- सन्धिः
- बहु + विस्तरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहुः विस्तरः यस्य तत् — बहुब्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इति अध्याहार्यम्)
उत्तरकाण्डम् — सप्तसप्ततितमः सर्गः
स्वर्गिणः शवभक्षणदर्शनम्
निर्जनं महद्वनम्, अद्भुतं सरः, शून्यः आश्रमः, सरसि शवः, विमानात् अवतीर्णस्य स्वर्गिणः शवभक्षणम्, अगस्त्यस्य प्रश्नः
अगस्त्यः आभरणस्य कथां वक्तुम् आरभते। पुरा त्रेतायुगे शतयोजनविस्तृतं मृगपक्षिवर्जितं निर्मानुषं वनम् आसीत्। तस्य मध्ये योजनायतं हंसकारण्डवचक्रवाकशोभितं पद्मोत्पलाकीर्णम् अद्भुतं सरः, तस्य समीपे तपस्विजनवर्जितः पुराणः पुण्यः आश्रमः च। तत्र नैदाघीं रात्रिम् उषित्वा प्रभाते सरः गतः अगस्त्यः जले सुपुष्टम् अरजस्कं शवम् अपश्यत्। ततः हंसयुक्तं मनोजवं विमानं, तस्मिन् अप्सरोभिः सेवितं दिव्यं स्वर्गिणं च ददर्श। सः विमानात् अवरुह्य तं शवं भक्षयित्वा सरसि उपस्पृश्य पुनः विमानम् आरोढुम् उपचक्राम। तदा अगस्त्यः तम् अपृच्छत् — ‘त्वं देवसंकाशः, कथं ते एतादृशः गर्हितः आहारः? तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ सः स्वर्गी सर्वं यथावृत्तं कथयितुम् आरभत।
२सरसि शवस्य दर्शनं, दिव्यविमानस्य आगमनम्
८प्रभाते कल्यमुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे।
अथापश्यं शवं तत्र सुपुष्टमरजः क्वचित्॥
९तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिंस्तोयाशये नृप।
तमर्थं चिन्तयानोऽहं मुहूर्तं तत्र राघव॥
१०विष्ठितोऽस्मि सरस्तीरे किं न्विदं स्यादिति प्रभो।
अथापश्यं मुहूर्तात्तु दिव्यमद्भुतदर्शनम्॥
११विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम्।
अत्यर्थं स्वर्गिणं तत्र विमाने रघुनन्दन॥
१२उपास्तेऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्यभूषणम्।
गायन्ति काश्चिद्रम्याणि वादयन्ति तथापराः॥
१३मृदङ्गवीणापणवान्नृत्यन्ति च तथापराः।
अपराश्चन्द्ररश्म्याभैर्हेमदण्डैर्महाधनैः॥
१४दोधूयुर्वदनं तस्य पुण्डरीकनिभेक्षणाः।
ततः सिंहासनं हित्वा मेरुकूटमिवांशुमान्॥
‘प्रभाते कल्यम् उत्थाय अहं सरः उपचक्रमे। तत्र क्वचित् सुपुष्टम् अरजस्कं शवम् अपश्यम्, हे नृप, तस्मिन् तोयाशये परया लक्ष्म्या तिष्ठन्तम्। तम् अर्थं चिन्तयानः अहं मुहूर्तं सरस्तीरे विष्ठितः — किं नु इदं स्यात् इति, हे प्रभो। अथ मुहूर्तात् दिव्यम् अद्भुतदर्शनं हंसयुक्तं मनोजवं परमोदारं विमानम् अपश्यम्, तस्मिन् विमाने अत्यर्थं स्वर्गिणं च, हे रघुनन्दन। दिव्यभूषणं अप्सरसां सहस्रं तम् उपास्ते; काश्चित् रम्याणि गायन्ति, अपराः मृदङ्गवीणापणवान् वादयन्ति, अपराः नृत्यन्ति; अपराः पुण्डरीकनिभेक्षणाः चन्द्ररश्म्याभैः हेमदण्डैः महाधनैः चामरैः तस्य वदनं दोधूयुः। ततः सः मेरुकूटं अंशुमान् इव सिंहासनं हित्वा अवातरत्।’ शवस्य ‘सुपुष्टम् अरजस्कम्’ इति वर्णनं विस्मयकरम् — मृतदेहः अपि मलरहितः, शोभायुक्तः। अप्सरसां वाद्यनृत्यसेवा स्वर्गिणः महिम्नः चिह्नम्, येन अग्रे तस्य आहारस्य गर्हितत्वं तीव्रतरं प्रतीयते। त्रयोदशः श्लोकः, चतुर्दशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राणि; समीक्षिते केवलं ‘gānti geyāni ramyāṇi vādayanti tathāparāḥ’ इति एका पङ्क्तिः। ‘मेरुकूटमिवांशुमान्’ इति उपमया सिंहासनत्यागः सूर्यस्य मेरुशिखरात् अवतरणेन तुलितः। अगस्त्यः शवं दृष्ट्वा न पलायते, न भयं प्राप्नोति; सः मुहूर्तं चिन्तयन् तिष्ठति — तपस्विनः धैर्यम् अत्र दृश्यते। विमानस्य हंसयुक्तत्वं मनोजवत्वं च तस्य स्वामिनः पुण्यबलं दर्शयति।
"I rose early at daybreak and went down to the lake," Agastya continued, "and there, O king, I saw a corpse lying in the water, well nourished and without a stain, in great beauty. I stood a while on the shore turning it over in my mind, wondering, lord, what this could be. Then, after a moment, I saw a divine and wonderful sight: a splendid aerial chariot yoked with swans and swift as thought, and in it, joy of the Raghus, a dweller of heaven of surpassing radiance. A thousand apsarases in divine ornaments waited on him. Some sang lovely songs, others played drums, lutes and tabors, others danced, and still others, lotus-eyed, fanned his face with costly whisks on golden handles, white as moonbeams. Then he left his lion-throne, as the sun leaves the peak of Meru, and came down." That the corpse should be well fed and spotless is itself astonishing: a dead body, yet clean and beautiful. The singing, music and dancing of the apsarases are marks of this heavenly being's greatness, and they make what he is about to eat seem all the more shocking. The simile of the sun coming down from Meru's summit likens his leaving the throne to the sun's descent from the mountain. Agastya neither runs from the corpse nor takes fright; he stands and thinks, and in that the steadiness of an ascetic shows. A chariot drawn by swans and moving as fast as thought reveals the merit of the one who owns it.
३स्वर्गिणा शवस्य भक्षणम्, सरसि उपस्पर्शनं च
१५पश्यतो मे तदा राम विमानादवरुह्य च।
तं शवं भक्षयामास स स्वर्गी रघुनन्दन॥
१६ततो भुक्त्वा यथाकामं मांसं बहु सुपीवरम्।
अवतीर्य सरः स्वर्गी संस्प्रष्टुमुपचक्रमे॥
१७उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी रघुनन्दन।
आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम्॥
‘हे राम, मम पश्यतः एव सः स्वर्गी विमानात् अवरुह्य तं शवम् अभक्षयत्, हे रघुनन्दन। ततः यथाकामं बहु सुपीवरं मांसं भुक्त्वा सः स्वर्गी सरः अवतीर्य संस्प्रष्टुम् उपचक्रमे। यथान्यायं उपस्पृश्य सः स्वर्गी उत्तमं विमानवरम् आरोढुम् उपचक्राम।’ दृश्यस्य भीषणता कविना संयमेन वर्ण्यते — न दीर्घं वर्णनम्, केवलं कर्मणां क्रमः: अवतरणम्, भक्षणम्, स्नानम्, पुनः आरोहणम्। ‘यथान्यायम्’ इति पदेन स्वर्गी आचमनादिकं शास्त्रीयं विधिं पालयति इति सूच्यते — सः न राक्षसः, अपि तु धर्मज्ञः पुण्यात्मा, तथापि एतत् कर्म करोति। एषः विरोधः एव अगस्त्यस्य प्रश्नस्य कारणम्। समीक्षिते षोडशस्य पूर्वार्धं ‘māṃsaṃ bahu ca suṣṭhu ca’ इति, मुद्रणे ‘मांसं बहु सुपीवरम्’; सप्तदशे ‘पुरुषर्षभ’ स्थाने ‘रघुनन्दन’। अगस्त्यस्य दृष्टौ एतत् दृश्यम् अत्यन्तम् अद्भुतम् — दिव्यः पुरुषः मृतमांसं खादति। तस्य भक्षणे न लज्जा, न च त्वरा; ‘यथाकामम्’ इति पदेन तस्य बुभुक्षायाः तीव्रता सूच्यते।
"While I watched, Rāma, that heaven-dweller stepped down from his chariot and devoured the corpse, joy of the Raghus. When he had eaten as much as he wished of that plentiful, rich flesh, he went down into the lake to touch its water, and when he had touched the water as the rite prescribes, he began to climb back into his splendid chariot." The poet tells this grim scene with restraint: there is no long description, only the sequence of acts, the descent, the eating, the washing, the climb back. The phrase "as prescribed" shows that the heavenly being observes the proper ritual of sipping and washing; he is no rākṣasa but a man of merit who knows dharma, and yet he does this. That contradiction is exactly what moves Agastya to question him. In Agastya's eyes the sight was utterly astonishing, a divine person feeding on dead flesh; and he eats without shame and without haste, while "as much as he wished" shows how fierce his hunger was.
४अगस्त्यस्य प्रश्नः, स्वर्गिणः कथनारम्भः
१८तमहं देवसंकाशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै।
अथाहमब्रुवं वाक्यं तमेव पुरुषर्षभ॥
१९को भवान्देवसंकाश आहारश्च विगर्हितः।
त्वयेदं भुज्यते सौम्य किमर्थं वक्तुमर्हसि॥
२०कस्य स्यादीदृशो भाव आहारो देवसम्मतः।
आश्चर्यं वर्तते सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।
नाहमौपयिकं मन्ये तव भक्ष्यमिमं शवम्॥
२१इत्येवमुक्तः स नरेन्द्र नाकी कौतूहलात्सूनृतया गिरा च।
श्रुत्वा च वाक्यं मम सर्वमेतत्सर्वं तथा चाकथयन्ममेति॥
‘देवसंकाशं तम् आरोहन्तम् उदीक्ष्य अहं तं पुरुषर्षभम् एतत् वाक्यम् अब्रुवम् — “देवसंकाशः भवान् कः? आहारः च ते विगर्हितः। हे सौम्य, त्वया इदं किमर्थं भुज्यते, वक्तुम् अर्हसि। देवसम्मतस्य कस्य एतादृशः भावः, एतादृशः आहारः स्यात्? आश्चर्यं वर्तते, हे सौम्य; तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि। इमं शवं तव भक्ष्यम् औपयिकं न मन्ये।” हे नरेन्द्र, कौतूहलात् मया एवम् उक्तः सः नाकी मम सर्वम् एतत् वाक्यं श्रुत्वा सूनृतया गिरा सर्वं यथावृत्तं मम अकथयत्।’ अगस्त्यस्य प्रश्ने निन्दा नास्ति, केवलं जिज्ञासा — सः ‘देवसंकाश’ इति सम्बोधनेन आदरं रक्षति। विंशः श्लोकः षट्पादः — ‘कस्य स्यादीदृशो भावः’, ‘आश्चर्यं वर्तते सौम्य’, ‘नाहमौपयिकं मन्ये’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के; अन्तिमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, समीक्षिते नास्ति; सः सर्गस्य समापनं कथायाः अग्रिमं भागं च योजयति। ‘नाहमौपयिकं मन्ये’ इति पङ्क्तौ मुनेः विवेकः दृश्यते — सः निर्णयं न करोति, केवलं कारणं जिज्ञासते। स्वर्गिणः उत्तरं ‘सूनृतया गिरा’ इति, अतः अग्रिमसर्गे तस्य कथा सत्या प्रिया च भविष्यति इति सूच्यते। एवं कविः एकं रहस्यं सर्गान्ते स्थापयति, तस्य उद्घाटनं च अग्रिमसर्गे करोति। स्वर्गिणः परिचयः अपि अद्यापि गूढः — सः कः, कस्य पुत्रः इति अग्रे एव ज्ञायते।
"Seeing that godlike being climbing up," said Agastya, "I spoke to him, best of men: 'Who are you, you who look like a god? And the food you eat is abhorrent. Why do you eat this, gentle one? Tell me. How could one honoured by the gods come to such a state and such food? It is a wonder, gentle one, and I want to hear the truth of it. I cannot think this corpse fit food for you.' Thus questioned by me out of curiosity, lord of men, the dweller of heaven heard all I said and told me everything as it had happened, in gentle and truthful words." There is no reproach in Agastya's question, only a wish to know; by addressing the stranger as "godlike" he keeps his respect intact. "I cannot think this fit food for you" shows the sage's discernment: he passes no judgement, he only asks the reason. That the answer came in gentle and truthful speech tells us the story to follow in the next sarga will be both true and pleasing to hear. So the poet leaves a mystery standing at the sarga's end and opens it only in the next; even who this heavenly being is, and whose son, is learned only later.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- योजनानां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (परिमाणे)
- सन्धिः
- निस् + मानुषे → निर्मानुषे — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- निर्गताः मानुषाः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + क्रमितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः तुमुन्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- सुख + आस्वादैः → सुखास्वादैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सुखः आस्वादः येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चक्रवाक + उपशोभितम् → चक्रवाकोपशोभितम् — गुणसन्धिः
- समासः
- चक्रवाकैः उपशोभितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; ‘सरः’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समतिक्रान्तं शैवलं येन तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न विद्यते रजः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः (कप्-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तपस्विनः जनाः (कर्मधारयः), तैः वर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; ‘आश्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निदाघ’ इत्यस्मात् अण्, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययवत् प्रयुक्तम् — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तोय + आशये → तोयाशये — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तोयस्य आशयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + स्थितः → विष्ठितः — षत्वम्, ष्टुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तः, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनस् + जवम् → मनोजवम् — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मनसः इव जवः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘विमानम्’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वर्ग’ इत्यस्मात् इनिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृदङ्गाः च वीणाः च पणवाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चन्द्ररश्मि + आभैः → चन्द्ररश्म्याभैः — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- चन्द्ररश्मिः इव आभा येषां तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘दोधूयुर्वदनं’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धू’ धातोः यङन्तात् (दोधूय) रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मेरोः कूटम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अव + रुह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः ल्यप्, ‘अव’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सु + पीवरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु पीवरम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; ‘मांसम्’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- उप + स्पृश्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्पृश्’ धातोः ल्यप्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवस्य संकाशः इव संकाशः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गर्ह्’ धातोः क्तः, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवैः सम्मतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उपाय’ इत्यस्मात् ठक् (स्वार्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नाक’ इत्यस्मात् इनिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नाकिन्-शब्दः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्; ‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्