॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ७३

उत्तरकाण्डम् — त्रिसप्ततितमः सर्गः

ब्राह्मणस्य पुत्रशोकः

रामस्य धर्मराज्यम्, वृद्धस्य जानपदब्राह्मणस्य मृतं बालम् आदाय राजद्वारे आगमनम्, तस्य विलापः, रामस्य दुष्कृतं कारणम् इति आक्षेपः, राजद्वारे मरणप्रतिज्ञा, राजदोषात् अकालमृत्युः इति वचनम्

शत्रुघ्नं प्रस्थाप्य रामः भ्रातृभ्यां सह धर्मेण राज्यं पालयन् प्रमुमोद। कतिपयदिनानन्तरं वृद्धः जानपदः ब्राह्मणः मृतं बालम् आदाय राजद्वारम् उपागमत्, स्नेहदुःखसमन्वितः ‘पुत्र पुत्र’ इति विलपन्। सः अवदत् — पूर्वदेहे मया किं दुष्कृतं कृतं यत् एकं पुत्रं निधनं गतं पश्यामि; अप्राप्तयौवनः पञ्चवर्षसहस्रकः बालः अकाले कालम् आपन्नः; अल्पैः अहोभिः अहं जननी च शोकेन मरिष्यावः। न मया अनृतम् उक्तं, न हिंसा कृता, न कस्यचित् पापं स्मरामि; केन दुष्कृतेन मम पुत्रः पितृकार्याणि अकृत्वा यमक्षयं गतः? रामस्य विषये एतादृशः अकालमृत्युः न दृष्टपूर्वः; रामस्य किञ्चित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, यतः अन्यविषयेषु बालानां मृत्युभयं नास्ति। हे राजन्, एनं जीवय, अन्यथा पत्न्या सह राजद्वारे मरिष्यामि, ब्रह्महत्यां प्राप्य सुखी भव। राजदोषैः प्रजाः अविधिपालिताः विपद्यन्ते; असद्वृत्ते नृपतौ अकाले जनः म्रियते; पुरेषु जनपदेषु वा अयुक्तानि कर्माणि क्रियन्ते, रक्षा च नास्ति, तदा अकालमृत्युभयम्। इति विलपन् सः मृतं सुतं मुहुः उपगूहति स्म।

१धर्मराज्यम्, ब्राह्मणस्य आगमनम्

१प्रस्थाप्य तु स शत्रुघ्नं भ्रातृभ्यां सह राघवः।
प्रमुमोद सुखी राज्यं धर्मेण परिपालयन्॥

२ततः कतिपयाहःसु वृद्धो जानपदो द्विजः।
मृतं बालमुपादाय राजद्वारमुपागमत्॥

३रुदन्बहुविधा वाचः स्नेहदुःखसमन्वितः।
असकृत्पुत्रपुत्रेति वाक्यमेतदुवाच ह॥

शत्रुघ्नं मधुरां प्रति प्रस्थाप्य राघवः भ्रातृभ्यां भरतलक्ष्मणाभ्यां सह धर्मेण राज्यं परिपालयन् सुखी प्रमुमोद। रामराज्यं सुखमयं शान्तं च इति सर्वत्र प्रसिद्धम्; तस्मिन् एव सुखकाले अकस्मात् दुःखस्य घटना जायते। ततः कतिपयाहःसु गतेषु जानपदः वृद्धः द्विजः मृतं बालम् उपादाय राजद्वारम् उपागमत्। ग्रामवासी ब्राह्मणः — न नगरवासी — राज्ञः द्वारं न्यायाय आगच्छति; रामराज्ये सर्वेषां राजद्वारं उद्घाटितम्। सः स्नेहदुःखसमन्विताः बहुविधाः वाचः रुदन् असकृत् ‘पुत्र पुत्र’ इति वाक्यम् उवाच। पितुः विलापः हृदयविदारकः — वृद्धावस्थायाम् एकमात्रस्य पुत्रस्य मृत्युः। अस्मात् सर्गात् उत्तरकाण्डस्य प्रसिद्धा शम्बूककथा आरभ्यते; अस्य ब्राह्मणस्य विलापः तस्याः मूलम्। कविः करुणरसेन आरभते, पाठकस्य हृदयं च द्रावयति। ‘मृतं बालम् उपादाय’ इति दृश्यं स्वयं प्रमाणम् — सः केवलं वचनैः न, शवेन एव राज्ञः पुरतः आक्रोशति। शत्रुघ्नस्य विजयस्य आनन्दानन्तरं सहसा एषः शोकः — रामराज्ये अपि दुःखम् अप्रत्याशितं भवितुं शक्नोति इति सूच्यते।

When he had sent Śatrughna on his way, Rāghava rejoiced with his two brothers, Bharata and Lakṣmaṇa, happily ruling the kingdom in accordance with dharma. Rāma's reign was famous everywhere for its happiness and peace, and it was in the midst of that happiness that grief suddenly struck. A few days later an old brahmin from the countryside came to the palace gate carrying the body of his dead boy; he was a villager, not a townsman, yet in Rāma's kingdom the king's door was open to all who sought justice. Weeping, he poured out words of every kind, full of love and grief, crying again and again, "My son, my son!" A father's lament for the death of his only son in his old age tears at the heart. With this lament begins the well-known story of Śambūka in the Uttara Kāṇḍa, and the poet opens it in pathos to melt the reader's heart. The dead child in his arms was itself his evidence: he cried out before the king not with words alone but with the body. Coming straight after the joy of Śatrughna's victory, this sorrow suggests that even in Rāma's kingdom grief could strike unforeseen.

२पितुः विलापः

४किं नु मे दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम्।
यदहं पुत्रमेकं तु पश्यामि निधनं गतम्॥

५अप्राप्तयौवनं बालं पञ्चवर्षसहस्रकम्।
अकाले कालमापन्नं मम दुःखाय पुत्रक॥

६अल्पैरहोभिर्निधनं गमिष्यामि न संशयः।
अहं च जननी चैव तव शोकेन पुत्रक॥

७न स्मराम्यनृतं ह्युक्तं न च हिंसां स्मराम्यहम्।
सर्वेषां प्राणिनां पापं न स्मरामि कदाचन॥

८केनाद्य दुष्कृतेनायं बाल एव ममात्मजः।
अकृत्वा पितृकार्याणि गतो वैवस्वतक्षयम्॥

ब्राह्मणः विलपति — पूर्वं देहान्तरे मया किं नु दुष्कृतं कर्म कृतं, यत् अहम् एकं पुत्रं निधनं गतं पश्यामि? भारतीयचिन्तने दुःखस्य कारणं पूर्वजन्मकर्म इति मन्यते; अतः सः प्रथमं स्वदोषं अन्विष्यति। अप्राप्तयौवनः बालः, पञ्चवर्षसहस्रकः — अर्थात् पञ्चसहस्रदिनानि, प्रायः त्रयोदशवर्षवयस्कः — मम दुःखाय अकाले कालम् आपन्नः, हे पुत्रक। मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां ‘वर्ष’ शब्दस्य ‘दिन’ इति अर्थः स्पष्टीकृतः। अल्पैः अहोभिः अहं तव जननी च तव शोकेन निधनं गमिष्यामः, न संशयः। न अहम् अनृतम् उक्तं स्मरामि, न च हिंसाम्; सर्वेषां प्राणिनां पापं न कदाचन स्मरामि। केन दुष्कृतेन अद्य अयं मम आत्मजः बालः एव पितृकार्याणि अकृत्वा वैवस्वतक्षयं गतः? पुत्रस्य कर्तव्यं पितुः श्राद्धादिकं; तत् अकृत्वा एव पुत्रः मृतः — पितुः परलोकस्य अपि चिन्ता। ब्राह्मणस्य आत्मपरीक्षा सत्यनिष्ठा च अत्र स्पष्टे; सः निर्दोषः, अतः दोषः अन्यत्र अन्वेष्टव्यः। सत्यं, अहिंसा, परपीडावर्जनं च — एते त्रयः सामान्यधर्माः तेन पालिताः इति सः घोषयति। मातुः उल्लेखः अपि करुणां वर्धयति — एकस्य बालस्य मृत्युना द्वयोः वृद्धयोः जीवनम् अपि सङ्कटे।

"What evil did I do in some former body," the brahmin lamented, "that I should see my only son dead? He was a boy not yet grown to youth, only five thousand days old, about thirteen years, and he has met death before his time, my little son, to my sorrow. In a few days your mother and I will die of grief for you, there is no doubt of it. I do not remember ever telling a lie, or doing any violence; I cannot recall ever wronging any living creature. For what evil deed of mine has my son, a mere child, gone to the realm of Yama before he could perform the rites for his forebears?" In Indian thought the cause of sorrow is sought in the deeds of former lives, so he first looked for fault in himself. A son's duty is to perform his father's funeral rites, and the boy had died without doing so, which troubled the father for his own life beyond death as well. His self-examination was honest: he had kept the common duties of truthfulness, non-violence and harming no one, so he was blameless and the fault had to lie elsewhere. The mention of the mother deepens the pathos: one child's death put two old lives in peril.

३रामस्य दुष्कृतम् इति आक्षेपः

९नेदृशं दृष्टपूर्वं मे श्रुतं वा घोरदर्शनम्।
मृत्युरप्राप्तकालानां रामस्य विषये ह्ययम्॥

१०रामस्य दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः।
यथा हि विषयस्थानां बालानां मृत्युरागतः॥

११नह्यन्यविषयस्थानां बालानां मृत्युतो भयम्।
स राजञ्जीवयस्वैनं बालं मृत्युवशं गतम्॥

१२राजद्वारि मरिष्यामि पत्न्या सार्धमनाथवत्।
ब्रह्महत्यां ततो राम समुपेत्य सुखी भव॥

१३भ्रातृभिः सहितो राजन्दीर्घमायुरवाप्स्यसि।
उषिताः स्म सुखं राज्ये तवास्मिन्सुमहाबल॥

ब्राह्मणः आक्षिपति — रामस्य विषये ईदृशं घोरदर्शनम् अप्राप्तकालानां मृत्युः न मे दृष्टपूर्वं श्रुतं वा। रामस्य किञ्चित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, न संशयः, यथा विषयस्थानां बालानां मृत्युः आगतः। अन्यविषयस्थानां बालानां मृत्युतः भयं नास्ति। अतः हे राजन्, मृत्युवशं गतम् एनं बालं जीवय। नो चेत्, पत्न्या सार्धम् अनाथवत् राजद्वारि मरिष्यामि; ततः, हे राम, ब्रह्महत्यां समुपेत्य सुखी भव। कटुः व्यङ्ग्यः — ब्राह्मणवधस्य पापं प्राप्य सुखी भव इति। तथापि सः आशीर्वादम् अपि ददाति — भ्रातृभिः सहितः हे राजन्, दीर्घम् आयुः अवाप्स्यसि; हे सुमहाबल, तव अस्मिन् राज्ये वयं सुखम् उषिताः स्म। ब्राह्मणस्य वचनेषु आक्रोशः श्रद्धा च मिश्रे — सः रामं दोषीकरोति, किन्तु तस्य राज्ये पूर्वसुखं अपि स्वीकरोति। प्राचीनराजधर्मस्य सिद्धान्तः अत्र — राज्ञः पुण्यं पापं च प्रजासु प्रतिफलति; प्रजानां अकालमृत्युः राजदोषस्य लक्षणम्। रामः एतत् आक्षेपं गम्भीरतया ग्रहीष्यति, यतः सः प्रजानां प्रति उत्तरदायी। राजद्वारे मरणप्रतिज्ञा प्राचीनकाले प्रजायाः अन्तिमः उपायः आसीत् — राज्ञः न्यायं प्राप्तुं प्राणत्यागस्य भयप्रदर्शनम्।

Then the brahmin turned his reproach on the king. "Never before have I seen or heard of anything so dreadful in Rāma's realm as the death of those whose time has not come. Rāma must surely have some great sin to answer for, since death has come to the children of his kingdom; the children of other kingdoms have no fear of death. So, O king, bring this boy back to life, who has fallen under death's power. If you do not, I will die here at the royal gate with my wife, like one who has no protector, and then, Rāma, you may take on the sin of killing a brahmin and be happy!" That last was bitter irony. Yet he also gave his blessing: "With your brothers, O king, you will live long. We have lived happily in your kingdom, mighty one." In his words outrage and faith are mixed: he blamed Rāma, yet acknowledged the happiness they had known under his rule. Behind them lies an ancient doctrine of kingship: the king's merit and sin are reflected in his people, and the untimely death of subjects is a sign of the king's fault. Rāma would take the charge seriously, since he held himself answerable to his people. To vow to die at the king's gate was, in ancient times, a subject's last resort, a threat of self-sacrifice to win the king's justice.

४राजदोषात् अकालमृत्युः

१४इदं तु पतितं तस्मात्तव राम वशे स्थितान्।
कालस्य वशमापन्नाः स्वल्पं हि नहि नः सुखम्॥

१५सम्प्रत्यनाथो विषय इक्ष्वाकूणां महात्मनाम्।
रामं नाथमिहासाद्य बालान्तकरणं ध्रुवम्॥

१६राजदोषैर्विपद्यन्ते प्रजा ह्यविधिपालिताः।
असद्वृत्ते हि नृपतावकाले म्रियते जनः॥

१७यद्वा पुरेष्वयुक्तानि जना जनपदेषु च।
कुर्वते न च रक्षास्ति तदा कालकृतं भयम्॥

१८सुव्यक्तं राजदोषो हि भविष्यति न संशयः।
पुरे जनपदे चापि तथा बालवधो ह्ययम्॥

१९एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपरुध्य मुहुर्मुहुः।
राजानं दुःखसंतप्तः सुतं तमुपगूहति॥

ब्राह्मणः अनुवर्तते — हे राम, तव वशे स्थितान् अस्मान् इदं दुःखं पतितम्; वयं कालस्य वशम् आपन्नाः, नः सुखं स्वल्पम् अपि नास्ति। इक्ष्वाकूणां महात्मनां विषयः सम्प्रति अनाथः — रामं नाथम् इह आसाद्य बालानाम् अन्तकरणं ध्रुवम्। राजदोषैः अविधिपालिताः प्रजाः विपद्यन्ते; असद्वृत्ते नृपतौ अकाले जनः म्रियते। यदा वा पुरेषु जनपदेषु च जनाः अयुक्तानि कर्माणि कुर्वते, रक्षा च नास्ति, तदा कालकृतं भयम्। सुव्यक्तम् — अयं राजदोषः भविष्यति, न संशयः; पुरे जनपदे वा तथा अयं बालवधः। अत्र ब्राह्मणः राजधर्मस्य सामान्यं नियमं वदति — राज्ञः कर्तव्यं न केवलं स्वयं धर्माचरणं, अपितु प्रजासु अधर्मस्य निरोधः अपि। अधर्मः यत्र कुत्रापि राज्ये भवति, तस्य फलं सर्वे प्राप्नुवन्ति। एवं बहुविधैः वाक्यैः मुहुः मुहुः उपरुध्य दुःखसन्तप्तः सः राजानं निवेद्य मृतं सुतम् उपगूहति। ‘तव वशे स्थितान्’ इति वचनं राज्ञः उत्तरदायित्वं पुनः स्मारयति — प्रजाः राज्ञः अधीनाः, अतः तासां दुःखं राज्ञः एव। मृतपुत्रस्य आलिङ्गनेन सर्गः करुणतया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामः ऋषिभिः सह कारणम् अन्वेक्ष्यति।

"Now this grief has fallen on us, who live under your rule, Rāma," the brahmin went on. "We have fallen into the power of time, and we have not the least happiness left. The realm of the great-souled Ikṣvākus is without a protector now; with Rāma as its lord, it seems, the death of children is certain. When subjects are not protected as the rules require, they perish through the faults of kings; when a king's conduct is bad, people die before their time. Or when people in the cities and the countryside do wrongful deeds and there is no one to restrain them, then comes the fear of death brought by time. It is plain that this must be the king's fault, there is no doubt of it, whether the wrong was done in the city or the countryside, since this child has died." Here the brahmin stated a general rule of kingship: a king's duty is not only to live righteously himself but to check unrighteousness among his people, for wherever wrong is done in a kingdom, all suffer its fruit. "Under your rule" reminded the king once more that his subjects' grief was his own. So, pressing the king again and again with words of every kind, burning with grief, he laid his case before him and clasped his dead son to him. The sarga ends in grief; in the next, Rāma searches for the cause with the seers.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
भ्रातृभ्याम् ७३.१ भरतलक्ष्मणाभ्याम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सह’ योगे)
प्रमुमोद ७३.१ अतीव हृष्टः अभवत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + मुद्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कतिपयाहःसु ७३.२ कैश्चित् दिनैः (गतैः)
सन्धिः
कतिपय + अहःसु → कतिपयाहःसु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कतिपयानि अहानि — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
जानपदः ७३.२ ग्रामवासी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘जानपदो द्विजः’ इति विसर्गस्य उत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘जनपद’ शब्दात् अण्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
राजद्वारम् ७३.२ राजभवनस्य द्वारम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्ञः द्वारम् — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
स्नेहदुःखसमन्वितः ७३.३ प्रेम्णा शोकेन च युक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्नेहः च दुःखं च (द्वन्द्वः); ताभ्यां समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
देहान्तरे ७३.४ पूर्वजन्मनि
सन्धिः
देह + अन्तरे → देहान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्यः देहः — मयूरव्यंसकादिः (देहान्तरम्)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अप्राप्तयौवनम् ७३.५ यौवनम् अप्राप्तवन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न प्राप्तं यौवनं येन सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पञ्चवर्षसहस्रकम् ७३.५ पञ्चसहस्रदिनवयस्कम् (पादटिप्पण्यनुसारम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पञ्च वर्षसहस्राणि (दिनानि) यस्य सः — बहुव्रीहिः, कप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अल्पैरहोभिः ७३.६ अल्पैः दिनैः
सन्धिः
अल्पैः + अहोभिः → अल्पैरहोभिः — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
स्मराम्यनृतम् ७३.७ असत्यं स्मरामि
सन्धिः
स्मरामि + अनृतम् → स्मराम्यनृतम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
न ऋतम् अनृतम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘स्मरामि’ लट्, उत्तमपुरुषः; ‘अनृतम्’ द्वितीया
पितृकार्याणि ७३.८ श्राद्धादीनि कर्माणि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितॄणां कार्याणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वैवस्वतक्षयम् ७३.८ यमस्य गृहम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वैवस्वतस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दृष्टपूर्वम् ७३.९ पूर्वं दृष्टम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूर्वं दृष्टम् — सुप्सुपा समासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अप्राप्तकालानाम् ७३.९ येषां मृत्युकालः न आगतः तेषाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मृत्युः + अप्राप्त’ → ‘मृत्युरप्राप्त’ इति रेफः
समासः
न प्राप्तः कालः यैः ते — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
किंचिन्महदस्ति ७३.१० किमपि महत् (दुष्कृतम्) अस्ति
सन्धिः
किंचित् + महत् → किंचिन्महत् — अनुनासिकसन्धिः; महत् + अस्ति → महदस्ति — जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
विभक्तिः
‘महत्’ प्रथमा; ‘अस्ति’ लट्
नह्यन्यविषयस्थानाम् ७३.११ अन्यदेशवासिनां न हि
सन्धिः
न + हि → नहि; हि + अन्य → ह्यन्य — यण्सन्धिः
समासः
अन्यः विषयः (कर्मधारयः); तत्र तिष्ठन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘विषयस्थानाम्’ षष्ठी, बहुवचनम्
जीवयस्वैनम् ७३.११ इमं जीवितं कुरु
सन्धिः
जीवयस्व + एनम् → जीवयस्वैनम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः
‘जीवयस्व’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; ‘एनम्’ द्वितीया
अनाथवत् ७३.१२ अनाथः इव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनाथः इव — ‘वति’ प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम्
ब्रह्महत्याम् ७३.१२ ब्राह्मणवधपापम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ब्रह्मणः हत्या — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अवाप्स्यसि ७३.१३ प्राप्स्यसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अव + आप्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
बालान्तकरणम् ७३.१५ बालमरणम्
सन्धिः
बाल + अन्त → बालान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
बालानाम् अन्तः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य करणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
राजदोषैः ७३.१६ राज्ञः अपराधैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘राजदोषैर्विपद्यन्ते’ इति रेफः
समासः
राज्ञः दोषाः — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
अविधिपालिताः ७३.१६ अशास्त्रीयं रक्षिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ह्यविधि’ इति बाह्यः यण्सन्धिः
समासः
न विधिः अविधिः (नञ्तत्पुरुषः); तेन पालिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
असद्वृत्ते ७३.१६ दुराचारिणि (राज्ञि)
सन्धिः
असत् + वृत्ते → असद्वृत्ते — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
असत् वृत्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)
पुरेष्वयुक्तानि ७३.१७ नगरेषु अनुचितानि कर्माणि
सन्धिः
पुरेषु + अयुक्तानि → पुरेष्वयुक्तानि — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
न युक्तानि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘पुरेषु’ सप्तमी; ‘अयुक्तानि’ द्वितीया, बहुवचनम्
कालकृतम् ७३.१७ मृत्युजनितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालेन कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
उपरुध्य ७३.१९ आग्रहेण निवेद्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वाक्यैरुपरुध्य’ इति रेफः
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + रुध्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
उपगूहति ७३.१९ आलिङ्गति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + गुह्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्