- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नरः व्याघ्रः इव — उपमितकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — द्विसप्ततितमः सर्गः
शत्रुघ्नस्य अयोध्यागमनं पुनःप्रस्थानं च
रामगीतचिन्तनेन निद्राभावः, वाल्मीकेः अनुज्ञा, अयोध्याप्रवेशः, रामदर्शनं कार्यनिवेदनं च, वियोगदुःखकथनम्, रामस्य सान्त्वनं राजधर्मोपदेशश्च, सप्तरात्रवासः, मधुरां प्रति पुनः प्रस्थानम्
रामगीतं चिन्तयतः शत्रुघ्नस्य रात्रौ निद्रा न आगता; तन्त्रीलयसमन्वितं मधुरं शब्दं शृण्वतः रात्रिः आशु व्यतीता। प्रभाते पौर्वाह्निकं कृत्वा सः वाल्मीकिम् ‘रघुनन्दनं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति अनुज्ञाम् अयाचत; मुनिः तं परिष्वज्य विससर्ज। सुप्रभं रथम् आरुह्य रामदर्शनोत्सुकः सः अयोध्यां प्रविश्य मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननं रामं ददर्श, अभिवाद्य च उवाच — यत् आज्ञप्तं तत् सर्वं कृतम्; लवणः हतः, पुरी निवेशिता; द्वादश वर्षाणि त्वां विना, मातृहीनः वत्सः इव अतः परं न प्रवसामि। रामः तं परिष्वज्य अवदत् — मा विषादं कृथाः, नैतत् क्षत्रियचेष्टितम्; राजानः विप्रवासेषु न अवसीदन्ति, प्रजाः क्षात्रधर्मेण पाल्याः; काले काले माम् अवलोकितुम् आगच्छ; त्वं मम प्राणैः अपि प्रियः, किन्तु राज्यपालनम् अवश्यकार्यम्; सप्तरात्रं मया सह वस। शत्रुघ्नः दीनया वाचा ‘बाढम्’ इति उक्त्वा सप्तरात्रम् उषित्वा रामं भरतलक्ष्मणौ च आमन्त्र्य महारथम् आरुह्य, दूरं पद्भ्याम् अनुगताभ्यां ताभ्यां सह, मधुरां प्रति ययौ।
१निद्राभावः, वाल्मीकेः अनुज्ञा
१तं शयानं नरव्याघ्रं निद्रा नाभ्यागमत्तदा।
चिन्तयानमनेकार्थं रामगीतमनुत्तमम्॥
२तस्य शब्दं सुमधुरं तन्त्रीलयसमन्वितम्।
श्रुत्वा रात्रिर्जगामाशु शत्रुघ्नस्य महात्मनः॥
३तस्यां रजन्यां व्युष्टायां कृत्वा पौर्वाह्निकक्रमम्।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं शत्रुघ्नो मुनिपुङ्गवम्॥
४भगवन्द्रष्टुमिच्छामि राघवं रघुनन्दनम्।
त्वयानुज्ञातुमिच्छामि सहैभिः संशितव्रतैः॥
५इत्येवंवादिनं तं तु शत्रुघ्नं शत्रुसूदनम्।
वाल्मीकिः सम्परिष्वज्य विससर्ज स राघवम्॥
पूर्वसर्गे शत्रुघ्नः रामचरितगानं श्रुत्वा स्वनिवेशं गतः। शयानं तं नरव्याघ्रं तदा निद्रा न अभ्यागमत्; सः अनुत्तमं रामगीतम् अनेकार्थं चिन्तयन् आसीत्। गीतस्य अर्थाः बहवः — रामस्य दुःखं, सीतायाः त्यागः, भ्रातॄणां सेवा — ते सर्वे तस्य मनसि आवर्तन्ते। तन्त्रीलयसमन्वितं तस्य सुमधुरं शब्दं श्रुत्वा महात्मनः शत्रुघ्नस्य रात्रिः आशु जगाम। गानं रात्रौ अपि प्रवर्तते इति सूच्यते; अतः सः निद्रां विना एव तत् शृण्वन् रात्रिं यापयति। तस्यां रजन्यां व्युष्टायां पौर्वाह्निकं क्रमं कृत्वा शत्रुघ्नः प्राञ्जलिः मुनिपुङ्गवं वाक्यम् उवाच — भगवन्, रघुनन्दनं राघवं द्रष्टुम् इच्छामि; त्वया अनुज्ञातः एभिः संशितव्रतैः सह गन्तुम् इच्छामि। ‘संशितव्रतैः’ इति सहचराणां शिष्टतां सूचयति। इत्येवंवादिनं शत्रुसूदनं शत्रुघ्नं वाल्मीकिः सम्परिष्वज्य राघवं विससर्ज। मुनेः आलिङ्गनम् आशीर्वादः च; सः गीतस्य विषये किमपि न वदति — रहस्यं रक्षति। शत्रुघ्नः अपि न पृच्छति — पूर्वसर्गे स्वसैनिकेभ्यः यत् उक्तं, तत् स्वयम् अपि पालयति।
Śatrughna had gone to his lodging after hearing the song of Rāma, and as that tiger among men lay there, sleep would not come to him; he lay pondering that matchless song of Rāma with its many meanings, Rāma's sorrows, Sītā's abandonment, the brothers' service, all turning over in his mind. Listening to its sweet sound, keeping time with the strings, for the singing seems to have gone on into the night, the great-souled Śatrughna found that the night passed quickly. When it had dawned and he had performed his morning rites, he said to the bull among sages with joined palms, "Lord, I wish to see Rāghava, the delight of the Raghus. With your leave I would like to go on, with these companions who are firm in their vows." As Śatrughna, destroyer of foes, spoke, Vālmīki embraced him, blessed him and sent the Rāghava on his way. The sage said nothing about the song, keeping his secret, and Śatrughna did not ask, holding himself to what he had told his soldiers.
२अयोध्याप्रवेशः, रामदर्शनम्
६सोऽभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं रथमारुह्य सुप्रभम्।
अयोध्यामगमत्तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः॥
७स प्रविष्टः पुरीं रम्यां श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः।
प्रविवेश महाबाहुर्यत्र रामो महाद्युतिः॥
८स रामं मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननम्।
पश्यन्नमरमध्यस्थं सहस्रनयनं यथा॥
९सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामं सत्यपराक्रमम्॥
सः मुनिश्रेष्ठम् अभिवाद्य सुप्रभं रथम् आरुह्य राघवोत्सुकदर्शनः तूर्णम् अयोध्याम् अगमत्। द्वादशवर्षाणां वियोगः तस्य उत्सुकतां वर्धयति। श्रीमान् इक्ष्वाकुनन्दनः सः रम्यां पुरीं प्रविष्टः, यत्र महाद्युतिः रामः आसीत् तत्र महाबाहुः प्रविवेश। सः मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननं रामं ददर्श, यथा अमरमध्यस्थं सहस्रनयनम् इन्द्रम्। उपमा रामस्य राजवैभवं सूचयति — मन्त्रिभिः परिवृतः सः देवैः परिवृतः इन्द्रः इव। ज्वलन्तम् इव तेजसा तं महात्मानम् अभिवाद्य प्राञ्जलिः भूत्वा शत्रुघ्नः सत्यपराक्रमं रामम् उवाच। शत्रुघ्नस्य विनयः द्वादशवर्षानन्तरम् अपि न न्यूनः — राजा सन् अपि सः ज्येष्ठस्य पुरतः प्राञ्जलिः। ‘सत्यपराक्रमम्’ इति रामस्य विशेषणं तस्य सत्यनिष्ठां वीरतां च स्मारयति। कविः रामदर्शनस्य क्षणं संक्षिप्तं किन्तु भावपूर्णं चित्रयति। वाल्मीकेः आश्रमात् एव सः आगतः, यत्र रामस्य पुत्रौ वसतः; किन्तु सः तत् रामाय न कथयति — मुनेः रहस्यं रक्षति। पाठकः एतत् जानन् दृश्यं द्विगुणभावेन पश्यति।
Saluting the best of sages, he mounted a shining chariot and went swiftly to Ayodhyā, eager to see Rāghava after twelve years apart. The glorious delight of Ikṣvāku's line entered the lovely city, and the mighty-armed prince went in to where Rāma of great splendour was. He saw Rāma among his ministers, his face like the full moon, like thousand-eyed Indra among the immortals; the image conveys Rāma's royal grandeur, surrounded by counsellors as Indra is by the gods. Saluting the great-souled Rāma, who seemed to blaze with splendour, Śatrughna joined his palms and spoke to him, whose valour was true; even after twelve years, and a king himself, he stood before his elder with joined palms. The poet draws the moment of meeting briefly but with feeling. And the reader, knowing that Śatrughna had just come from the hermitage where Rāma's sons lived, and that he said nothing of it to Rāma, keeping the sage's secret, sees the scene with a double feeling.
३कार्यनिवेदनं वियोगदुःखं च
१०यदाज्ञप्तं महाराज सर्वं तत्कृतवानहम्।
हतः स लवणः पापः पुरी चास्य निवेशिता॥
११द्वादशैतानि वर्षाणि त्वां विना रघुनन्दन।
नोत्सहेयमहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप॥
१२स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम।
मातृहीनो यथा वत्सो न चिरं प्रवसाम्यहम्॥
शत्रुघ्नः निवेदयति — महाराज, यत् आज्ञप्तं तत् सर्वम् अहं कृतवान्; पापः सः लवणः हतः, पुरी च अस्य निवेशिता। सेवकस्य कार्यनिवेदनं संक्षिप्तं स्पष्टं च — सः स्वपराक्रमं न वर्णयति। ततः सः हृदयं विवृणोति — हे रघुनन्दन, एतानि द्वादश वर्षाणि त्वां विना; हे नृप, त्वया विरहितः अहं वस्तुं न उत्सहे। हे काकुत्स्थ अमितविक्रम, सः त्वं मे प्रसादं कुरुष्व; यथा मातृहीनः वत्सः, तथा अहं चिरं न प्रवसामि। मातृहीनवत्सस्य उपमा अतीव करुणा — रामः तस्य कृते मातृस्थाने। शत्रुघ्नः राज्यसुखं त्यक्त्वा अपि रामसमीपे वस्तुम् इच्छति; एषा भरतवत् भ्रातृभक्तिः। राज्यप्राप्तिः अपि तस्य कृते वियोगस्य कारणम् एव, अतः सः पूर्वम् अपि अभिषेकं दण्डरूपेण मन्यते स्म। तस्य याचना — अतः परं दूरे न वसामि — राजधर्मस्य भ्रातृप्रेम्णः च सङ्घर्षं दर्शयति।
"Great king," Śatrughna said, "I have done all that you commanded. That wicked Lavaṇa is slain, and his city has been settled." His report as a servant was brief and clear; he said nothing of his own valour. Then he opened his heart. "These twelve years have passed without you, delight of the Raghus, and I cannot bear to live apart from you any longer, O king. So be gracious to me, Kākutstha of boundless valour; I will not live far away for long, like a calf without its mother." The image of a motherless calf is deeply moving: Rāma was like a mother to him. Śatrughna was ready to give up the comforts of kingship to live near Rāma, a devotion like Bharata's. Gaining a kingdom had meant only separation for him, which is why he had earlier regarded his consecration as a punishment. His plea not to live far away any more shows the tension between a king's duty and a brother's love.
४रामस्य सान्त्वनं राजधर्मोपदेशश्च
१३एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदमब्रवीत्।
मा विषादं कृथाः शूर नैतत्क्षत्रियचेष्टितम्॥
१४नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव।
प्रजा च परिपाल्या हि क्षात्रधर्मेण राघव॥
१५काले काले तु मां वीर अयोध्यामवलोकितुम्।
आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव॥
१६ममापि त्वं सुदयितः प्राणैरपि न संशयः।
अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम्॥
१७तस्मात्त्वं वस काकुत्स्थ सप्तरात्रं मया सह।
ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः॥
एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्य रामः इदम् अब्रवीत् — हे शूर, विषादं मा कृथाः; एतत् क्षत्रियचेष्टितं न। हे राघव, राजानः विप्रवासेषु न अवसीदन्ति; प्रजाः हि क्षात्रधर्मेण परिपाल्याः। रामः स्नेहेन सह कर्तव्यम् अपि स्मारयति — राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं प्रजापालनम्, न व्यक्तिगतं सुखम्। हे वीर नरश्रेष्ठ, काले काले माम् अवलोकितुम् अयोध्याम् आगच्छ, ततः तव पुरं गन्तासि। त्वं मम अपि प्राणैः अपि सुदयितः, न संशयः; किन्तु राज्यस्य परिपालनम् अवश्यं करणीयम्। तस्मात् हे काकुत्स्थ, सप्तरात्रं मया सह वस; ऊर्ध्वं सभृत्यबलवाहनः मधुरां गन्तासि। रामस्य वचने प्रेम कर्तव्यं च सन्तुलिते — सः शत्रुघ्नं निराशं न करोति, सप्तरात्रवासेन तस्य इच्छां आंशिकं पूरयति। स्वयं रामः अपि कर्तव्याय सीतां त्यक्तवान् — अतः तस्य उपदेशः अनुभवसिद्धः। ‘प्राणैः अपि प्रियः’ इति वचनं शत्रुघ्नस्य हृदयं सान्त्वयति। राजधर्मस्य एषः सारः — राजा प्रजानां सेवकः, न स्वसुखस्य। ‘काले काले आगच्छ’ इति अनुमतिः अपि स्नेहस्य द्वारं उद्घाटितं रक्षति।
As Śatrughna spoke, Rāma embraced him and said, "Do not despair, hero; this is not how a kṣatriya behaves. Kings do not lose heart when they live far from home, Rāghava, for subjects must be protected according to a kṣatriya's dharma." With his affection Rāma reminded him of his duty: a king's first task is to protect his people, not his own happiness. "Come to Ayodhyā from time to time to see me, hero, best of men, and then go back to your own city. You are dearer to me than life itself, there is no doubt of it; but a kingdom must be looked after. So stay with me for seven nights, Kākutstha, and then go back to Madhurā with your servants, army and mounts." In Rāma's words love and duty are balanced: he did not leave Śatrughna disappointed, but partly granted his wish with a seven-night stay, and his permission to come from time to time kept the door of affection open. Rāma himself had given up Sītā for the sake of duty, so his counsel came from experience; and "dearer than life" consoled his brother's heart. This is the essence of a king's duty: the king is the servant of his people, not of his own comfort.
५सप्तरात्रवासः, पुनः प्रस्थानम्
१८रामस्यैतद्वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोऽनुगम्।
शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढमित्येव चाब्रवीत्॥
१९सप्तरात्रं च काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया।
उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे॥
२०आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
भरतं लक्ष्मणं चैव महारथमुपारुहत्॥
२१दूरं पद्भ्यामनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना।
भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरीं तदा॥
रामस्य एतत् धर्मयुक्तं मनोऽनुगं वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः दीनया वाचा ‘बाढम्’ इति एव अब्रवीत्। वचनं धर्मयुक्तम्, मनसः अनुकूलम् अपि — सप्तरात्रवासेन — तथापि वियोगस्य चिन्तया तस्य वाणी दीना। सः महेष्वासः काकुत्स्थः राघवस्य आज्ञया सप्तरात्रं तत्र उषित्वा गमनाय उपचक्रमे। सत्यपराक्रमं महात्मानं रामं, भरतं लक्ष्मणं च आमन्त्र्य सः महारथम् उपारुहत्। महात्मना लक्ष्मणेन भरतेन च पद्भ्यां दूरम् अनुगतः शत्रुघ्नः तदा आशु पुरीं जगाम। ज्येष्ठभ्रातरौ पद्भ्यां दूरं यावत् अनुगच्छतः — एषः भ्रातृस्नेहस्य आदर्शः; कनिष्ठस्य प्रस्थाने अपि ज्येष्ठाः आदरं दर्शयन्ति। ‘पुरीम्’ इति मधुराम् एव। सप्तदिनानि रामेण सह वसनम् — एषः अल्पः कालः, किन्तु भ्रातृप्रेम्णः पोषणाय पर्याप्तः। शत्रुघ्नः आज्ञां पालयन् पुनः स्वकर्तव्यं प्रति गच्छति, यथा रामः उपदिष्टवान्। अयं सर्गः शत्रुघ्नकथायाः समाप्तिः; अग्रिमे सर्गे कथा रामराज्ये घटितां ब्राह्मणपुत्रमरणस्य घटनां प्रति गच्छति।
Hearing Rāma's words, righteous and welcome to his heart, since they let him stay seven nights, Śatrughna still said only "So be it," in a sad voice, troubled at the thought of parting again. As Rāghava had ordered, the great archer Kākutstha stayed there for seven nights and then made ready to go. He took leave of the great-souled Rāma, true in valour, and of Bharata and Lakṣmaṇa, and mounted his great chariot. The great-souled Lakṣmaṇa and Bharata followed him a long way on foot, and then Śatrughna went quickly to his city, Madhurā. That the elder brothers walked so far beside him is an ideal of brotherly love: even at a younger brother's departure the elders showed him honour. Seven days with Rāma was a short time, but enough to nourish their love, and Śatrughna, obedient, went back to his duty as Rāma had taught him. This sarga closes Śatrughna's story; in the next the narrative turns to the death of a brahmin's son during Rāma's reign.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- न + अभ्यागमत् → नाभ्यागमत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + आङ् + गम्’ धातुः
- विभक्तिः
- ‘अभ्यागमत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनेक + अर्थम् → अनेकार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनेके अर्थाः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य गीतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तन्त्र्याः लयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + उष्टायाम् → व्युष्टायाम् — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + वस्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- पूर्व + अह्न → पूर्वाह्न — सवर्णदीर्घसन्धिः; ततः ठञ् (आदिवृद्धिः)
- समासः
- पौर्वाह्निकः क्रमः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलिः → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रबद्धः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्वया + अनुज्ञातुम् → त्वयानुज्ञातुम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘त्वया’ तृतीया; ‘अनुज्ञातुम्’ — मुद्रणे तुमुन्नन्तरूपम् (‘अनुज्ञातः’ इत्यर्थे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संशितानि व्रतानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- इति + एवम् → इत्येवम् — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
- समासः
- एवं वदति इति एवंवादी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + परि + स्वञ्ज्’ धातोः ल्यप् (षत्वम्)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- राघव + उत्सुक → राघवोत्सुक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- राघवस्य दर्शने उत्सुकः — तत्पुरुषः (मुद्रणे पदक्रमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्त्रिणां मध्ये तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- निभ + आननम् → निभाननम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पूर्णचन्द्रनिभम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सहस्रं नयनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- यत् + आज्ञप्तम् → यदाज्ञप्तम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘यत्’ सर्वनाम; ‘आज्ञप्तम्’ प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + उत्सहेयम् → नोत्सहेयम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत् + सह्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुरुष्व + अमित → कुरुष्वामित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अमितः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘कुरुष्व’ लोट्, मध्यमपुरुषः; ‘अमितविक्रम’ सम्बोधनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मातृहीनो यथा’ इति विसर्गस्य उत्वम्
- समासः
- मात्रा हीनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परिष्वज्य + इदम् → परिष्वज्येदम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
- विभक्तिः
- ‘परिष्वज्य’ ल्यबन्तम्; ‘इदम्’ द्वितीया; ‘अब्रवीत्’ लङ्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षत्रियस्य चेष्टितम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विशेषेण प्रवासः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षात्रः धर्मः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु दयितः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मनः + अनुगम् → मनोऽनुगम् — विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- मनः अनुगच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- गमनाय + उपचक्रमे → गमनायोपचक्रमे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘गमनाय’ चतुर्थी; ‘उपचक्रमे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पद् + भ्याम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्