उत्तरकाण्डम् — षट्सप्ततितमः सर्गः
शम्बूकस्य आत्मपरिचयः वधश्च, देवानां वरदानम्, ब्राह्मणबालस्य पुनर्जीवनम्, अगस्त्यस्य सत्कारः आभरणदानं च, क्षुपराजस्य उत्पत्तिकथा
रामेण पृष्टः अवाक्शिराः तापसः ‘शूद्रयोन्यां प्रजातोऽस्मि, सशरीरः देवत्वं प्रार्थये, शम्बूकः नाम’ इति सत्यम् अवदत्। तस्य वचनं समाप्तम् एव न, रामः खड्गेन तस्य शिरः अच्छिनत्। देवाः पुष्पवृष्ट्या तं प्रशशंसुः, वरं च दातुम् इच्छन्ति स्म। रामः ब्राह्मणस्य मृतं बालं जीवयितुम् एव वरम् अयाचत; देवाः ‘यस्मिन् मुहूर्ते शूद्रः हतः तस्मिन् एव बालः जीवितः’ इति अवदन्, अगस्त्यस्य आश्रमं च रामेण सह अगच्छन्। अगस्त्यः रामं नारायणं स्तुत्वा विश्वकर्मनिर्मितं दिव्यम् आभरणं दातुम् ऐच्छत्। ‘क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः गर्हितः’ इति रामस्य शङ्कां सः क्षुपराजस्य कथया निवारितवान् — राजा लोकपालानाम् अंशैः निर्मितः, अतः इन्द्रांशेन सः दानं ग्रहीतुं योग्यः। रामः आभरणं गृहीत्वा तस्य आगमं पप्रच्छ, मुनिः च कथां वक्तुम् आरभत।
१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
अवाक्शिरास्तथाभूतो वाक्यमेतदुवाच ह॥
२शूद्रयोन्यां प्रजातोऽस्मि तप उग्रं समास्थितः।
देवत्वं प्रार्थये राम सशरीरो महायशः॥
३न मिथ्याहं वदे राम देवलोकजिगीषया।
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नामतः॥
४भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम्।
निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः॥
अक्लिष्टकर्मणः रामस्य प्रश्नं श्रुत्वा अधोमुखः लम्बमानः सः तापसः तथाभूतः एव अवदत् — ‘अहं शूद्रयोन्यां प्रजातः, उग्रं तपः समास्थितः। हे महायशः राम, सशरीरः एव देवत्वं प्रार्थये। देवलोकजिगीषया अपि अहं मिथ्या न वदामि; हे काकुत्स्थ, मां शम्बूकं नाम शूद्रं विद्धि।’ तस्य सत्यवचनं कथायाः मर्मस्थानम् — सः न छलयति, स्वजातिं स्पष्टं कथयति। एवं भाषमाणस्य तस्य शूद्रस्य वचनं समाप्तम् अपि न, राघवः कोशात् सुरुचिरप्रभं विमलं खड्गं निष्कृष्य तस्य शिरः चिच्छेद। ‘भाषतः’ इति वर्तमानकालिकेन पदेन वधस्य क्षिप्रता सूच्यते। पूर्वसर्गे ब्राह्मणस्य बालमृत्योः कारणम् अधर्मः इति नारदेन उक्तम्, तस्य निवारणम् एव अत्र रामस्य कर्म इति कविः दर्शयति। मुद्रणे द्वितीये श्लोके ‘प्रजातः’ इति पाठः, समीक्षिते ‘प्रसूतः’। शम्बूकस्य देहः अधोमुखः लम्बते, तस्य तपः अपि विपरीतम् इति कविः चित्रयति। रामः तं न निन्दति, न च दीर्घं विवदते; राजधर्मस्य पालनाय केवलं कर्म करोति। तस्य सत्यवादित्वम् अपि कविना न विस्मृतम्, यत् पाठकस्य मनसि करुणाम् अपि जनयति।
Hearing the question of Rāma, whose deeds cost him no strain, the ascetic, still hanging head downwards, answered, "I was born of a śūdra womb, and I have undertaken this fierce austerity. I seek to become a god in this very body, O Rāma of great renown. I will not lie, Kākutstha, even in my longing to win the world of the gods. Know me for a śūdra named Śambūka." His truthfulness is the crux of the story: he did not deceive, but told his birth plainly. He had hardly finished speaking when Rāghava drew from its sheath his spotless, gleaming sword and struck off his head; the phrase "even as he was speaking" shows how swift the killing was. Nārada had said in the last sarga that the brahmin boy's death was caused by unrighteousness, and the poet presents Rāma's deed as its remedy. The poet pictures Śambūka's body hanging upside down, as if his austerity too were inverted. Rāma did not revile him or argue at length; he simply acted to uphold a king's duty as he understood it. Yet the poet does not forget Śambūka's truthfulness, and that stirs pity in the reader's heart as well.
५तस्मिन्शूद्रे हते देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः।
साधुसाध्विति काकुत्स्थं ते शशंसुर्मुहुर्मुहुः॥
६पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम्।
पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह॥
७सुप्रीताश्चाब्रुवन्रामं देवाः सत्यपराक्रमम्।
सुरकार्यमिदं देव सुकृतं ते महामते॥
८गृहाण च वरं सौम्य यं त्वमिच्छस्यरिंदम।
स्वर्गभाङ्नहि शूद्रोऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन॥
तस्मिन् शूद्रे हते इन्द्रसहिताः अग्निपुरोगमाः देवाः ‘साधु साधु’ इति काकुत्स्थं मुहुर्मुहुः प्रशशंसुः। दिव्यानां सुसुगन्धिनां पुष्पाणां महती वृष्टिः अभवत्, वायुना मुक्तानि पुष्पाणि सर्वतः प्रपेतुः। सुप्रीताः देवाः सत्यपराक्रमं रामम् अब्रुवन् — ‘हे देव, हे महामते, इदं सुरकार्यं त्वया सुकृतम्। हे सौम्य, हे अरिंदम, यं वरं त्वम् इच्छसि तं गृहाण। हे रघुनन्दन, त्वत्कृते एव अयं शूद्रः स्वर्गभाक् न अभवत्।’ देवाः रामं ‘देव’ इति सम्बोधयन्ति — तस्य दिव्यत्वस्य सूचना अत्र आरभ्यते, अग्रे अगस्त्यः तं स्पष्टं नारायणम् इति वक्ष्यति। अयं श्लोकचतुष्टयः समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे एव देवानां स्तुतिः विस्तरेण वर्णिता। वरस्य प्रस्तावः अग्रिमस्य याचनस्य भूमिकाम् रचयति, यत्र रामः स्वार्थं किमपि न याचते। पुष्पवृष्टिः देवानां सन्तोषस्य बाह्यं चिह्नम्, यथा पूर्वं रावणवधे अपि दृष्टम्। ‘सुरकार्यम्’ इति पदेन इदं कर्म लोकहिताय इति देवाः घोषयन्ति, अतः रामस्य कीर्तिः त्रिलोके प्रसरति।
When that śūdra was slain, the gods with Indra, led by Agni, praised Kākutstha again and again, crying, "Well done, well done!" A great shower of heavenly, fragrant flowers fell, blossoms loosed by the wind falling on every side, the outward sign of the gods' pleasure, as at Rāvaṇa's death. Well pleased, the gods said to Rāma of true valour, "Lord of great wisdom, you have done well this work of the gods. Choose any boon you desire, gentle one, subduer of foes. Because of you, joy of the Raghus, this śūdra has not won heaven." By calling him "lord", the gods begin to reveal Rāma's divinity, which Agastya will soon state plainly by calling him Nārāyaṇa. By calling the deed a work of the gods they declared it done for the good of the worlds, and Rāma's fame spread through the three worlds. The offer of a boon prepares for his request, in which he asked nothing for himself.
९देवानां भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरंदरम्॥
१०यदि देवाः प्रसन्ना मे द्विजपुत्रः स जीवतु।
दिशन्तु वरमेतं मे ईप्सितं परमं मम॥
११ममापचाराद्बालोऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः।
अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वतक्षयम्॥
१२तं जीवयत भद्रं वो नानृतं कर्तुमर्हथ।
द्विजस्य संश्रुतोऽर्थो मे जीवयिष्यामि ते सुतम्॥
देवानां भाषितं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः प्राञ्जलिः सहस्राक्षं पुरंदरम् उवाच — ‘यदि देवाः मयि प्रसन्नाः, तर्हि सः द्विजपुत्रः जीवतु; एतम् एव परमम् ईप्सितं वरं मे दिशन्तु। मम अपचारात् ब्राह्मणस्य सः एकपुत्रकः बालः अप्राप्तकालः सन् कालेन वैवस्वतक्षयं नीतः। तं जीवयत, भद्रं वः; मां अनृतं कर्तुं न अर्हथ। द्विजाय मया प्रतिश्रुतम् — ते सुतं जीवयिष्यामि इति।’ रामः राज्ञः अपचारं स्वकीयम् एव मन्यते — प्रजायाः दुःखस्य दायित्वं राजनि एव इति तस्य धर्मबुद्धिः। स्वप्रतिज्ञायाः सत्यत्वम् अपि सः रक्षितुम् इच्छति। वरस्य अवसरे अपि सः परहितम् एव याचते, न स्वसुखम् इति रामस्य चरित्रस्य लक्षणम्। ‘एकपुत्रकः’ इति पदेन पितुः दुःखस्य गुरुता स्मार्यते। ब्राह्मणः राजद्वारे मृतं पुत्रं निधाय विलपन् आसीत् इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; तस्य प्रति दत्ता प्रतिज्ञा अत्र पूर्यते। एवं राजा प्रजायाः पितृवत् वर्तते इति सन्देशः स्पष्टः भवति। ‘नानृतं कर्तुमर्हथ’ इति वचने रामस्य सत्यनिष्ठा प्रकाशते।
Hearing the gods' words, Rāma of true valour joined his palms and said to thousand-eyed Indra, "If the gods are pleased with me, let the brahmin's son live. Grant me this boon; it is my dearest wish. Through my fault the brahmin's only son, a mere boy, was carried off by Time to Yama's realm before his hour. Bring him back to life, blessings on you all; you should not make me a teller of untruths. I promised the brahmin, 'I will bring your son back to life.'" Rāma counted the fault of the realm as his own, holding, in his sense of dharma, that the king bears the responsibility for his people's grief. He wished also to keep his promise true. Even when offered a boon, he asked only for another's good, not for his own happiness; that is the mark of his character. "Only son" recalls how heavy the father's grief was, the grief of the brahmin who had laid his dead son at the palace gate and wept; now the promise made to him was fulfilled, and the message is plain that a king acts towards his people like a father. "You should not make me a teller of untruths" reveals Rāma's devotion to truth.
१३राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः।
प्रत्यूचू राघवं प्रीता देवाः प्रीतिसमन्वितम्॥
१४निर्वृतो भव काकुत्स्थ सोऽस्मिन्नहनि बालकः।
जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बन्धुभिः॥
१५यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रोऽयं विनिपातितः।
तस्मिन्मुहूर्ते बालोऽसौ जीवेन समयुज्यत॥
१६स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधु याम नरर्षभ।
अगस्त्यस्याश्रमपदं द्रष्टुमिच्छाम राघव॥
१७तस्य दीक्षा समाप्ता हि ब्रह्मर्षेः सुमहाद्युतेः।
द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः॥
१८काकुत्स्थ तद्गमिष्यामो मुनिं समभिनन्दितुम्।
त्वं चापि गच्छ भद्रं ते द्रष्टुं तमृषिसत्तमम्॥
राघवस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा प्रीताः विबुधसत्तमाः देवाः प्रीतिसमन्वितं राघवं प्रत्यूचुः — ‘हे काकुत्स्थ, निर्वृतः भव; सः बालकः अस्मिन् एव अहनि भूयः जीवितं प्राप्तवान्, बन्धुभिः अपि समेतः। यस्मिन् मुहूर्ते अयं शूद्रः विनिपातितः, तस्मिन् एव मुहूर्ते सः बालः जीवेन समयुज्यत।’ अत्र कारणकार्ययोः समकालता दर्श्यते — अधर्मस्य नाशः, धर्मस्य पुनःस्थापनं च एकस्मिन् एव क्षणे। ततः देवाः अवदन् — ‘स्वस्ति प्राप्नुहि, भद्रं ते; हे नरर्षभ, वयं साधु यामः। अगस्त्यस्य आश्रमपदं द्रष्टुम् इच्छामः। तस्य सुमहाद्युतेः ब्रह्मर्षेः दीक्षा समाप्ता; जलशय्यायां तस्य द्वादशं वर्षं गतम्। अतः मुनिं समभिनन्दितुं गमिष्यामः; त्वम् अपि तम् ऋषिसत्तमं द्रष्टुं गच्छ।’ अगस्त्यस्य द्वादशवार्षिकं जलशयनं तपः अस्य आमन्त्रणस्य निमित्तम्; एवं कथा दण्डकारण्यात् अगस्त्याश्रमं प्रति गच्छति। प्रत्यूचुः इति पदं मुद्रणे ‘प्रत्यूचू राघवम्’ इति विसर्गलोपेन सन्धितं दृश्यते। देवानां वचनेन रामस्य चिन्ता निवर्तते, तस्य मनः शान्तं भवति। ‘बन्धुभिः समेतः’ इति पदेन पितुः मातुः च दुःखस्य अपि अन्तः सूच्यते। देवाः स्वयम् अगस्त्यं प्रति गच्छन्ति, रामं च सहगमनाय प्रेरयन्ति — एवं कथा धर्मरक्षणात् ऋषिसत्कारं प्रति सहजं सङ्क्रामति। ब्रह्मर्षेः दीक्षायाः समाप्तिः उत्सवस्य अवसरः, अतः देवानाम् आगमनं युक्तम्। रामस्य अपि तत्र गमनं मुनेः आशीर्वादग्रहणाय। ‘नरर्षभ’ इति सम्बोधनं देवानाम् आदरं दर्शयति।
Hearing Rāghava's words, the best of the gods answered him with affection. "Be at ease, Kākutstha. This very day the boy has regained his life and is together with his family again. At the very moment this śūdra was struck down, at that same moment the boy was joined again to life." Cause and effect are shown as simultaneous: the destruction of unrighteousness and the restoring of dharma happened in a single instant. With the boy restored to his kinsmen, the parents' grief too was at an end, and Rāma's anxiety left him. "Fare you well, blessings on you," the gods went on. "We are going now, best of men, for we wish to see the hermitage of Agastya. That brahmin seer of great splendour has completed his consecration; twelve years have passed while he lay in the water. So we shall go and greet the sage, Kākutstha, and you too should go and see that best of seers." Agastya's twelve years of austerity lying in water were the reason for this invitation, and so the story moves naturally from the protection of dharma to the honouring of a seer. The end of a brahmin seer's consecration is a festive occasion, so the gods' visit was fitting, and Rāma too would go to receive the sage's blessing.
१९स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनन्दनः।
आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम्॥
२०ततो देवाः प्रयातास्ते विमानैर्बहुविस्तरैः।
रामोऽप्यनुजगामाशु कुम्भयोनेस्तपोवनम्॥
२१दृष्ट्वा तु देवान्सम्प्राप्तानगस्त्यस्तपसां निधिः।
अर्चयामास धर्मात्मा सर्वांस्तानविशेषतः॥
२२प्रतिगृह्य ततः पूजां सम्पूज्य च महामुनिम्।
जग्मुस्ते त्रिदशा हृष्टा नाकपृष्ठं सहानुगाः॥
२३गतेषु तेषु काकुत्स्थः पुष्पकादवरुह्य च।
ततोऽभिवादयामास अगस्त्यमृषिसत्तमम्॥
२४सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा।
आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः॥
देवानां ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय रघुनन्दनः हेमभूषितं पुष्पकं विमानम् आरुरोह। ततः ते देवाः बहुविस्तरैः विमानैः प्रयाताः, रामः अपि आशु कुम्भयोनेः तपोवनम् अनुजगाम। सम्प्राप्तान् देवान् दृष्ट्वा तपसां निधिः धर्मात्मा अगस्त्यः तान् सर्वान् अविशेषतः अर्चयामास। ततः पूजां प्रतिगृह्य महामुनिं च सम्पूज्य ते त्रिदशाः हृष्टाः सहानुगाः नाकपृष्ठं जग्मुः। तेषु गतेषु काकुत्स्थः पुष्पकात् अवरुह्य अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् अभिवादयामास। तेजसा ज्वलन्तम् इव तं महात्मानम् अभिवाद्य परमम् आतिथ्यं प्राप्य नराधिपः निषसाद। अत्र क्रमः ध्यातव्यः — देवाः प्रथमं मुनिं पूजयन्ति, पश्चात् रामः; देवानां गमनानन्तरम् एव रामः विमानात् अवतरति, येन मुनिना सह तस्य एकान्तसंवादः सम्भवति। ‘अविशेषतः’ इति पदेन अगस्त्यस्य समदर्शित्वं सूच्यते। पुष्पकस्य उपयोगः अपि अत्र स्मर्तव्यः — रामस्य आज्ञया तत् विमानं पुनः आगतम् इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्। अगस्त्यः दण्डकारण्ये रामस्य पूर्वपरिचितः — वनवासकाले तेन रामाय दिव्यानि आयुधानि दत्तानि आसन्। अतः अयं समागमः पुनर्मिलनम् इव भवति। मुनेः तेजसा ज्वलनम् अग्नेः उपमया वर्ण्यते, येन तस्य तपसः महिमा प्रकटः। रामः राजा अपि सन् मुनिं प्रथमम् अभिवादयति — एषः एव शिष्टाचारः। आतिथ्यस्य परमत्वं मुनेः प्रीतिं दर्शयति। देवानां विमानानि बहुविस्तराणि, रामस्य तु एकम् एव पुष्पकम् — तथापि सः तेषां पश्चात् अनुगच्छति, न अग्रे; एषा अपि विनयस्य सूचना।
Promising the gods "So be it," the joy of the Raghus mounted the gold-adorned Puṣpaka. The gods set off in their many spacious chariots, and Rāma swiftly followed them to the penance-grove of the Pot-born sage; though he had only the one chariot, he went behind them, not ahead, a sign of his humility. Seeing the gods arrive, Agastya, the righteous treasury of austerities, honoured them all alike, which shows his even-mindedness. Having received his worship and honoured the great sage in return, the thirty gods went joyfully with their followers back to the vault of heaven. When they had gone, Kākutstha came down from Puṣpaka and saluted Agastya, best of seers. The order is worth noting: the gods honoured the sage first, and Rāma stepped down only after they had left, so that he could speak with the sage alone. Agastya was an old acquaintance from the Daṇḍaka forest, where during the exile he had given Rāma divine weapons, so this meeting was like a reunion. Having saluted that great soul, who seemed to blaze with the fire of his austerity, the king, as was proper, greeting the sage first, received the highest hospitality and sat down.
२५तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव॥
२६त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः।
अतिथिः पूजनीयश्च मम राजन्हृदि स्थितः॥
२७सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम्।
ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः॥
२८उष्यतां चेह रजनीं सकाशे मम राघव।
प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्तासि पुरमेव हि॥
२९त्वं हि नारायणः श्रीमांस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।
त्वं प्रभुः सर्वदेवानां पुरुषस्त्वं सनातनः॥
३०इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा।
दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा॥
३१प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव।
दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत्फलमुच्यते॥
३२भरणे हि भवान्शक्तः फलानां महतामपि।
त्वं हि शक्तस्तारयितुं सेन्द्रानपि दिवौकसः॥
३३तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्तत्प्रतीच्छ नराधिप।
अथोवाच महात्मानमिक्ष्वाकूणां महारथः॥
महातेजाः महातपाः कुम्भयोनिः तम् उवाच — ‘हे नरश्रेष्ठ, स्वागतं ते; दिष्ट्या त्वं प्राप्तः असि, राघव। बहुभिः उत्तमैः गुणैः त्वं मम बहुमतः; हे राजन्, त्वं पूजनीयः अतिथिः, मम हृदि च स्थितः। सुराः कथयन्ति — त्वं शूद्रघातिनम् आगतम्, त्वया धर्मेण ब्राह्मणस्य सुतः जीवापितः इति। अद्य रजनीं मम सकाशे उष्यताम्; प्रभाते पुष्पकेण त्वं पुरम् एव गन्तासि। त्वं हि श्रीमान् नारायणः, त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्; त्वं सर्वदेवानां प्रभुः, त्वं सनातनः पुरुषः।’ ततः सः दिव्यम् आभरणं दर्शयन् आह — ‘हे सौम्य, इदं विश्वकर्मणा निर्मितं दिव्यं दिव्येन वपुषा स्वतेजसा दीप्यमानम् आभरणम्। हे काकुत्स्थ, एतत् प्रतिगृह्णीष्व, मम प्रियं कुरु; दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत् फलम् उच्यते। त्वं महताम् अपि फलानां भरणे शक्तः, सेन्द्रान् दिवौकसः अपि तारयितुं समर्थः। तस्मात् विधिवत् तत् प्रदास्ये, हे नराधिप, प्रतीच्छ।’ मुनेः वचने द्वौ अंशौ — स्तुतिः, दानं च। ‘दत्तस्य पुनर्दाने’ इति पदेन सूच्यते यत् इदम् आभरणम् अगस्त्याय अपि केनचित् दत्तम्, तस्य कथा अग्रिमसर्गे वक्ष्यते। ‘त्वं हि नारायणः’ इति श्लोकः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटस्य भक्तिप्रधानः अंशः। त्रयस्त्रिंशस्य उत्तरार्धे ‘अथोवाच महात्मानम् इक्ष्वाकूणां महारथः’ इति रामस्य उत्तरस्य आरम्भः। अगस्त्यः रामं केवलम् अतिथिं न मन्यते, अपि तु हृदि स्थितं देवं मन्यते। शूद्रवधस्य वार्ता देवैः एव तस्मै निवेदिता, अतः सः रामस्य कर्म प्रशंसति। रात्रिवासस्य निमन्त्रणं प्रीतेः लक्षणम्, प्रभाते गमनस्य अनुमतिः च पुरस्य प्रजानां स्मरणम्। आभरणस्य वर्णनं त्रिधा — विश्वकर्मणा निर्मितम्, दिव्येन वपुषा युक्तम्, स्वतेजसा दीप्यमानम्। मुनिः दानस्य कारणम् अपि वदति — त्वम् एव तारयितुं समर्थः, अतः त्वयि दत्तं महाफलम्। तारणस्य अर्थः अग्रे स्पष्टः भविष्यति, यदा आभरणस्य पूर्वदातुः कथा कथ्यते।
The Pot-born sage, of great splendour and great austerity, said to him, "Welcome, best of men; how fortunate that you have come, Rāghava. For your many excellent qualities I hold you in high esteem, Rāma. You are a guest to be honoured, O king, and you dwell in my heart. The gods tell me you have come here having slain the śūdra, and that by righteousness you have restored the brahmin's son to life. Spend this night here with me, Rāghava, and at daybreak you shall go back to your city in Puṣpaka. For you are the glorious Nārāyaṇa; everything rests in you. You are lord of all the gods, you are the eternal Person." Then he showed him a heavenly ornament. "And this ornament, gentle one, made by Viśvakarman, divine, of divine form, shining with its own light, accept it, Kākutstha, and do what is dear to me, Rāghava; for to give again what has been given is said to bear great fruit. You are able to bear even great fruits; you can save even the gods with Indra. So I shall bestow it on you with due rites; receive it, lord of men." The sage's speech had two parts, praise and a gift. Agastya regarded Rāma not merely as a guest but as the god who dwelt in his heart. The invitation to stay the night showed his affection, and the leave to go at dawn remembered the city and its people. The ornament was described three ways, made by Viśvakarman, of divine form, shining by its own light, and "giving again what was given" shows that it had itself been given to Agastya by someone, whose story the next sarga tells. The sage also gave the reason for his gift: Rāma alone had the power to deliver, so a gift to him bore great fruit; what that deliverance meant will become clear when the story of the ornament's first giver is told. Then the great chariot-warrior of the Ikṣvākus answered that great soul.
३४रामो मतिमतां श्रेष्ठः क्षत्रधर्ममनुस्मरन्।
प्रतिग्रहोऽयं भगवन्ब्राह्मणस्याविगर्हितः॥
३५क्षत्रियेण कथं विप्र प्रतिग्राह्यं भवेत्ततः।
प्रतिग्रहो हि विप्रेन्द्र क्षत्रियाणां सुगर्हितः॥
३६ब्राह्मणेन विशेषेण दत्तं तद्वक्तुमर्हसि।
एवमुक्तस्तु रामेण प्रत्युवाच महानृषिः॥
मतिमतां श्रेष्ठः रामः क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् अवदत् — ‘हे भगवन्, प्रतिग्रहः ब्राह्मणस्य अविगर्हितः; हे विप्र, क्षत्रियेण कथं प्रतिग्राह्यं भवेत्? हे विप्रेन्द्र, क्षत्रियाणां प्रतिग्रहः सुगर्हितः, विशेषेण ब्राह्मणेन दत्तम्। तत् कथं युक्तम् इति वक्तुम् अर्हसि।’ रामेण एवम् उक्तः महान् ऋषिः प्रत्युवाच। रामस्य आपत्तिः शास्त्रीया — वर्णधर्मे प्रतिग्रहः ब्राह्मणस्य वृत्तिः, क्षत्रियस्य तु दानम् एव धर्मः, न ग्रहणम्। अस्मिन् एव सर्गे शूद्रस्य वर्णधर्मातिक्रमः दण्डितः, अतः रामः स्वयम् अपि वर्णधर्मस्य उल्लङ्घनं न इच्छति इति सङ्गतिः। एते श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति। रामः मुनेः प्रीतिम् अपि धर्मस्य तुलया परीक्षते — एषः तस्य विवेकः।
Rāma, best of the wise, mindful of a kṣatriya's duty, said, "Holy one, to receive gifts is blameless for a brahmin; but how can a kṣatriya accept one, brahmin? Accepting gifts is strongly censured for kṣatriyas, lord of brahmins, above all a gift from a brahmin. Please explain to me how it could be right." So addressed by Rāma, the great seer replied. Rāma's objection rested on the śāstras: by the duties of the classes, receiving gifts is a brahmin's livelihood, while a kṣatriya's dharma is to give, not to take. In this very sarga a breach of class duty had been punished, so it is consistent that Rāma did not wish to breach his own. He weighed even the sage's affection on the scales of dharma, and that was his discernment.
३७आसन्कृतयुगे राम ब्रह्मभूते पुरायुगे।
अपार्थिवाः प्रजाः सर्वाः सुराणां तु शतक्रतुः॥
३८ताः प्रजा देवदेवेशं राजार्थं समुपाद्रवन्।
सुराणां स्थापितो राजा त्वया देव शतक्रतुः॥
३९प्रयच्छास्मासु लोकेश पार्थिवं नरपुङ्गवम्।
यस्मै पूजां प्रयुञ्जाना धूतपापाश्चरेमहि॥
४०न वसामो विना राज्ञा एष नो निश्चयः परः।
ततो ब्रह्मा सुरश्रेष्ठो लोकपालान्सवासवान्॥
४१समाहूयाब्रवीत्सर्वांस्तेजोभागान्प्रयच्छत।
ततो ददुर्लोकपालाः सर्वे भागान्स्वतेजसः॥
४२अक्षुपच्च ततो ब्रह्मा यतो जातः क्षुपो नृपः।
तं ब्रह्मा लोकपालानां समांशैः समयोजयत्॥
४३ततो ददौ नृपं तासां प्रजानामीश्वरं क्षुपम्।
तत्रैन्द्रेण च भागेन महीमाज्ञापयन्नृपः॥
४४वारुणेन तु भागेन वपुः पुष्यति पार्थिवः।
कौबेरेण तु भागेन वित्तपाभां ददौ तदा॥
४५यस्तु याम्योऽभवद्भागस्तेन शास्ति स्म स प्रजाः।
तत्रैन्द्रेण नरश्रेष्ठ भागेन रघुनन्दन॥
४६प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते तारणार्थं मम प्रभो।
तद्रामः प्रतिजग्राह मुनेस्तस्य महात्मनः॥
अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, पुरा ब्रह्मभूते कृतयुगे सर्वाः प्रजाः अपार्थिवाः आसन्, केवलं सुराणां राजा शतक्रतुः आसीत्। ताः प्रजाः राजार्थं देवदेवेशं ब्रह्माणं समुपाद्रवन् — “हे देव, त्वया सुराणां राजा शतक्रतुः स्थापितः; हे लोकेश, अस्मासु अपि नरपुङ्गवं पार्थिवं प्रयच्छ, यस्मै पूजां प्रयुञ्जानाः धूतपापाः वयं चरेमहि। राज्ञा विना न वसामः, एषः नः परः निश्चयः।” ततः सुरश्रेष्ठः ब्रह्मा सवासवान् लोकपालान् समाहूय अब्रवीत् — “तेजोभागान् प्रयच्छत।” ततः सर्वे लोकपालाः स्वतेजसः भागान् ददुः। ततः ब्रह्मा अक्षुपत्, यतः क्षुपः नाम नृपः जातः; तं ब्रह्मा लोकपालानां समांशैः समयोजयत्, तासां प्रजानाम् ईश्वरं च ददौ। तत्र ऐन्द्रेण भागेन नृपः महीम् आज्ञापयत्, वारुणेन भागेन प्रजानां वपुः पुष्यति, कौबेरेण भागेन वित्तपस्य आभां ददौ, याम्येन भागेन प्रजाः शास्ति स्म। हे नरश्रेष्ठ रघुनन्दन, तेन ऐन्द्रेण भागेन त्वं मम तारणार्थं प्रतिगृह्णीष्व।’ तात्पर्यम् — राजा न केवलं क्षत्रियः, अपि तु देवांशसम्भूतः; इन्द्रवत् सः यज्ञभागान् दानानि च ग्रहीतुम् अर्हति। ‘अक्षुपत्’ इति क्षुत्करणम् — ब्रह्मणः क्षवथुतः क्षुपस्य जन्म इति हिन्दीभाष्यम् अपि ‘छींक आयी’ इति वदति। अयं समग्रः कथाभागः समीक्षिते नास्ति। अस्य आख्यानस्य उद्देशः राजत्वस्य दिव्यमूलस्य प्रतिपादनम्। प्रजाः स्वयम् एव राजानं याचन्ते, यतः राज्ञा विना धर्मस्य रक्षणं न सम्भवति, अराजके च लोके पापं वर्धते। ब्रह्मा प्रत्येकस्य लोकपालस्य तेजसः अंशं गृहीत्वा राजानं निर्माति — इन्द्रात् आज्ञाशक्तिः, वरुणात् पोषणशक्तिः, कुबेरात् धनशक्तिः, यमात् दण्डशक्तिः। एवं राज्ञः चत्वारि कर्माणि लोकपालानां चतुर्णां गुणैः सम्बद्धानि। अगस्त्यः अस्य तर्कस्य फलं रामे योजयति — यः राजा इन्द्रांशेन युक्तः, सः इन्द्रवत् दानं ग्रहीतुं योग्यः, तेन न क्षत्रधर्मस्य भङ्गः। अपि च मुनिः स्वस्य तारणम् अपि इच्छति — दत्तस्य आभरणस्य पुनर्दानेन तस्य फलं पूर्णं भविष्यति। एवं रामस्य शङ्का शास्त्रेण एव निवार्यते, न केवलं मुनेः आग्रहेण। मनुस्मृतौ अपि राज्ञः लोकपालांशत्वं वर्णितम् इति प्रसिद्धम्। ‘तत्र ऐन्द्रेण नरश्रेष्ठ भागेन’ इति पदैः मुनिः आख्यानं वर्तमानविषये परिणमयति।
"Long ago, Rāma," said Agastya, "in the Kṛta age, when all was pervaded by Brahman, men had no king, though Śatakratu, Indra, was king of the gods. The people ran to Brahmā, lord of the gods of gods, seeking a king. 'O god,' they said, 'you set up Śatakratu as king of the gods; give us too, lord of the worlds, a king, a bull among men, to whom we may offer honour and so live with our sins shaken off. We will not live without a king; that is our firm resolve.' Then Brahmā, best of gods, summoned the guardians of the world with Indra and said to them all, 'Give portions of your splendour.' And all the world-guardians gave portions of their own splendour. Then Brahmā sneezed, kṣut, and from that sneeze a king named Kṣupa was born. Brahmā endowed him with equal shares of the world-guardians and gave him to the people as their king and lord. By Indra's share that king ruled the earth; by Varuṇa's share he nourished his people's bodies; by Kubera's share he gave them the lustre of the lord of wealth; and by Yama's share he chastised them. By that share of Indra's, best of men, joy of the Raghus, accept this, blessings on you, for my deliverance, my lord." The meaning is that a king is not merely a kṣatriya but born of divine portions; like Indra, he may rightly receive shares of sacrifice and gifts. The purpose of the tale is to show the divine origin of kingship. The people themselves asked for a king, because without a king dharma cannot be protected and in a kingless world sin grows. Brahmā made the king from a portion of each world-guardian's splendour: from Indra the power to command, from Varuṇa the power to nourish, from Kubera wealth, from Yama the power to punish, so that a king's four functions are tied to the qualities of the four guardians, as the law-books too are known to say. Agastya applied this reasoning to Rāma: a king who bears Indra's portion may accept a gift as Indra does, without breaching a kṣatriya's duty. And the sage sought his own deliverance too, for by giving the ornament again the merit of its first gift would be fulfilled. So Rāma's doubt was resolved by the śāstras themselves, not merely by the sage's insistence, and with "by that share of Indra" the sage turned the old tale to the matter in hand.
४७दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करम्।
प्रतिगृह्य ततो रामस्तदाभरणमुत्तमम्॥
४८आगमं तस्य दीप्तस्य प्रष्टुमेवोपचक्रमे।
अत्यद्भुतमिदं दिव्यं वपुषा युक्तमद्भुतम्॥
४९कथं वा भवता प्राप्तं कुतो वा केन वाऽऽहृतम्।
कौतूहलतया ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां महायशः॥
५०आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान्।
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्॥
५१शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे युगे॥
ततः रामः तस्य महात्मनः मुनेः भास्करम् इव प्रदीप्तं चित्रं दिव्यम् आभरणं प्रतिजग्राह। तत् उत्तमम् आभरणं प्रतिगृह्य रामः तस्य दीप्तस्य आगमं प्रष्टुम् एव उपचक्रमे — ‘इदम् अत्यद्भुतं दिव्यं वपुषा युक्तम् अद्भुतम्; कथं वा भवता प्राप्तम्, कुतः वा, केन वा आहृतम्? हे ब्रह्मन्, महायशः, कौतूहलतया त्वां पृच्छामि; भवान् हि बहूनाम् आश्चर्याणां परमः निधिः।’ काकुत्स्थे एवं ब्रुवति मुनिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे राम, पुरा त्रेतायुगे यथावृत्तं शृणु।’ अन्तिमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः, कथायाः आरम्भः च अग्रिमसर्गे। रामस्य कौतूहलम् अग्रिमयोः द्वयोः सर्गयोः श्वेतराजकथां प्रवर्तयति। ‘आश्चर्याणां निधिः’ इति विशेषणं मुनेः अनुभवस्य विस्तारं सूचयति। आभरणस्य दीप्तिः सूर्येण उपमिता, यत् तस्य दिव्यम् उद्गमं सूचयति। मुनेः उत्तरेण सन्तुष्टः रामः इदानीं निःशङ्कं दानं स्वीकरोति। ग्रहणानन्तरम् एव प्रश्नः उत्पद्यते — एतादृशम् अद्भुतं वस्तु वने वसतः तापसस्य हस्ते कथम् आगतम्? एवं सर्गस्य अन्ते नूतनायाः कथायाः द्वारम् उद्घाट्यते। रामस्य प्रश्नः त्रिविधः — कथं प्राप्तम्, कुतः, केन आहृतम् इति।
Then Rāma accepted from the great-souled sage that wondrous, divine ornament, blazing like the sun, the likeness pointing to its heavenly origin. Satisfied by the sage's answer, he now accepted the gift without hesitation. And having received that fine ornament, Rāma at once began to ask where the shining thing had come from; how had such a marvel come into the hands of an ascetic living in the forest? "This is most wonderful and divine, of marvellous form," he said. "How did you come by it, holy one? From where, and who brought it? I ask you out of curiosity, brahmin of great fame, for you are the supreme treasury of many wonders." His question had three parts, how it was obtained, from where, and by whom, and calling the sage a treasury of wonders speaks of the breadth of his experience. As Kākutstha spoke, the sage replied, "Listen, Rāma, to what happened long ago, in the Tretā age." The last verse is only half a verse, and the story itself begins in the next sarga; Rāma's curiosity opens the door to the tale of King Śveta told over the next two sargas.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।