श्रुत्वामृतमयम्
७५.१
अमृततुल्यं (वाक्यं) श्रुत्वा
- सन्धिः
- श्रुत्वा + अमृतमयम् → श्रुत्वामृतमयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- अमृतस्य विकारः अमृतमयम् — मयट्-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- ‘श्रुत्वा’ क्त्वान्तम्; ‘अमृतमयम्’ द्वितीया, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — पञ्चसप्ततितमः सर्गः
रामस्य दिग्विचयः शूद्रतापसदर्शनं च
नारदवचनेन रामस्य हर्षः, बालशरीरस्य तैलद्रोण्यां रक्षणम्, पुष्पकस्य स्मरणम् आगमनं च, पश्चिमोत्तरपूर्वदिक्षु अन्वेषणम्, दक्षिणस्यां शैवलस्य उत्तरे सरसि अधोमुखं तपस्विनं दृष्ट्वा प्रश्नः
नारदस्य अमृतमयं वाक्यं श्रुत्वा रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे, लक्ष्मणं च अवदत् — द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय, बालस्य शरीरं परमोदारैः गन्धैः सुगन्धितैलैः च युक्तायां तैलद्रोण्यां निधापय, यथा तस्य विपत्तिः परिभेदः वा न भवेत्। ततः सः मनसा पुष्पकं ध्यातवान्; हेमभूषितः पुष्पकः मुहूर्तेन आगत्य ‘अयम् अस्मि किंकरः’ इति उपस्थितः। महर्षीन् अभिवाद्य धनुः तूणीरौ खड्गं च गृहीत्वा लक्ष्मणभरतौ नगरे निक्षिप्य रामः विमानम् आरुरोह। सः प्रतीचीं दिशं विचिन्वन्, ततः हिमवदावृताम् उत्तरां, ततः पूर्वां दिशं च अपश्यत् — सर्वत्र स्वल्पम् अपि दुष्कृतं न दृष्टम्, आदर्शतलनिर्मलः विशुद्धः आचारः। ततः दक्षिणां दिशम् आक्रम्य शैवलस्य उत्तरे पार्श्वे महत् सरः ददर्श, तस्मिन् अधोमुखं लम्बमानं सुमहत् तपः तप्यन्तं तापसम्। रामः तम् उपागम्य अपृच्छत् — धन्यः असि सुव्रत; कस्यां योन्यां वर्तसे? कः अर्थः ते मनीषितः — स्वर्गः अपरः वा वरः? ब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यः शूद्रः वा असि? सत्यं वद। इति पृष्टः अवाक्शिराः सः नृपपुङ्गवाय स्वजातिं तपःप्रयत्नस्य कारणं च उवाच।
१रामस्य हर्षः, बालशरीरस्य रक्षणम्
१नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा।
प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्॥
२गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय सुव्रत।
बालस्य च शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय॥
३गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्च सुसुगन्धिभिः।
यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम्॥
४यथा शरीरो बालस्य गुप्तः सन्क्लिष्टकर्मणः।
विपत्तिः परिभेदो वा न भवेच्च तथा कुरु॥
नारदस्य तत् अमृतमयं वाक्यं श्रुत्वा रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे। ‘अमृतमयम्’ इति — नारदस्य वचनं बालस्य पुनर्जीवनस्य आशां ददाति, अतः अमृततुल्यम्। रामस्य हर्षः उपायप्राप्तेः — समस्यायाः कारणं ज्ञातं, निवारणं च सम्भवम्। सः लक्ष्मणम् इदम् अब्रवीत् — हे सौम्य सुव्रत, गच्छ, द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय। बालस्य च तत् शरीरं तैलद्रोण्यां निधापय। परमोदारैः गन्धैः सुसुगन्धिभिः तैलैः च, हे सौम्य, यथा बालः न क्षीयते तथा विधीयताम्। यथा क्लिष्टकर्मणः अस्य बालस्य शरीरं गुप्तं सत् विपत्तिः परिभेदः वा न भवेत्, तथा कुरु। तैलद्रोण्यां शवस्य रक्षणं — अयोध्याकाण्डे दशरथस्य शरीरम् अपि भरतागमनपर्यन्तं तथा एव रक्षितम् आसीत्। रामस्य दूरदृष्टिः — बालस्य पुनर्जीवनाय शरीरं अविकृतं स्थापनीयम्। ब्राह्मणस्य सान्त्वनम् अपि प्रथमं कर्तव्यम्; रामः प्रजायाः मनःक्लेशं न उपेक्षते। लक्ष्मणः सदा इव अत्र अपि रामस्य विश्वस्तः सहायः। ‘क्लिष्टकर्मणः’ इति बालस्य विशेषणं हिन्दीभाष्ये ‘शुभ कर्म करनेवाले’ इति व्याख्यातम्।
Hearing Nārada's words, which were like nectar because they held out the hope that the boy might live again, Rāma felt joy beyond compare: the cause of the trouble was known, and a remedy was possible. He said to Lakṣmaṇa, "Go, gentle one of good vows, and comfort the best of brahmins. And lay the boy's body in a vessel of oil, with the finest perfumes and fragrant oils; see to it, gentle one, that the boy does not decay, so that the body of this child of blameless deeds is kept safe and comes to no harm or breaking." Keeping a body in a vessel of oil recalls the Ayodhyā Kāṇḍa, where Daśaratha's body was kept the same way until Bharata came. Rāma looked ahead: if the boy was to live again, his body had to be kept whole. Comforting the brahmin came first, for Rāma never ignored his people's distress, and here as always Lakṣmaṇa was his trusted helper.
२पुष्पकस्य आगमनम्, रामस्य प्रस्थानम्
५एवं संदिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः॥
६इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः।
आजगाम मुहूर्तेन समीपे राघवस्य वै॥
७सोऽब्रवीत्प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप।
वश्यस्तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः॥
८भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः।
अभिवाद्य महर्षीन्स विमानं सोऽध्यरोहत॥
९धनुर्गृहीत्वा तूणी च खड्गं च रुचिरप्रभम्।
निक्षिप्य नगरे चैतौ सौमित्रिभरतावुभौ॥
एवं शुभलक्षणं लक्ष्मणं संदिश्य महायशाः काकुत्स्थः मनसा पुष्पकं दध्यौ — ‘आगच्छ’ इति। पुष्पकं विमानं रावणात् प्राप्तं, कुबेराय प्रत्यर्पितं, पुनः रामस्य सेवायां नियुक्तम् — तत् स्मरणमात्रेण आगच्छति। तस्य इङ्गितं विज्ञाय हेमभूषितः पुष्पकः मुहूर्तेन राघवस्य समीपम् आजगाम। सः प्रणतः भूत्वा अब्रवीत् — हे नराधिप, अयम् अस्मि; हे महाबाहो, तव वश्यः किंकरः समुपस्थितः। पुष्पकस्य चेतनत्वं — सः वदति, प्रणमति — दिव्यवाहनस्य लक्षणम्। पुष्पकस्य रुचिरं भाषितं श्रुत्वा नराधिपः महर्षीन् अभिवाद्य विमानम् अध्यरोहत। धनुः, तूणी, रुचिरप्रभं खड्गं च गृहीत्वा, सौमित्रिभरतौ उभौ नगरे निक्षिप्य सः प्रस्थितः। रामः स्वयं निर्गच्छति — न दूतान् प्रेषयति; प्रजायाः दुःखस्य कारणं स्वयम् अन्विष्यति। नगररक्षणं भरतलक्ष्मणयोः हस्ते न्यस्तम्। सशस्त्रः गमनम् — धर्मरक्षणाय दण्डः अपि आवश्यकः स्यात् इति सूच्यते। पुष्पकस्य वचनं ‘तव वश्यः किंकरः’ इति — दिव्यं वाहनम् अपि धर्मराजस्य सेवायां नम्रम्। महर्षीणाम् अभिवादनं विना रामः न प्रयाति; तेषाम् आशीर्वादः तस्य यात्रायाः मङ्गलम्।
Having given these orders to Lakṣmaṇa of auspicious marks, the illustrious Kākutstha called the Puṣpaka chariot in his mind: "Come!" Puṣpaka, which he had won from Rāvaṇa, returned to Kubera and then placed again at Rāma's service, came at a mere thought. Knowing his wish, the gold-adorned Puṣpaka came to Rāghava's side in a moment, bowed low and said, "Here I am, lord of men; your obedient servant stands before you, mighty-armed one." That the chariot speaks and bows shows it was a living divine vehicle, humble in the service of the king of dharma. Hearing Puṣpaka's fine words, the lord of men saluted the great seers, for he would not set out without their blessing, and mounted the chariot. He took his bow, his two quivers and his gleaming sword, which hints that punishment might be needed to protect dharma, and left the city in the care of Lakṣmaṇa and Bharata. Rāma went himself, rather than sending messengers, to seek out the cause of his subject's grief.
३दिशाम् अन्वेषणम्
१०प्रायात्प्रतीचीं हरितं विचिन्वंश्च ततस्ततः।
उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवतावृताम्॥
११अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम्।
पूर्वामपि दिशं सर्वामथापश्यन्नराधिपः॥
१२प्रविशुद्धसमाचारामादर्शतलनिर्मलाम्।
पुष्पकस्थो महाबाहुस्तदापश्यन्नराधिपः॥
सः ततः ततः विचिन्वन् प्रतीचीं हरितं — पश्चिमां दिशं — प्रायात्। ततः श्रीमान् हिमवता आवृताम् उत्तरां दिशम् अगमत्। तत्र अपि स्वल्पम् अपि दुष्कृतम् अपश्यमानः नराधिपः सर्वां पूर्वां दिशम् अपि अपश्यत्। पुष्पकस्थः महाबाहुः नराधिपः तदा ताम् आदर्शतलनिर्मलां प्रविशुद्धसमाचारां दिशम् अपश्यत्। ‘आदर्शतलनिर्मला’ इति उपमा — दर्पणस्य तलम् इव निर्मलः आचारः; कुत्रापि अधर्मस्य मलं नास्ति। रामराज्यस्य त्रिषु दिक्षु धर्मः पूर्णः — एतेन दक्षिणस्यां दिशि एव दोषः इति पाठकः अनुमिनोति। अन्वेषणस्य क्रमः अपि ध्येयः — पश्चिमा, उत्तरा, पूर्वा, अन्ते दक्षिणा; दक्षिणा दिक् यमस्य, अरण्यानां च — तत्र एव असाधारणं कर्म। रामस्य धैर्यं — सः सर्वाः दिशः क्रमशः परीक्षते, न त्वरया अनुमानं करोति। आकाशात् पुष्पकेण समग्रस्य राज्यस्य निरीक्षणं — राज्ञः सर्वदर्शित्वस्य प्रतीकम्।
Searching here and there, he went first to the western quarter, and then the glorious king went to the northern quarter, girt by the Himālaya. Finding not the least wrongdoing there either, the lord of men surveyed the whole eastern quarter too. From Puṣpaka the mighty-armed king saw that quarter, wholly pure in conduct, spotless as the surface of a mirror, with no stain of unrighteousness anywhere. In three quarters of Rāma's kingdom dharma was whole, and so the reader guesses that the fault must lie in the south. The order of the search matters: west, north, east, and last the south, the quarter of Yama and of the wild forests, where the unusual deed was being done. Rāma was patient, examining each quarter in turn rather than jumping to conclusions, and his survey of the whole kingdom from the sky in Puṣpaka is a symbol of the king who sees everything.
४दक्षिणस्यां तापसदर्शनं प्रश्नश्च
१३दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः।
शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः॥
१४तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः।
ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम्॥
१५राघवस्तमुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम्।
उवाच च नृपो वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत॥
१६कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम।
कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम्॥
१७कोऽर्थो मनीषितस्तुभ्यं स्वर्गलाभोऽपरोऽथवा।
वराश्रयो यदर्थं त्वं तपस्यन्यैः सुदुश्चरम्॥
१८यमाश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस।
ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वासि दुर्जयः।
वैश्यस्तृतीयो वर्णो वा शूद्रो वा सत्यवाग्भव॥
१९इत्येवमुक्तः स नराधिपेन अवाक्शिरा दाशरथाय तस्मै।
उवाच जातिं नृपपुङ्गवाय यत्कारणं चैव तपःप्रयत्नः॥
ततः राजर्षिनन्दनः दक्षिणां दिशम् आक्रामत्; शैवलस्य पर्वतस्य उत्तरे पार्श्वे सुमहत् सरः ददर्श। तस्मिन् सरसि श्रीमान् राघवः सुमहत् तपः तप्यन्तं, अधोमुखं लम्बमानं तापसं ददर्श। अधोमुखं लम्बमानः — वृक्षात् पादाभ्यां लम्बमानः शिरसा अधः — एतत् अत्युग्रं तपः। राघवः तम् उपागम्य उत्तमं तपः तप्यन्तं नृपः वाक्यम् उवाच — हे सुव्रत, धन्यः असि। हे तपोवृद्ध दृढविक्रम, कस्यां योन्यां वर्तसे? कौतूहलात् त्वां पृच्छामि; अहं दाशरथिः रामः। कः अर्थः ते मनीषितः — स्वर्गलाभः अपरः वा, वराश्रयः वा — यदर्थं त्वम् अन्यैः सुदुश्चरं तपः तपसि? हे तापस, यम् आश्रित्य तपः तप्तं, तत् श्रोतुम् इच्छामि। ब्राह्मणः वा असि, भद्रं ते; दुर्जयः क्षत्रियः वा; तृतीयः वर्णः वैश्यः वा; शूद्रः वा — सत्यवाक् भव। रामस्य प्रश्नः शिष्टः — ‘धन्यः असि’, ‘भद्रं ते’ इति आदरेण सः पृच्छति; सः आत्मानं अपि परिचाययति। सः दण्डं न तत्क्षणं ददाति, अपितु प्रथमं सत्यं ज्ञातुम् इच्छति — ‘सत्यवाक् भव’ इति। न्यायस्य एषः क्रमः — प्रश्नः, उत्तरम्, ततः निर्णयः। चतुर्णां वर्णानां क्रमेण नामग्रहणं नारदस्य वचनस्य अनुसारं परीक्षायाः सूचकम्; रामः जानाति यत् तापसस्य जातिः एव निर्णायिका। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः वदति — नराधिपेन एवम् उक्तः सः अवाक्शिराः दाशरथाय तस्मै नृपपुङ्गवाय स्वजातिं, यत्कारणं च तपःप्रयत्नः, तत् उवाच। तस्य उत्तरम् अग्रिमे सर्गे।
Then the delight of the royal seer turned towards the south, and on the northern side of Mount Śaivala he saw a very large lake. At that lake the glorious Rāghava saw an ascetic practising a very great austerity, hanging head downwards, suspended by his feet with his head below, an austerity of the most extreme kind. Rāghava approached him as he practised that supreme austerity, and the king said, "You are blessed, you of good vows. Tell me, you who have grown great in austerity and are firm in your strength, what birth were you born to? I ask out of curiosity; I am Rāma, son of Daśaratha. What aim do you have in mind? Is it heaven, or something else? What boon do you seek, that you practise an austerity so hard for others to perform? I wish to hear what you rely on in your austerity, ascetic. Are you a brahmin, blessings on you, or an invincible kṣatriya, or of the third class, a vaiśya, or a śūdra? Speak the truth." Rāma questioned him courteously, calling him blessed and wishing him well, and he introduced himself as well. He did not punish at once but wanted first to know the truth, following the order of justice: question, answer, then judgement. Naming the four classes in turn signals the test that Nārada's words required; Rāma knew that in this case the ascetic's birth would decide the matter. In a closing verse the poet says that, addressed thus by the lord of men, the ascetic, still hanging head downwards, told Daśaratha's son, that bull among kings, his birth and the reason for his strenuous austerity. His answer comes in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
प्रहर्षमतुलम्
७५.१
अनुपमम् आनन्दम्
- सन्धिः
- प्रहर्षम् + अतुलम् — मकारस्य स्वरेण संयोगः
- समासः
- न तुलं अतुलम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समाश्वासय
७५.२
सान्त्वय
- सन्धिः
- सम् + आ + श्वासय → समाश्वासय — मकारस्य स्वरेण संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आङ् + श्वस्’ णिजन्तम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
तैलद्रोण्याम्
७५.२
तैलपूर्णायां नौकाकृतौ पात्रे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तैलस्य द्रोणी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परमोदारैः
७५.३
अतिश्रेष्ठैः
- सन्धिः
- परम + उदारैः → परमोदारैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परमाः उदाराः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुसुगन्धिभिः
७५.३
अतीव सुगन्धितैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु सुगन्धीनि — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
क्लिष्टकर्मणः
७५.४
शुभकर्मणः (हिन्दीभाष्यम्); क्लेशयुक्तकर्मणः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सन् + क्लिष्ट’ → ‘सन्क्लिष्ट’
- समासः
- क्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिभेदः
७५.४
विदारणम्, नाशः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + भिद्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शुभलक्षणम्
७५.५
मङ्गलचिह्नयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शुभानि लक्षणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दध्यावागच्छेति
७५.५
‘आगच्छ’ इति ध्यातवान्
- सन्धिः
- दध्यौ + आगच्छ → दध्यावागच्छ — अयादिसन्धिः (औ → आव्); आगच्छ + इति → आगच्छेति — गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
- विभक्तिः
- ‘दध्यौ’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आगच्छ’ लोट्
इङ्गितम्
७५.६
अभिप्रायम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इङ्ग्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
हेमभूषितः
७५.६
सुवर्णालङ्कृतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्ना भूषितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समुपस्थितः
७५.७
सन्निहितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + उप + स्था’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सोऽध्यरोहत
७५.८
सः आरूढवान्
- सन्धिः
- सः + अध्यरोहत → सोऽध्यरोहत — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; अधि + अरोहत → अध्यरोहत — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘अध्यरोहत’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रुचिरप्रभम्
७५.९
दीप्तिमन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुचिरा प्रभा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सौमित्रिभरतावुभौ
७५.९
लक्ष्मणभरतौ द्वौ
- सन्धिः
- सौमित्रिभरतौ + उभौ → सौमित्रिभरतावुभौ — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
- समासः
- सौमित्रिः च भरतः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
विचिन्वंश्च
७५.१०
अन्विष्यन्
- सन्धिः
- विचिन्वन् + च → विचिन्वंश्च — नकारस्य रुत्वम्, अनुस्वारः, श्चुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + चि’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हिमवतावृताम्
७५.१०
हिमालयेन परिवृताम्
- सन्धिः
- हिमवता + आवृताम् → हिमवतावृताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘हिमवता’ तृतीया; ‘आवृताम्’ द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अपश्यमानः
७५.११
अदृष्ट्वा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अपश्यमानस्तत्रापि’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- न पश्यमानः — नञ्तत्पुरुषः (शानच्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रविशुद्धसमाचाराम्
७५.१२
पवित्राचरणयुक्ताम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रविशुद्धः समाचारः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
आदर्शतलनिर्मलाम्
७५.१२
दर्पणवत् स्वच्छाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘समाचाराम् + आदर्श’ इति मकारस्य स्वरेण योगः
- समासः
- आदर्शस्य तलम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तद्वत् निर्मला — उपमानकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
राजर्षिनन्दनः
७५.१३
राजर्षेः दशरथस्य पुत्रः
- सन्धिः
- राज + ऋषि → राजर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- राजा चासौ ऋषिः च राजर्षिः (कर्मधारयः); तस्य नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शैवलस्योत्तरे
७५.१३
शैवलपर्वतस्य उत्तरभागे
- सन्धिः
- शैवलस्य + उत्तरे → शैवलस्योत्तरे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘शैवलस्य’ षष्ठी; ‘उत्तरे’ सप्तमी
लम्बमानमधोमुखम्
७५.१४
अधःशिरसा लम्बमानम्
- सन्धिः
- लम्बमानम् + अधोमुखम् — मकारस्य स्वरेण संयोगः
- समासः
- अधः मुखं यस्य सः अधोमुखः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तपोवृद्ध
७५.१६
हे तपसा श्रेष्ठ
- सन्धिः
- तपः + वृद्ध → तपोवृद्ध — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- तपसा वृद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मनीषितः
७५.१७
अभिलषितः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मनीषितस्तुभ्यं’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मनीषा’ शब्दात् इतच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुदुश्चरम्
७५.१७
अतिकठिनम्
- सन्धिः
- सु + दुः + चरम् → सुदुश्चरम् — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
- समासः
- सुष्ठु दुश्चरम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सत्यवाग्भव
७५.१८
सत्यं वद
- सन्धिः
- सत्यवाक् + भव → सत्यवाग्भव — जश्त्वम् (क् → ग्)
- समासः
- सत्या वाक् यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘सत्यवाक्’ प्रथमा; ‘भव’ लोट्, मध्यमपुरुषः
अवाक्शिराः
७५.१९
अधोमुखः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अवाक् शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तपःप्रयत्नः
७५.१९
तपस्यायाः उद्यमः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्गः रक्षितः)
- समासः
- तपसः प्रयत्नः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्