॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ७१

उत्तरकाण्डम् — एकसप्ततितमः सर्गः

वाल्मीक्याश्रमे रामचरितश्रवणम्

द्वादशे वर्षे शत्रुघ्नस्य अयोध्याप्रस्थानम्, वाल्मीक्याश्रमे आतिथ्यम्, मुनेः लवणवधप्रशंसा, तन्त्रीलयसमन्वितस्य रामचरितगानस्य श्रवणम्, शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा, सैनिकानां विस्मयः, शत्रुघ्नस्य संयमः

द्वादशे वर्षे शत्रुघ्नः अल्पभृत्यबलानुगः रामपालिताम् अयोध्यां गन्तुं चकमे। मन्त्रिणः बलमुख्यान् च निवर्त्य हयमुख्येन रथशतेन सह प्रस्थितः सप्ताष्टौ वासान् गत्वा वाल्मीकेः आश्रमे वासं चक्रे। मुनिः पाद्यम् अर्घ्यम् आतिथ्यं च दत्त्वा बहूः कथाः अकथयत्, लवणवधं च प्रशशंस — बहवः पार्थिवाः लवणेन हताः, त्वया सः लीलया हतः; रावणवधः महता यत्नेन कृतः, इदं तु अयत्नतः; इन्द्रस्य सभायाम् उपविष्टेन मया तत् युद्धं दृष्टम्; इति उक्त्वा सः शत्रुघ्नस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय तस्य अनुगानां च आतिथ्यम् अकरोत्। भुक्तवान् शत्रुघ्नः तन्त्रीलयसमायुक्तं त्रिस्थानकरणान्वितं संस्कृतं लक्षणोपेतं समतालसमन्वितं पुरा कृतं रामचरितं यथाक्रमं शुश्राव। यथावृत्तानि सत्यानि अक्षराणि श्रुत्वा सः विसंज्ञः बाष्पलोचनः मुहूर्तं निःश्वसन् वर्तमानम् इव तत् अशृणोत्। अनुगाः सैनिकाः ‘किम् इदं स्वप्नदर्शनम्’ इति विस्मिताः शत्रुघ्नं ‘मुनिं पृच्छ’ इति अयाचन्त। शत्रुघ्नः ‘अस्य आश्रमे बहूनि आश्चर्याणि भवन्ति, कौतूहलात् महामुनिः न अन्वेष्टव्यः’ इति उक्त्वा मुनिम् अभिवाद्य स्वनिवेशं ययौ।

१अयोध्याप्रस्थानम्, वाल्मीक्याश्रमे वासः

१ततो द्वादशमे वर्षे शत्रुघ्नो रामपालिताम्।
अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः॥

२ततो मन्त्रिपुरोगांश्च बलमुख्यान्निवर्त्य च।
जगाम हयमुख्येन रथानां च शतेन सः॥

३स गत्वा गणितान्वासान्सप्ताष्टौ रघुनन्दनः।
वाल्मीकाश्रममागत्य वासं चक्रे महायशाः॥

४सोऽभिवाद्य ततः पादौ वाल्मीकेः पुरुषर्षभः।
पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं जग्राह मुनिहस्ततः॥

ततः द्वादशे वर्षे शत्रुघ्नः रामपालिताम् अयोध्यां गन्तुं चकमे, अल्पभृत्यबलानुगः सन्। महती सेना नगररक्षणाय स्थापिता; सः स्वल्पैः अनुचरैः एव गच्छति। मन्त्रिपुरोगान् बलमुख्यान् च निवर्त्य सः हयमुख्येन रथानां शतेन सह जगाम। नगरं मन्त्रिणां सेनापतीनां च हस्ते न्यस्य राजा रामदर्शनाय प्रस्थितः — एषः सुशासकस्य लक्षणम्। सः रघुनन्दनः गणितान् सप्त अष्टौ वा वासान् — मार्गे विरामस्थानानि — गत्वा वाल्मीकेः आश्रमम् आगत्य महायशाः वासं चक्रे। पूर्वं लवणवधाय गच्छन् अपि सः अत्र एव उषितवान्; अद्य प्रत्यागच्छन् अपि पुनः अत्र वसति। सः पुरुषर्षभः वाल्मीकेः पादौ अभिवाद्य मुनेः हस्तात् पाद्यम् अर्घ्यम् आतिथ्यं च जग्राह। द्वादशवर्षाणि अतीतानि — अस्मिन् काले कुशलवौ अपि वर्धितौ, वाल्मीकिना रामायणं च शिक्षितौ इति पाठकः अनुमिनोति। अतः अस्य आश्रमवासस्य विशेषं महत्त्वं भविष्यति। कथायाः सूत्रम् अत्र पुनः सीतायाः पुत्रयोः दिशि गच्छति।

In the twelfth year Śatrughna wished to go to Ayodhyā, the city Rāma protected, with only a small following of servants and troops, leaving the great army behind to guard the city. He sent back his ministers and chief commanders, entrusting the city to them as a good ruler should, and set out with the finest of his horses and a hundred chariots. Stopping at the seven or eight halts reckoned for the road, the illustrious delight of the Raghus came to Vālmīki's hermitage and stayed there, just as he had on his way to kill Lavaṇa. That bull among men saluted Vālmīki's feet and received from the sage's hand water for his feet, the guest-offering and hospitality. Twelve years had passed, and the reader surmises that in that time Kuśa and Lava had grown up and been taught the Rāmāyaṇa by Vālmīki; so this stay in the hermitage would prove especially significant, and the thread of the story turns once more towards Sītā's sons.

२मुनेः कथाः लवणवधप्रशंसा च

५बहुरूपाः सुमधुराः कथास्तत्र सहस्रशः।
कथयामास स मुनिः शत्रुघ्नाय महात्मने॥

६उवाच च मुनिर्वाक्यं लवणस्य वधाश्रितम्।
सुदुष्करं कृतं कर्म लवणं निघ्नता त्वया॥

७बहवः पार्थिवाः सौम्य हताः सबलवाहनाः।
लवणेन महाबाहो युध्यमाना महाबलाः॥

८स त्वया निहतः पापो लीलया पुरुषर्षभ।
जगतश्च भयं तत्र प्रशान्तं तव तेजसा॥

९रावणस्य वधो घोरो यत्नेन महता कृतः।
इदं च सुमहत्कर्म त्वया कृतमयत्नतः॥

१०प्रीतिश्चास्मिन्परा जाता देवानां लवणे हते।
भूतानां चैव सर्वेषां जगतश्च प्रियं कृतम्॥

११तच्च युद्धं मया दृष्टं यथावत्पुरुषर्षभ।
सभायां वासवस्याथ उपविष्टेन राघव॥

तत्र सः मुनिः महात्मने शत्रुघ्नाय बहुरूपाः सुमधुराः सहस्रशः कथाः कथयामास। ततः मुनिः लवणवधाश्रितं वाक्यम् उवाच — लवणं निघ्नता त्वया सुदुष्करं कर्म कृतम्। हे सौम्य महाबाहो, बहवः महाबलाः पार्थिवाः लवणेन युध्यमानाः सबलवाहनाः हताः। सः पापः त्वया लीलया निहतः, हे पुरुषर्षभ; तत्र जगतः भयं तव तेजसा प्रशान्तम्। रावणस्य घोरः वधः महता यत्नेन कृतः; इदं तु सुमहत् कर्म त्वया अयत्नतः कृतम्। अत्र वाल्मीकिः शत्रुघ्नं प्रोत्साहयति — रावणवधेन तुलनां कृत्वा तस्य कर्मणः गौरवं वर्धयति। लवणे हते देवानां परा प्रीतिः जाता; सर्वेषां भूतानां जगतः च प्रियं कृतम्। हे पुरुषर्षभ राघव, वासवस्य सभायाम् उपविष्टेन मया तत् युद्धं यथावत् दृष्टम्। वाल्मीकेः तपोबलं अत्र सूच्यते — सः इन्द्रसभां गन्तुं शक्नोति, दिव्यदृष्ट्या च युद्धं पश्यति। एतेन कवेः अलौकिकं ज्ञानं प्रकटम्, यस्य बलेन सः रामचरितं रचितवान्। ‘लीलया’, ‘अयत्नतः’ इति पदे शत्रुघ्नस्य वीरतां स्तुवतः, यद्यपि सः मूर्च्छां प्राप्तवान् आसीत् — ऋषेः प्रशंसा उदारा। द्वादशवर्षानन्तरम् अपि ऋषिः तत् युद्धं स्मरति, यतः तस्य फलं — लोकानां भयनिवृत्तिः — चिरस्थायि। अतिथेः कर्मणः प्रशंसा अपि आतिथ्यस्य अङ्गम्।

There the sage told the great-souled Śatrughna thousands of stories of many kinds, very sweet to hear, and he spoke of the slaying of Lavaṇa. "You did a very hard thing in killing Lavaṇa," he said. "Many mighty kings, gentle and mighty-armed one, fought Lavaṇa and were slain with their armies and mounts. That wicked one you killed as if in play, bull among men, and by your might the world's fear has been stilled. Rāvaṇa's dreadful death was brought about with great effort; this great deed you have done without effort. The gods rejoiced greatly when Lavaṇa was slain; you have done what is dear to all beings and to the whole world. I saw that battle just as it happened, bull among men, sitting in Indra's hall, Rāghava." Vālmīki encouraged Śatrughna, raising the glory of his deed by comparing it with Rāvaṇa's slaying; and his praise was generous, calling it done "as if in play" though Śatrughna had fallen in a swoon during the fight. His words also reveal his ascetic power, able to go to Indra's hall and watch the battle with divine sight; that more than human knowledge was what enabled him to compose the story of Rāma. Even twelve years later the sage remembered the battle, because its fruit, the world's freedom from fear, had lasted; and praising a guest's deeds is itself part of hospitality.

३मूर्ध्नि उपाघ्राणम् आतिथ्यं च

१२ममापि परमा प्रीतिर्हृदि शत्रुघ्न वर्तते।
उपाघ्रास्यामि ते मूर्ध्नि स्नेहस्यैषा परा गतिः॥

१३इत्युक्त्वा मूर्ध्नि शत्रुघ्नमुपाघ्राय महामतिः।
आतिथ्यमकरोत्तस्य ये च तस्य पदानुगाः॥

मुनिः वात्सल्यं प्रकटयति — हे शत्रुघ्न, मम अपि हृदि परमा प्रीतिः वर्तते; ते मूर्ध्नि उपाघ्रास्यामि; एषा स्नेहस्य परा गतिः। मूर्ध्नि उपाघ्राणं वृद्धानां स्नेहस्य आशीर्वादस्य च परमं चिह्नम् इति भारतीयः आचारः। इति उक्त्वा महामतिः वाल्मीकिः शत्रुघ्नस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय तस्य, ये च तस्य पदानुगाः, तेषां सर्वेषाम् आतिथ्यम् अकरोत्। मुनिः न केवलं राजानं, अपितु तस्य सेवकान् अपि सत्करोति — एषा आश्रमस्य उदारता। वाल्मीकेः स्नेहः रघुकुलस्य प्रति तस्य गाढं सम्बन्धं दर्शयति; सः सीतायाः पालकः, तस्याः पुत्रयोः गुरुः, इदानीं शत्रुघ्नस्य अपि पितृवत् स्नेही।

The sage showed his tenderness. "In my heart too there is the greatest joy, Śatrughna. I will kiss you on the head; that is the utmost affection can do." To kiss the head is, by Indian custom, the highest sign of an elder's love and blessing. With these words the wise Vālmīki kissed Śatrughna on the head, and gave hospitality to him and to all who followed him, honouring not only the king but his servants too, such was the hermitage's generosity. Vālmīki's affection shows his deep bond with Raghu's line: he was Sītā's guardian and her sons' teacher, and now he loved Śatrughna too like a father.

४रामचरितगानस्य श्रवणम्

१४स भुक्तवान्नरश्रेष्ठो गीतमाधुर्यमुत्तमम्।
शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले यथाक्रमम्॥

१५तन्त्रीलयसमायुक्तं त्रिस्थानकरणान्वितम्।
संस्कृतं लक्षणोपेतं समतालसमन्वितम्॥

१६शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले पुरा कृतम्।
तान्यक्षराणि सत्यानि यथावृत्तानि पूर्वशः॥

भुक्तवान् नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नः तस्मिन् काले गीतमाधुर्येण उत्तमं रामचरितं यथाक्रमं शुश्राव। गानस्य स्वरूपं कविः सूक्ष्मं वर्णयति — तन्त्रीलयसमायुक्तं, वीणायाः लयेन सह; त्रिस्थानकरणान्वितं, उरः कण्ठः शिरः इति त्रिषु स्थानेषु मन्द्रमध्यतारस्वरैः उच्चारितम्; संस्कृतं, संस्कृतभाषायां परिष्कृतम्; लक्षणोपेतं, व्याकरणछन्दःकाव्यलक्षणैः युक्तम्; समतालसमन्वितं, समेन तालेन गीतम्। एषः सङ्गीतशास्त्रस्य काव्यशास्त्रस्य च आदर्शः। सः पुरा कृतं रामचरितं तस्मिन् काले शुश्राव; तानि अक्षराणि सत्यानि, पूर्वशः यथावृत्तानि — यत् वस्तुतः घटितं, तत् एव क्रमेण गीतम्। ‘सत्यानि’ इति पदं रामायणस्य ऐतिहासिकतां सत्यनिष्ठां च सूचयति। गायकौ कौ इति कविः अत्र स्पष्टं न वदति; किन्तु पाठकः जानाति — कुशलवौ एव, ये अत्र वाल्मीकिना शिक्षिताः। रामायणस्य अन्तः रामायणगानम् — काव्यस्य आत्मप्रतिबिम्बः अत्र प्रथमं दृश्यते।

When he had eaten, that best of men heard, in due order, the story of Rāma, sung with the sweetest music. The poet describes the singing with care: it kept time with the strings of the vīṇā; it was voiced from the three places of chest, throat and head, in low, middle and high registers; it was in polished Sanskrit, with all the marks of grammar, metre and poetic art; and it was sung to an even beat, an ideal of both music and poetry. At that time he heard the story of Rāma that had been composed long before, words that were true, telling what had actually happened, in order from the beginning. "True" points to the Rāmāyaṇa's faithfulness to what really occurred. The poet does not say here who the singers were, but the reader knows: Kuśa and Lava, whom Vālmīki had trained there. The Rāmāyaṇa being sung within the Rāmāyaṇa: here for the first time the poem reflects itself.

५शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा, सैनिकानां विस्मयः

१७श्रुत्वा पुरुषशार्दूलो विसंज्ञो बाष्पलोचनः।
स मुहूर्तमिवासंज्ञो विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः॥

१८तस्मिन्गीते यथावृत्तं वर्तमानमिवाशृणोत्।
पदानुगाश्च ये राज्ञस्तां श्रुत्वा गीतिसम्पदम्॥

१९अवाङ्मुखाश्च दीनाश्च ह्याश्चर्यमिति चाब्रुवन्।
परस्परं च ये तत्र सैनिकाः सम्बभाषिरे॥

२०किमिदं क्व च वर्तामः किमेतत्स्वप्नदर्शनम्।
अर्थो यो नः पुरा दृष्टस्तमाश्रमपदे पुनः॥

२१शृणुमः किमिदं स्वप्ने गीतबन्धनमुत्तमम्।
विस्मयं ते परं गत्वा शत्रुघ्नमिदमब्रुवन्॥

तत् श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः शत्रुघ्नः विसंज्ञः बाष्पलोचनः अभवत्; सः मुहूर्तम् असंज्ञः इव मुहुः मुहुः विनिःश्वस्य तस्मिन् गीते यथावृत्तं वर्तमानम् इव अशृणोत्। अतीताः घटनाः — वनवासः, सीताहरणं, युद्धं — पुनः प्रत्यक्षाः इव अभवन्; अतः सः भावविह्वलः। राज्ञः पदानुगाः अपि तां गीतिसम्पदं श्रुत्वा अवाङ्मुखाः दीनाः च ‘आश्चर्यम्’ इति अब्रुवन्। ये तत्र सैनिकाः, ते परस्परं सम्बभाषिरे — किम् इदम्? क्व च वर्तामः? किम् एतत् स्वप्नदर्शनम्? यः अर्थः नः पुरा दृष्टः, तम् आश्रमपदे पुनः शृणुमः — किम् इदं स्वप्ने उत्तमं गीतबन्धनम्? सैनिकाः अपि रामस्य युद्धेषु उपस्थिताः आसन्; अतः ते स्वानुभवं गीते श्रुत्वा विस्मिताः। ते परं विस्मयं गत्वा शत्रुघ्नम् इदम् अब्रुवन्। काव्यस्य शक्तिः — श्रोतुः हृदये भूतं पुनः सजीवं करोति — अत्र प्रदर्शिता। स्वप्नशङ्का अपि स्वाभाविकी; सत्यघटनायाः एतादृशं यथार्थं गानं तैः न पूर्वं श्रुतम्। शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा सीतायाः स्मरणात् अपि स्यात् — द्वादशवर्षपूर्वं निर्वासिता सा अत्र एव वसति, तस्याः दुःखं च गीते वर्णितम्। अनुचराणां ‘अवाङ्मुखाः दीनाः’ इति अवस्था अपि करुणरसस्य प्रभावं दर्शयति।

As he listened, Śatrughna, tiger among men, lost his senses and his eyes filled with tears; for a moment he was as if unconscious, sighing again and again, and in that song he heard what had happened as though it were happening before him. The exile, Sītā's abduction, the war, all became present again, and he was overwhelmed. His swoon may also have come from remembering Sītā, banished twelve years before, who lived in this very place and whose sorrow the song told. The king's followers too, hearing that wealth of song, hung their heads, sad at heart, and said, "A marvel!" The soldiers said to one another, "What is this? Where are we? Is this some vision in a dream? What we saw long ago we are hearing again in this hermitage. Are we hearing this wonderful song in a dream?" Those soldiers had been present in Rāma's battles, so to hear their own experience sung astonished them; and their thought that it was a dream was natural, for they had never heard real events sung so faithfully. Their bowed heads and sorrow show the power of the poem's pathos, and here the power of poetry to bring the past alive in the listener's heart is on display. Filled with the greatest wonder, they spoke to Śatrughna.

६शत्रुघ्नस्य संयमः

२२साधु पृच्छ नरश्रेष्ठ वाल्मीकिं मुनिपुङ्गवम्।
शत्रुघ्नस्त्वब्रवीत्सर्वान्कौतूहलसमन्वितान्॥

२३सैनिका न क्षमोऽस्माकं परिप्रष्टुमिहेदृशः।
आश्चर्याणि बहूनीह भवन्त्यस्याश्रमे मुनेः॥

२४न तु कौतूहलाद्युक्तमन्वेष्टुं तं महामुनिम्।
एवं तद्वाक्यमुक्त्वा तु सैनिकान्रघुनन्दनः।
अभिवाद्य महर्षिं तं स्वं निवेशं ययौ तदा॥

सैनिकाः अवदन् — हे नरश्रेष्ठ, मुनिपुङ्गवं वाल्मीकिं साधु पृच्छ, किम् इदम् इति। शत्रुघ्नः तु कौतूहलसमन्वितान् तान् सर्वान् अब्रवीत् — हे सैनिकाः, इह ईदृशं परिप्रष्टुम् अस्माकं न क्षमम्; अस्य मुनेः आश्रमे बहूनि आश्चर्याणि भवन्ति। कौतूहलात् तं महामुनिम् अन्वेष्टुं न युक्तम्। ऋषेः रहस्यानि न प्रष्टव्यानि इति शत्रुघ्नस्य विनयः; सः स्वकुतूहलं निगृह्णाति। एवं तत् वाक्यं सैनिकान् उक्त्वा रघुनन्दनः तं महर्षिम् अभिवाद्य स्वं निवेशं ययौ। शत्रुघ्नस्य संयमः कथायाः दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः — सः अत्र रहस्यं न उद्घाटयति, अतः कुशलवयोः परिचयः रामस्य अश्वमेधकाले एव भविष्यति। कविः एवं कथायाः उत्कर्षं रक्षति। शत्रुघ्नः सीतायाः पुत्रयोः जन्मनः साक्षी अपि आसीत्, तथापि सः मौनं धारयति — मुनेः इच्छां सम्मानयन्।

"Best of men," the soldiers said, "ask Vālmīki, bull among sages, what this is." But Śatrughna said to them all, curious as they were, "Soldiers, it is not fitting for us to question him about such things here. Many marvels happen in this sage's hermitage, and it is not right to probe the great sage out of curiosity." He held back his own curiosity out of respect, for a seer's secrets are not to be pried into. Having said this to the soldiers, the delight of the Raghus saluted the great seer and went to his own lodging. Śatrughna's restraint matters to the story: he did not reveal the secret here, so that Kuśa and Lava would be made known only at the time of Rāma's horse-sacrifice, and so the poet preserves the story's climax. Though Śatrughna had witnessed the birth of Sītā's sons, he kept silent, honouring the sage's wishes.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
रामपालिताम् ७१.१ रामेण रक्षिताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामेण पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अल्पभृत्यबलानुगः ७१.१ स्वल्पैः सेवकैः सैनिकैः च अनुगतः
सन्धिः
बल + अनुगः → बलानुगः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अल्पाः भृत्याः बलं च अनुगाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मन्त्रिपुरोगांश्च ७१.२ मन्त्रिप्रमुखान्
सन्धिः
मन्त्रिपुरोगान् + च → मन्त्रिपुरोगांश्च — नकारस्य रुत्वं, पूर्वस्य अनुस्वारः, श्चुत्वम् (न् + च → ंश्च)
समासः
मन्त्रिणः पुरोगाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
निवर्त्य ७१.२ प्रत्यावर्त्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + वृत्’ णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सप्ताष्टौ ७१.३ सप्त अष्ट वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सप्त वा अष्टौ वा — वार्थे बहुव्रीहिः (सङ्ख्या)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वाल्मीकाश्रमम् ७१.३ वाल्मीकेः आश्रमम्
सन्धिः
वाल्मीक + आश्रमम् → वाल्मीकाश्रमम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वाल्मीकस्य (वाल्मीकेः) आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मुनिहस्ततः ७१.४ मुनेः करात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनेः हस्तः (षष्ठीतत्पुरुषः); ततः तसिल्
विभक्तिः
अव्ययम् (पञ्चम्यर्थे तसिल्)
वधाश्रितम् ७१.६ वधविषयकम्
सन्धिः
वध + आश्रितम् → वधाश्रितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वधम् आश्रितम् — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
निघ्नता ७१.६ हतवता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + हन्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अयत्नतः ७१.९ अनायासेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कृतम् + अयत्नतः’ → ‘कृतमयत्नतः’
समासः
न यत्नः अयत्नः (नञ्तत्पुरुषः); ततः तसिल्
विभक्तिः
अव्ययम्
वासवस्य ७१.११ इन्द्रस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वासवस्याथ’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘वसु’ शब्दात् अण्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपाघ्रास्यामि ७१.१२ स्नेहेन जिघ्रिष्यामि
सन्धिः
उप + आघ्रास्यामि → उपाघ्रास्यामि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + आङ् + घ्रा’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
पदानुगाः ७१.१३ अनुचराः
सन्धिः
पद + अनुगाः → पदानुगाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पदम् अनुगच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
गीतमाधुर्यम् ७१.१४ गानस्य मधुरताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गीतस्य माधुर्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तन्त्रीलयसमायुक्तम् ७१.१५ वीणालयेन युक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तन्त्र्याः लयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समायुक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
त्रिस्थानकरणान्वितम् ७१.१५ उरःकण्ठशिरोभिः उच्चारितम्
सन्धिः
करण + अन्वितम् → करणान्वितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
त्रीणि स्थानानि (द्विगुः); तेषु करणम् (सप्तमीतत्पुरुषः); तेन अन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
लक्षणोपेतम् ७१.१५ शास्त्रलक्षणयुक्तम्
सन्धिः
लक्षण + उपेतम् → लक्षणोपेतम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
लक्षणैः उपेतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
समतालसमन्वितम् ७१.१५ समतालेन युक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समः तालः (कर्मधारयः); तेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
यथावृत्तानि ७१.१६ यथा घटितानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृत्तम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः (विशेषणरूपेण)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
बाष्पलोचनः ७१.१७ अश्रुपूर्णनेत्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पं लोचनयोः यस्य सः — व्यधिकरणबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विनिःश्वस्य ७१.१७ दीर्घं निःश्वस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + निस् + श्वस्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
गीतिसम्पदम् ७१.१८ गानस्य उत्कर्षम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गीतेः सम्पत् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सम्बभाषिरे ७१.१९ परस्परम् अवदन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + भाष्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
स्वप्नदर्शनम् ७१.२० स्वप्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वप्ने दर्शनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गीतबन्धनम् ७१.२१ गीतरचनाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गीतस्य बन्धनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कौतूहलसमन्वितान् ७१.२२ जिज्ञासायुक्तान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कौतूहलेन समन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिप्रष्टुम् ७१.२३ प्रश्नं कर्तुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + प्रच्छ्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
अन्वेष्टुम् ७१.२४ अनुसन्धातुं, प्रष्टुम्
सन्धिः
अनु + एष्टुम् → अन्वेष्टुम् — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + इष्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)