदर्शितः। अगस्त्यस्य महिमा ‘सुरगणान् अपि तारयितुं शक्तः’ इति वचनेन प्रकाश्यते, यत् पूर्वसर्गे रामस्य विषये अगस्त्येन उक्तं वचनं स्मारयति। ‘सुदेवज’ इति सम्बोधनं पितृनाम्ना पुत्रस्य परिचयः। दानस्य महत्त्वम् अस्य आख्यानस्य केन्द्रम्।

"'But when I had reached heaven, best of brahmins, hunger and thirst tormented me, and so, my senses in anguish, I went to the Grandsire, best in the three worlds, and said: "Lord, this world of Brahmā knows neither hunger nor thirst, yet hunger and thirst pursue me. Of what deed is this the ripening? And what is to be my food, O god? Tell me that, Grandsire." The Grandsire answered: "Son of Sudeva, your food is your own sweet flesh; eat it always. While you practised the highest austerity it was only your own body you nourished; and what is not sown never grows, wise Śveta. You gave nothing, not even a trifle; you pursued austerity alone. That is why, child, though you have reached heaven, hunger and thirst torment you. So eat your own matchless body, well fed and sweet as nectar, and live on that. But when the great seer Agastya, the unassailable, comes to that forest, you will be freed from this hardship. He could save even the hosts of the gods, gentle one; how much more you, mighty one, who have fallen into the grip of hunger and thirst."'" The heart of this passage is "what is not sown never grows": without seed there is no harvest. Austerity without giving wins heaven but not satisfaction. Śveta's question was fair, since hunger and thirst do not exist in Brahmā's world, so how could he feel them? The Grandsire's answer is a plain illustration of the law of deeds: austerity earns merit, but enjoyment comes only from giving, and one who gives nothing receives nothing even in heaven. So his food is his own body, the very body he fed so well while he did penance. The sentence seems cruel, yet justice lies at its root, and the Grandsire joins hope to it, naming Agastya as the way to release. Agastya's greatness shines in the words "he could save even the hosts of the gods", which recall what Agastya had himself said about Rāma in the sarga before. "Son of Sudeva" names the son by his father. The worth of giving is the centre of the whole tale.

४स्वशरीरभक्षणम्, अगस्त्यस्य प्रार्थना

२०सोऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम्।
आहारं गर्हितं कुर्मि स्वशरीरं द्विजोत्तम॥

२१बहून्वर्षगणान्ब्रह्मन्भुज्यमानमिदं मया।
क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा॥

२२तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्रादस्माद्विमोक्षय।
अन्येषां न गतिर्ह्यत्र कुम्भयोनिमृते द्विजम्॥

२३इदमाभरणं सौम्य तारणार्थं द्विजोत्तम।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते प्रसादं कर्तुमर्हसि॥

२४इदं तावत्सुवर्णं च धनं वस्त्राणि च द्विज।
भक्ष्यं भोज्यं च ब्रह्मर्षे ददात्याभरणानि च॥

२५सर्वान्कामान्प्रयच्छामि भोगांश्च मुनिपुङ्गव।
तारणे भगवन्मह्यं प्रसादं कर्तुमर्हसि॥

“सः अहं देवदेवस्य भगवतः निश्चयं श्रुत्वा, हे द्विजोत्तम, स्वशरीरं गर्हितम् आहारं करोमि। हे ब्रह्मन्, बहून् वर्षगणान् मया भुज्यमानम् इदं शरीरं क्षयं न अभ्येति, हे ब्रह्मर्षे, मम तृप्तिः अपि उत्तमा। कृच्छ्रभूतस्य तस्य मम अस्मात् कृच्छ्रात् विमोक्षय; अत्र कुम्भयोनिं द्विजम् ऋते अन्येषां गतिः न अस्ति। हे सौम्य द्विजोत्तम, इदम् आभरणं मम तारणार्थं प्रतिगृह्णीष्व, भद्रं ते, प्रसादं कर्तुम् अर्हसि। इदं सुवर्णं धनं वस्त्राणि भक्ष्यं भोज्यं च, आभरणानि च ददाति; हे मुनिपुङ्गव, सर्वान् कामान् भोगान् च प्रयच्छामि। हे भगवन्, मम तारणे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।”’ शरीरं भुज्यमानम् अपि न क्षीयते — एषः दण्डस्य नित्यत्वम्। ‘कुर्मि’ इति रूपं मुद्रणे स्पष्टम्; व्याकरणदृष्ट्या ‘करोमि’ अपेक्ष्यते, तथापि यथामुद्रितं रक्षितम्। चतुर्विंशः पञ्चविंशः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — श्वेतस्य दानस्य विस्तरः, येन तस्य पूर्वं दानस्य अभावः अधुना पूर्यते इति भावः। अगस्त्यः एव तस्य एकमात्रा गतिः इति वचनं पितामहस्य वचनेन सङ्गच्छते। श्वेतः अगस्त्यं दृष्ट्वा एव तं मुक्तिदातारं जानाति, यतः पितामहेन तस्य नाम कथितम्। सः आभरणं दातुम् इच्छति, यतः दानेन एव तस्य दोषः शाम्यति। अगस्त्यस्य प्रतिग्रहः अत्र श्वेतस्य कृते उपकारः, न तु मुनेः लोभः। एवं दानस्य ग्रहीता अपि दातुः उपकारकः भवति।

"'Having heard the decree of the lord, the god of gods, best of brahmins, I make my own body my loathsome food. For many years I have eaten it, brahmin seer, yet it never wastes away, and my satisfaction is complete. Release me from this distress into which I have fallen; there is no refuge here but you, the pot-born brahmin. Accept this ornament, gentle one, best of brahmins, for my deliverance; blessings on you, grant me this favour. This ornament yields gold and wealth, garments, food of every kind, and more ornaments besides; I offer you every desire and every enjoyment, bull among sages. Holy one, grant me the favour of setting me free.'" That the body does not waste away though it is eaten is what makes the punishment endless. Śveta's statement that Agastya is his only refuge agrees with the Grandsire's words: he knew the sage as his deliverer as soon as he saw him, since the Grandsire had named him. He wants to give the ornament because only by giving can his fault be quieted; the lavish list of what it yields shows the lack of giving in his past now being made good. Agastya's acceptance is a kindness to Śveta, not greed on the sage's part; in this way the one who receives a gift also serves the giver.

५अगस्त्येन आभरणग्रहणं, श्वेतस्य मुक्तिः, कथासमाप्तिः

२६तस्याहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःखसमन्वितम्।
तारणायोपजग्राह तदाभरणमुत्तमम्॥

२७मया प्रतिगृहीते तु तस्मिन्नाभरणे शुभे।
मानुषः पूर्वको देहो राजर्षेर्विननाश ह॥

२८प्रणष्टे तु शरीरेऽसौ राजर्षिः परया मुदा।
तृप्तः प्रमुदितो राजा जगाम त्रिदिवं सुखम्॥

२९तेनेदं शक्रतुल्येन दिव्यमाभरणं मम।
तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतदर्शनम्॥

‘तस्य स्वर्गिणः दुःखसमन्वितं वाक्यं श्रुत्वा अहं तस्य तारणाय तत् उत्तमम् आभरणम् उपजग्राह। मया तस्मिन् शुभे आभरणे प्रतिगृहीते राजर्षेः पूर्वकः मानुषः देहः विननाश। शरीरे प्रणष्टे सः राजर्षिः परया मुदा तृप्तः प्रमुदितः राजा सुखं त्रिदिवं जगाम। हे काकुत्स्थ, तेन शक्रतुल्येन तस्मिन् निमित्ते इदम् अद्भुतदर्शनं दिव्यम् आभरणं मह्यं दत्तम्।’ इति अगस्त्यः पूर्वसर्गे रामेण पृष्टस्य प्रश्नस्य उत्तरं समापयति। दानस्य ग्रहणम् एव दानस्य फलस्य सिद्धिः — यावत् कोऽपि न गृह्णाति, तावत् दानं न पूर्णम्। अतः अगस्त्यः दुःखेन सह, करुणया एव तत् गृह्णाति। अस्य कथायाः सम्बन्धः पूर्वसर्गेण स्पष्टः — ‘दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत्फलम्’ इति अगस्त्यस्य वचनं, रामाय तस्य आभरणस्य पुनर्दानं च। मानुषदेहस्य नाशः श्वेतस्य बन्धनस्य अन्तः; सः इदानीं शुद्धेन दिव्यदेहेन स्वर्गं गच्छति। समीक्षिते अन्तिमे ‘tridivaṃ punaḥ’, मुद्रणे ‘त्रिदिवं सुखम्’।

"Hearing the heaven-dweller's sorrowful words, I accepted that excellent ornament to set him free. The moment I took that auspicious ornament, the royal seer's former human body perished, and with his body gone the royal seer, satisfied and filled with the highest joy, went happily to heaven. That, Kākutstha, is how this divine ornament of wonderful aspect came to be given to me by one equal to Śakra, on that occasion." With this Agastya finishes answering the question Rāma had put to him in the previous sarga. A gift is fulfilled only when it is received; until someone accepts it, the giving is not complete, and so Agastya takes it out of compassion. The link to what went before is clear: Agastya had said that giving again what has been given brings a very great reward, and now he has given that same ornament on to Rāma. The destruction of the human body ends Śveta's bondage, and he goes to heaven now in a pure, divine form.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
शुभाक्षरम् ७८.१ मधुराक्षरयुक्तम्
सन्धिः
शुभ + अक्षरम् → शुभाक्षरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शुभानि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्; ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्
अनतिक्रमणीयम् ७८.२ यत् उल्लङ्घयितुं न शक्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न अतिक्रमणीयम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वैदर्भकः ७८.३ विदर्भदेशस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विदर्भ’ इत्यस्मात् अण्, ततः स्वार्थे कः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यवीयान् ७८.४ कनिष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘यवीयान्सुरथः’ इति हलन्तस्य संहिता
समासः
समासः नास्ति — ‘युवन्’ इत्यस्मात् ईयसुन्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्वर्याते ७८.५ स्वर्गं गते, मृते
सन्धिः
स्वर् + याते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वः यातः — द्वितीयातत्पुरुषः (गत्यर्थे)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी, ‘पितरि’ इत्यनेन सह)
अभ्यषेचयन् ७८.५ अभिषिक्तवन्तः
सन्धिः
अभि + असेचयन् → अभ्यषेचयन् — यण्सन्धिः, षत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘सिच्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘अभि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
विज्ञातायुः ७८.७ यः स्वस्य आयुषः अन्तं ज्ञातवान्
सन्धिः
विज्ञात + आयुः → विज्ञातायुः — सवर्णदीर्घसन्धिः; पदे ‘विज्ञातायुर्द्विजोत्तम’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
विज्ञातम् आयुः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कालधर्मम् ७८.७ मृत्युम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य धर्मः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
तपश्चर्तुम् ७८.८ तपः आचरितुम्
सन्धिः
तपस् + चर्तुम् → तपश्चर्तुम् — सकारस्य शकारः (श्चुत्वम्)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे संहितायाम्
विभक्तिः
‘तपः’ द्वितीया; ‘चर्तुम्’ तुमुन्नन्तम्
सुदुष्करम् ७८.१० अतिकठिनम्
सन्धिः
सु + दुष्करम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु दुष्करम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
स्वर्गभूतस्य ७८.११ स्वर्गं प्राप्तस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वर्गं भूतः — द्वितीयातत्पुरुषः (प्राप्त्यर्थे)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
क्षुत्पिपासे ७८.११ बुभुक्षा तृष्णा च
सन्धिः
क्षुध् + पिपासे → क्षुत्पिपासे — चर्त्वम्
समासः
क्षुत् च पिपासा च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
व्यथितेन्द्रियः ७८.११ पीडितेन्द्रियः
सन्धिः
व्यथित + इन्द्रियः → व्यथितेन्द्रियः — गुणसन्धिः
समासः
व्यथितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
क्षुत्पिपासानुगः ७८.१३ बुभुक्षातृष्णाभ्यां पीडितः
सन्धिः
क्षुत्पिपासा + अनुगः → क्षुत्पिपासानुगः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
क्षुत्पिपासाभ्याम् अनुगतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्; पदे ‘क्षुत्पिपासानुगो ह्यहम्’ इति विसर्गस्य उत्वम्
सुदेवज ७८.१४ हे सुदेवपुत्र
सन्धिः
सुदेव + ज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुदेवात् जातः — उपपदतत्पुरुषः (पञ्चम्यर्थे)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
अनुप्तम् ७८.१५ यत् बीजं न वपितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न उप्तम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निषेवसे ७८.१६ आचरसि
सन्धिः
नि + सेवसे → निषेवसे — षत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘सेव्’ धातोः लट्, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
अमृतरसम् ७८.१७ अमृतवत् स्वादु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘भक्षयित्वामृतरसं’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ)
समासः
अमृतस्य इव रसः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्; ‘स्वशरीरम्’ इत्यस्य विशेषणम्
दुर्धर्षः ७८.१८ अजेयः
सन्धिः
दुस् + धर्षः → दुर्धर्षः — विसर्गस्य रेफः
समासः
दुःखेन धर्षयितुं शक्यः — प्रादितत्पुरुषः (खल्-प्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
क्षुत्पिपासावशम् ७८.१९ बुभुक्षातृष्णयोः अधीनताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षुत्पिपासयोः वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गतम्’ इत्यनेन अन्वितम्)
कुर्मि ७८.२० करोमि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कृ’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (मुद्रणे ‘कुर्मि’; व्याकरणे ‘करोमि’)
वर्षगणान् ७८.२१ बहुवर्षसमूहान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वर्षाणां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
कृच्छ्रभूतस्य ७८.२२ कष्टं प्राप्तस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृच्छ्रं भूतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
कुम्भयोनिम् ७८.२२ अगस्त्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘कुम्भयोनिमृते’ इति संहिता
समासः
कुम्भः योनिः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ऋते’ इत्यनेन योगे)
तारणार्थम् ७८.२३ उद्धरणाय
सन्धिः
तारण + अर्थम् → तारणार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
तारणाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थ-शब्देन नित्यसमासः)
विभक्तिः
अव्ययवत् प्रयुक्तम्
मुनिपुङ्गव ७८.२५ हे मुनिश्रेष्ठ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनिषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
दुःखसमन्वितम् ७८.२६ दुःखपूर्णम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्; ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्
विननाश ७८.२७ सर्वथा नष्टः
सन्धिः
वि + ननाश — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नश्’ धातोः लिट्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
शक्रतुल्येन ७८.२९ इन्द्रसमेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शक्रेण तुल्यः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्