- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + दिव्’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — चतुःसप्ततितमः सर्गः
नारदस्य युगधर्मकथनम्
रामस्य मन्त्रिणां ऋषीणां च आह्वानम्, अष्टानां महर्षीणां प्रवेशः, नारदस्य उत्तरम्, कृतत्रेताद्वापरेषु तपसः अधिकारिणः, अधर्मस्य अनृतस्य च पादक्रमेण वृद्धिः, शूद्रस्य तपसा बालवधः, राज्ञः षड्भागः कर्तव्यं च
द्विजस्य करुणं परिदेवनं श्रुत्वा दुःखसंतप्तः रामः मन्त्रिणः वसिष्ठं वामदेवं भ्रातॄन् नैगमान् च आह्वयत्। वसिष्ठेन सह अष्टौ द्विजाः — मार्कण्डेयः मौद्गल्यः वामदेवः काश्यपः कात्यायनः जाबालिः गौतमः नारदः च — प्रविश्य आसनेषु उपविष्टाः। रामः सर्वम् आचष्ट। नारदः ऋषीणां संनिधौ उवाच — शृणु राजन्, यथा अकाले बालस्य संक्षयः प्राप्तः। कृतयुगे ब्राह्मणाः एव तपस्विनः, अब्राह्मणः न; तदा सर्वे अमृत्यवः दीर्घदर्शिनः। त्रेतायां क्षत्रियाः अपि तपसा अन्विताः जायन्ते; तस्मिन् युगे अधर्मः एकं पादं भूमौ न्यपातयत् — अनृतम्; तेन आयुः परिनिष्ठितम्। त्रेतायां ब्राह्मणक्षत्रियाः तपः अतप्यन्त, वैश्यशूद्राः शुश्रूषां; द्वापरे अधर्मः द्वितीयं पादम् अवतारयत्, तपः वैश्यान् अपि समाविशत्। त्रिषु युगेषु शूद्रः तपोधर्मं न लभते; कलौ शूद्रयोन्यां तपश्चर्या भविष्यति। तव विषयपर्यन्ते कश्चित् दुर्बुद्धिः शूद्रः महत् तपः तप्यति, तेन अयं बालवधः। यः राजा प्रजाः धर्मेण पालयति सः तासां सुकृतस्य षड्भागं भजते; अतः स्वविषयं मार्गस्व, दुष्कृतं यत्र पश्येः तत्र यत्नं कुरु; एवं धर्मवृद्धिः आयुर्वृद्धिः बालस्य जीवितं च भविष्यति।
१मन्त्रिणाम् ऋषीणां च आह्वानम्
१तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवनम्।
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम्॥
२स दुःखेन च संतप्तो मन्त्रिणस्तानुपाह्वयत्।
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातॄंश्च सह नैगमान्॥
३ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः।
राजानं देवसंकाशं वर्धस्वेति ततोऽब्रुवन्॥
४मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।
कात्यायनोऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा॥
५एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः।
महर्षीन्समनुप्राप्तानभिवाद्य कृताञ्जलिः॥
६मन्त्रिणो नैगमाश्चैव यथार्हमनुकूलतः।
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्॥
७राघवः सर्वमाचष्टे द्विजोऽयमुपरोधते।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः॥
तथा तस्य द्विजस्य करुणं परिदेवनं दुःखशोकसमन्वितं सर्वं राघवः शुश्राव। सः दुःखेन संतप्तः मन्त्रिणः, वसिष्ठं वामदेवं च, भ्रातॄन् नैगमान् च सह उपाह्वयत्। रामः ब्राह्मणस्य आक्षेपं न उपेक्षते, अपितु तत्क्षणम् एव सभाम् आह्वयति — एषः उत्तरदायिनः राज्ञः लक्षणम्। ततः वसिष्ठेन सार्धम् अष्टौ द्विजाः प्रवेशिताः; ते देवसंकाशं राजानं ‘वर्धस्व’ इति अब्रुवन्। तेषां नामानि — मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, जाबालिः, गौतमः, नारदः च। एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषु उपवेशिताः; रामः अपि समनुप्राप्तान् महर्षीन् कृताञ्जलिः अभिवाद्य उपाविशत्। मन्त्रिणः नैगमाः च यथार्हम् अनुकूलतः उपविष्टाः। दीप्ततेजसां तेषां सर्वेषां समुपविष्टानां राघवः सर्वम् आचष्ट — अयं द्विजः उपरोधते, राजद्वारे धरनां कृत्वा स्थितः इति। राज्ञः सभायां ऋषयः मन्त्रिणः पौरजनाः च — सर्वे वर्गाः उपस्थिताः; गम्भीरस्य विषयस्य निर्णयः सामूहिकः। रामस्य ऋषिषु आदरः अत्र स्पष्टः — राजा सन् अपि सः कृताञ्जलिः तान् अभिवादयति। ‘दुःखेन संतप्तः’ इति पदेन रामस्य संवेदनशीलता दृश्यते — प्रजायाः दुःखं तस्य स्वदुःखम्। अष्टानाम् ऋषीणां नामग्रहणं सभायाः गौरवं वर्धयति। मार्कण्डेयः चिरायुः, जाबालिः अयोध्याकाण्डे नास्तिकवादं कृतवान्, नारदः वाल्मीकये रामकथां प्रथमम् उक्तवान् — एवं विविधाः ऋषयः एकत्र। तेषां ‘वर्धस्व’ इति आशीर्वादः राजसभायाः शिष्टाचारः। वसिष्ठः कुलगुरुः इति तस्य नाम प्रथमम्।
Rāghava heard all of the brahmin's piteous lament, full of sorrow and grief, and burning with grief himself, for his subjects' sorrow was his own, he summoned his ministers, Vasiṣṭha and Vāmadeva, his brothers and the townsmen. He did not brush aside the brahmin's charge but called his council at once, as a responsible king should. Then eight brahmins were shown in with Vasiṣṭha, and they greeted the godlike king with "May you prosper!", the customary blessing of a royal court. They were Mārkaṇḍeya, Maudgalya, Vāmadeva, Kāśyapa, Kātyāyana, Jābāli, Gautama and Nārada. Naming them adds dignity to the assembly, and a varied company it was: Mārkaṇḍeya the long-lived, Jābāli who had argued as an unbeliever in the Ayodhyā Kāṇḍa, and Nārada, who first told Vālmīki the story of Rāma; Vasiṣṭha, the family teacher, is named first. These bulls among brahmins were all given seats, and Rāma, king though he was, saluted the great seers with joined palms and sat down; the ministers and townsmen too took their seats as was fitting. Seers, ministers and citizens were all present, so a grave matter would be decided together. When all those radiant men were seated, Rāghava told them everything: "This brahmin is besieging my gate," he said, sitting at the royal door and refusing to leave.
२नारदस्य उत्तरम्, कृतयुगस्य धर्मः
८प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां संनिधौ स्वयम्।
शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो बालस्य संक्षयः॥
९श्रुत्वा कर्तव्यतां राजन्कुरुष्व रघुनन्दन।
पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः॥
१०अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथंचन।
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते॥
दीनस्य राज्ञः तत् वचनं श्रुत्वा नारदः ऋषीणां संनिधौ स्वयं शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — हे राजन्, यथा अकाले बालस्य संक्षयः प्राप्तः, तत् शृणु; श्रुत्वा च हे रघुनन्दन, कर्तव्यतां कुरुष्व। नारदः सर्वलोकसञ्चारी, सर्वज्ञः; अतः सः एव कारणं जानाति। सः युगक्रमेण इतिहासं विवृणोति। हे राजन्, पुरा कृतयुगे ब्राह्मणाः एव तपस्विनः आसन्; तदा अब्राह्मणः कथंचन तपस्वी न। तस्मिन् ब्रह्मभूते अनावृते युगे प्रज्वलिते — ज्ञानेन प्रकाशमाने, अज्ञानेन अनावृते — सर्वे अमृत्यवः दीर्घदर्शिनः जज्ञिरे। कृतयुगे अकालमृत्युः नासीत्, जनाः त्रिकालदर्शिनः। नारदस्य कथनम् एकस्य विशेषस्य सामाजिकदर्शनस्य आधारे — प्रत्येकं युगे धर्मस्य नियतः क्रमः, तस्य उल्लङ्घनं दोषाय। पाठकः अत्र रामायणस्य कालस्य सामाजिकं चिन्तनं पश्यति; आधुनिकः पाठकः अस्य वर्णव्यवस्थायाः दृष्टिकोणं विमर्शपूर्वकं पठेत्। कविः नारदस्य मुखेन धर्मशास्त्रस्य परम्परागतं मतं स्थापयति। ‘शृणु’ इति आरम्भः, ‘कर्तव्यतां कुरुष्व’ इति च — नारदः न केवलं कारणं वदति, अपितु रामं कर्मणि प्रेरयति। ‘ब्रह्मभूते अनावृते’ इति कृतयुगस्य विशेषणद्वयं — ज्ञानमयं, दोषैः अनाच्छादितम् — तस्य युगस्य पवित्रतां सूचयति।
Hearing the troubled king's words, Nārada, who travels all the worlds and knows all things, himself gave a fitting answer in the presence of the seers. "Hear, O king, how this boy's untimely death has come about, and when you have heard, do what must be done, delight of the Raghus." He did not only explain the cause but urged Rāma to act. Then he set out the history age by age. "Long ago, in the Kṛta age, O king, only brahmins practised austerities; no one who was not a brahmin practised austerity in any way. In that age, radiant, filled with Brahman and clouded by no fault, all were born free from death and able to see far." In the Kṛta age there was no untimely death, and people could see past, present and future. Nārada's account rests on a particular social vision, that in each age dharma has its fixed order and that breaching it brings harm. Here the reader meets the social thinking of the Rāmāyaṇa's own time, and a modern reader should read its view of the class order with a critical eye; through Nārada the poet sets out the traditional view of the law-books.
३त्रेतायुगम्, अधर्मस्य प्रथमः पादः
११अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः।
ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम्॥
१२क्षत्रिया यत्र जायन्ते पूर्वेण तपसान्विताः।
वीर्येण तपसा चैव तेऽधिकाः पूर्वजन्मनि॥
१३मानवा ये महात्मानस्तत्र त्रेतायुगे युगे।
ब्रह्म क्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमवरं च यत्॥
१४युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम्।
अपश्यन्तस्तु ते सर्वे विशेषमधिकं ततः॥
१५स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम्।
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते॥
१६अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले।
अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति॥
१७आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम्।
अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले॥
१८अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः।
ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम्॥
१९पातिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मेण महीतले।
शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः॥
२०त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये।
तपोऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः॥
ततः मानवानां वपुष्मतां त्रेतायुगं नाम आगतम्, यत्र पूर्वेण तपसा अन्विताः क्षत्रियाः जायन्ते। वीर्येण तपसा च ते पूर्वजन्मनि अधिकाः। त्रेतायुगे ये महात्मानः मानवाः, तेषु ब्रह्म क्षत्रं च — यत् पूर्वं यत् अवरं च — तत् सर्वं युगयोः उभयोः समवीर्यसमन्वितम् आसीत्। ते सर्वे ततः अधिकं विशेषम् अपश्यन्तः सम्मतं चातुर्वर्ण्यस्य स्थापनं चक्रिरे। तस्मिन् युगे धर्मभूते अनावृते प्रज्वलिते, अधर्मः एकं पादं पृथिवीतले पातयत्; अधर्मेण संयुक्तः तेजः मन्दं भविष्यति। पूर्वेषां यत् आमिषं राजसं भृशं मलं च, तत् अनृतं नाम पादेन पृथिवीतले भूतम्। अधर्मतः अनृतं पादम् एकं पातयित्वा ततः पूर्वम् आयुषः परिनिष्ठितं प्रादुष्कृतम् — आयुः सीमितम् अभवत्। अनृते अधर्मेण महीतले पातिते, लोकः सत्यधर्मपरायणः शुभानि एव आचरत्। त्रेतायुगे ब्राह्मणाः क्षत्रियाः च ये, ते सर्वे तपः अतप्यन्त; अपरे जनाः शुश्रूषाम्। धर्मस्य चतुष्पादकल्पना अत्र — कृते चत्वारः पादाः, त्रेतायां त्रयः, द्वापरे द्वौ, कलौ एकः। अधर्मस्य प्रवेशेन आयुः तेजः च क्षीयेते इति नारदस्य मतम्। ‘अनृतम्’ इति अधर्मस्य प्रथमः पादः — असत्यम् एव सर्वदोषाणां मूलम् इति भारतीयनीतेः दृढः सिद्धान्तः। ‘आमिषं राजसं मलम्’ इति वर्णनेन नारदः हिंसां रजोगुणं च अनृतेन सह योजयति। हिन्दीभाष्यम् अत्र ‘आमिष’ पदं कृष्यादिजीविकासाधनम् इति व्याचष्टे — रजोगुणमूलकं कर्म। त्रेतायां ब्राह्मणक्षत्रियौ समवीर्यौ इति वचनं रामस्य युगस्य — यत्र क्षत्रियः रामः एव धर्मस्य रक्षकः — गौरवं दर्शयति। आयुः ‘परिनिष्ठितम्’ इति — कृतयुगे अमृत्यवः, त्रेतायां सीमितायुषः।
"Then came the age called Tretā," Nārada went on, "of men strong in body, in which kṣatriyas are born endowed with austerity as in the earlier age; those great-souled men of the Tretā age had excelled in valour and austerity in their former lives. Brahmin and kṣatriya, the higher and the lower, were of equal strength in both ages, and seeing no further difference between them, people established the accepted order of the four classes. In that age, radiant, full of dharma and unclouded, unrighteousness set one foot on the earth, and joined with unrighteousness, vigour grows dim. What had been meat, passion and gross defilement for those before became untruth, and set one foot on the earth. Having set untruth down on the earth as its first foot, unrighteousness brought about a fixed limit to the span of life. Yet even when untruth had been set down on earth, people devoted to truth and dharma did only what was good. In the Tretā age brahmins and kṣatriyas practised austerities, and the other people practised service." Here is the idea of dharma standing on four feet: four in the Kṛta age, three in the Tretā, two in the Dvāpara and one in the Kali. As unrighteousness enters, in Nārada's view, both life and vigour decline. Untruth is the first foot of unrighteousness, for falsehood is the root of every fault, a firm principle of Indian ethics, and by linking meat and passion with untruth Nārada ties violence and restless passion to falsehood. Life, deathless in the Kṛta age, was limited in the Tretā. That brahmin and kṣatriya were equal in strength in the Tretā age honours Rāma's own age, in which a kṣatriya, Rāma himself, was the guardian of dharma.
४द्वापरयुगम्, तपसः विस्तारः
२१स्वधर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं तदागमत्।
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः॥
२२एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह।
ततः पूर्वे पुनर्ह्रासमगमन्नृपसत्तम॥
२३ततः पादमधर्मस्य द्वितीयमवतारयत्।
ततो द्वापरसंख्या सा युगस्य समजायत॥
२४तस्मिन्द्वापरसंख्ये तु वर्तमाने युगक्षये।
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ॥
२५अस्मिन्द्वापरसंख्याने तपो वैश्यान्समाविशत्।
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत्॥
२६त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः।
न शूद्रो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ॥
२७हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः।
भविष्यच्छूद्रयोन्यां हि तपश्चर्या कलौ युगे॥
तेषां स्वधर्मः परमः; वैश्यशूद्रं तदा आगमत् — वैश्यशूद्रयोः स्वधर्मः सेवाकृषिवाणिज्यादिः। शूद्राः सर्ववर्णानां विशेषतः पूजां चक्रुः। एतस्मिन् अन्तरे तेषाम् अधर्मे अनृते च प्राप्ते, हे नृपसत्तम, पूर्वे वर्णाः पुनः ह्रासम् अगमन्। ततः अधर्मः द्वितीयं पादम् अवतारयत्; ततः युगस्य द्वापरसंख्या समजायत। तस्मिन् द्वापरसंख्ये युगक्षये वर्तमाने, हे पुरुषर्षभ, अधर्मः अनृतं च ववृधे। अस्मिन् द्वापरसंख्याने तपः वैश्यान् समाविशत्; त्रिभ्यः युगेभ्यः त्रीन् वर्णान् क्रमात् तपः आविशत्। त्रिभ्यः युगेभ्यः त्रिषु वर्णेषु धर्मः परिनिष्ठितः; हे नरर्षभ, युगतः शूद्रः धर्मं — तपोरूपं — न लभते। हे नृपश्रेष्ठ, हीनवर्णः सुमहत् तपः तप्यते — कलौ युगे शूद्रयोन्यां तपश्चर्या भविष्यति। नारदस्य कथनानुसारं तपसः अधिकारः युगक्रमेण वर्णेषु विस्तृतः; शूद्रस्य तपः कलियुगे एव विहितम्। अत्र ऐतिहासिकं सामाजिकं च चिन्तनं कथारूपेण प्रस्तुतम्। ‘त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्’ इति पङ्क्तेः आवृत्तिः मुद्रणे एव — एकत्र तपसः क्रमेण प्रवेशः, अन्यत्र धर्मस्य प्रतिष्ठा इति भेदः। युगानां क्रमः धर्मस्य क्रमिकह्रासं दर्शयति — कृते पूर्णः, त्रेतायां पादोनः, द्वापरे अर्धः। ‘युगक्षये’ इति पदं युगस्य अवनत्यवस्थां सूचयति। आधुनिकदृष्ट्या एषः अंशः विवादास्पदः, किन्तु भावार्थः मूलस्य मतं यथावत् प्रस्तौति। ‘शूद्राः सर्ववर्णानां पूजां चक्रुः’ इति वचनं त्रेतायाः सामाजिकव्यवस्थां वर्णयति, यथा नारदः ताम् अवगच्छति। ‘हीनवर्णः सुमहत् तपः तप्यते’ इति वर्तमानकालप्रयोगः सूचयति — नारदः सामान्यनियमं वदन् अपि अद्यतनीं घटनां प्रति सङ्केतं करोति।
"For the vaiśya and the śūdra," Nārada continued, "service became their own highest dharma, and the śūdras especially honoured all the classes. Meanwhile, as unrighteousness and untruth came upon them, the earlier classes declined once more, best of kings. Then unrighteousness brought down its second foot, and from that arose the age called Dvāpara. In that Dvāpara age, as the age declined, unrighteousness and untruth grew, bull among men. In this Dvāpara age austerity entered the vaiśyas; so, through the three ages in turn, austerity entered three classes, and in three classes dharma was established. But in the course of these ages the śūdra does not gain that dharma of austerity, bull among men. A man of the lowest class, best of kings, is practising very great austerity; it is only in the Kali age to come that austerity will arise among those born as śūdras." By Nārada's account, the right to practise austerity spread through the classes age by age, and for the śūdra it was prescribed only in the Kali age. The sequence of ages shows dharma's gradual decline, whole in the Kṛta, three-quarters in the Tretā, half in the Dvāpara. Seen from today this passage is contentious, but the retelling presents the original's view as it stands, and the description of śūdras honouring all classes is the order of the Tretā age as Nārada understood it. And his present tense, "is practising", shows that while stating a general rule he was pointing at something happening now.
५शूद्रस्य तपसा बालवधः
२८अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः।
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः॥
२९अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम्।
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु॥
३०करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः।
क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः॥
नारदः कारणं स्पष्टयति — हे राजन्, द्वापरे अपि शूद्रजन्मनः तपः परमः अधर्मः; त्रेतायां का कथा। हे राजन्, तव विषयपर्यन्ते — राज्यस्य सीमायाम् — सः महातपाः अद्य तप्यति, दुर्बुद्धिः; तेन अयं बालवधः। नारदस्य मते युगधर्मस्य उल्लङ्घनम् एव अकालमृत्योः कारणम्। यः कश्चित् दुर्मतिः नरः पार्थिवस्य विषये पुरे वा अधर्मम् अकार्यं वा करोति, तत् अश्रीमूलं — राज्यस्य दारिद्र्यस्य मूलं — भवति; सः राजा च क्षिप्रं नरकं याति, न संशयः। राज्ञः उत्तरदायित्वम् अत्र पुनः उक्तम् — प्रजासु अधर्मस्य फलं राज्ञः अपि। ब्राह्मणस्य पूर्वसर्गे उक्तः आक्षेपः — ‘राजदोषात् अकालमृत्युः’ — नारदेन समर्थितः, किन्तु दोषः रामस्य स्वाचरणे न, अपितु तस्य राज्ये कस्यचित् अधर्मे। एवं रामस्य कर्तव्यं स्पष्टम् — तं शूद्रतपस्विनं अन्विष्य धर्मस्य व्यवस्थां पुनः स्थापयितुम्। ‘नरकं याति’ इति वचनं राज्ञः परलोकस्य अपि चिन्तां जनयति; राजधर्मः न केवलम् ऐहिकः, पारलौकिकः अपि।
Then Nārada made the cause plain. "Even in the Dvāpara age, O king, austerity by one born a śūdra is a grave wrong; how much more in the Tretā! At the border of your realm, O king, a man of great austerity and evil mind is practising austerity today, and that is why this boy has died. Whatever unrighteousness or wrongful deed an evil-minded man commits in a king's realm or in his city becomes the root of that realm's misfortune, and that king swiftly goes to hell; there is no doubt of it." In Nārada's view the breach of the age's dharma was itself the cause of the untimely death. The king's responsibility is stated again: the fruit of unrighteousness among the people falls on the king too, in the next world as well as this, for a king's duty reaches beyond this life. So the brahmin's charge in the last sarga, that untimely death comes through the king's fault, was upheld by Nārada, but the fault lay not in Rāma's own conduct; it lay in the wrongdoing of someone in his kingdom. Rāma's duty was now clear: to find that śūdra ascetic and restore the order of dharma.
६राज्ञः षड्भागः कर्तव्यं च
३१अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च।
षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन्॥
३२षड्भागस्य च भोक्तासौ रक्षते न प्रजाः कथम्।
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम्॥
३३दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर।
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम्।
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम्॥
नारदः राजधर्मस्य मूलं सिद्धान्तं स्मारयति — यः राजा प्रजाः धर्मेण पालयन्, सः अधीतस्य तप्तस्य सुकृतस्य कर्मणः च षष्ठं भागं भजति। प्रजानां पुण्यस्य षड्भागः राज्ञः; अतः पापस्य अपि। षड्भागस्य भोक्ता असौ राजा प्रजाः कथं न रक्षते? अतः हे पुरुषशार्दूल, त्वं स्वकं विषयं मार्गस्व; यत्र दुष्कृतं पश्येथाः, तत्र यत्नं समाचर। एवं चेत् धर्मवृद्धिः, नृणाम् आयुर्विवर्धनं च, हे नरश्रेष्ठ, अस्य बालस्य जीवितं च भविष्यति। नारदस्य उपदेशः द्विविधः — कारणस्य निदानं, उपायस्य निर्देशः च। रामः स्वयं राज्यं परीक्षितुं निर्गच्छेत् इति सूच्यते; अग्रिमे सर्गे सः पुष्पकेण दिशः अन्वेष्यति। बालस्य पुनर्जीवनस्य आशा अपि अत्र दत्ता — एतेन ब्राह्मणस्य दुःखस्य निवारणस्य मार्गः स्पष्टः। कर्तव्यं करुणा च — उभे अत्र सङ्गच्छेते। षड्भागसिद्धान्तः राजप्रजयोः परस्परसम्बन्धं स्पष्टयति — राजा करं गृह्णाति, अतः रक्षणम् अपि तस्य ऋणम्; रक्षणं विना करग्रहणं चौर्यम् इव इति धर्मशास्त्राणि वदन्ति।
Nārada reminded him of a root principle of kingship. "A king who protects his subjects according to dharma receives a sixth part of their learning, their austerity and their good deeds. How can one who enjoys that sixth part fail to protect his people? So, tiger among men, search your own realm, and wherever you see wrongdoing, set about putting it right. Then dharma will grow, men's lives will lengthen, and this boy will live again, best of men." Nārada's counsel had two parts, the diagnosis of the cause and the direction for the remedy. It suggests that Rāma should go out himself to search his kingdom, and in the next sarga he does, in the Puṣpaka chariot. The hope of the boy's return to life was also given, opening a way to end the brahmin's grief, so that duty and compassion meet here. The principle of the sixth part makes plain the bond between king and people: the king takes his share, so protection is his debt; as the law-books say, to take taxes without protecting is a kind of theft.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- मन्त्रिणः + तान् → मन्त्रिणस्तान् — विसर्गस्य सकारः; तान् + उपाह्वयत् — नकारस्य स्वरेण योगः
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
- विभक्तिः
- ‘मन्त्रिणः’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘उपाह्वयत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- भ्रातॄन् + च → भ्रातॄंश्च — नकारस्य रुत्वम्, अनुस्वारः, श्चुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘भ्रातॄन्’ द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वर्धस्व + इति → वर्धस्वेति — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘वर्धस्व’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आशिषि)
- सन्धिः
- द्विज + ऋषभाः → द्विजर्षभाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- द्विजेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आसनेषु + उपवेशिताः → आसनेषूपवेशिताः — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘आसनेषु’ सप्तमी; ‘उपवेशिताः’ प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- यथा + अर्हम् → यथार्हम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- अर्हम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीप्तं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘द्विजोऽयमुपरोधते’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + रुध्’ धातुः (मुद्रणे आत्मनेपदरूपम्)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कर्तव्य’ शब्दात् तल्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अब्राह्मणस्तदा’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- न ब्राह्मणः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीर्घं पश्यन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वपुस्’ शब्दात् मतुप्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तपसा + अन्विताः → तपसान्विताः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘तपसा’ तृतीया; ‘अन्विताः’ प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समं वीर्यम् (कर्मधारयः); तेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चत्वारः वर्णाः — ष्यञ्-प्रत्ययः (चातुर्वर्ण्यम्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + नि + स्था’ धातोः क्तः (षत्वम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- शुभानि + एव → शुभान्येव — यण्सन्धिः; एव + आचरन् → एवाचरन् — सवर्णदीर्घसन्धिः; आचरन् + लोकः → आचरँल्लोकः — अनुनासिकः परसवर्णः (न् + ल → ँल्ल)
- समासः
- समासः नास्ति — चत्वारि पदानि
- विभक्तिः
- ‘आचरन्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (अडागमः)
- सन्धिः
- तपः + अतप्यन्त → तपोऽतप्यन्त — विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘अतप्यन्त’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (कर्मकर्तरि)
- सन्धिः
- पुनः + ह्रासम् → पुनर्ह्रासम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘ह्रासम्’ द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्वापरः इति संख्या — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युगस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- भविष्यत् + शूद्र → भविष्यच्छूद्र — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
- समासः
- शूद्रस्य योनिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘भविष्यत्’ क्रियापदम् (लृट्-शत्रन्तम्); ‘शूद्रयोन्याम्’ सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शूद्रः जन्मना यः सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विषयस्य पर्यन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- च + अश्रीमूलम् → चाश्रीमूलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न श्रीः अश्रीः (नञ्तत्पुरुषः); तस्याः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- षट् + भागस्य → षड्भागस्य — जश्त्वम् (ट् → ड्)
- समासः
- षष्ठः भागः (मुद्रणे ‘षड्’) — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आयुः + विवर्धनम् → आयुर्विवर्धनम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- आयुषः विवर्धनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्