उत्तरकाण्डम् — सप्ततितमः सर्गः

मधुपुरीनिवेशः

देवानां वरदानम्, शत्रुघ्नस्य मधुपुर्याः निवेशवरः, शूरसेनजनपदस्य स्थापना, पुर्याः समृद्धिवर्णनम्, द्वादशे वर्षे रामदर्शनेच्छा

लवणे हते सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः देवाः शत्रुघ्नम् अभिनन्द्य ‘वरं वरय, अमोघं नः दर्शनम्’ इति ऊचुः। शत्रुघ्नः मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ‘इयं देवनिर्मिता रम्या मधुरा मधुपुरी शीघ्रं निवेशं प्राप्नुयात्’ इति वरम् अयाचत। देवाः ‘शूरसेना रम्या पुरी भविष्यति’ इति उक्त्वा दिवम् आरुरुहुः। शत्रुघ्नः सेनाम् आनाय्य श्रावणे निवेशनं समारभत; द्वादशे वर्षे शूरसेनानां विषयः निर्भयः निविष्टः। क्षेत्राणि सस्ययुक्तानि, इन्द्रः काले वर्षति, पुरी अरोगवीरपुरुषा, अर्धचन्द्राकारा यमुनातीरशोभिता, गृहैः चत्वरैः आपणैः वीथिभिः चातुर्वर्ण्येन नानावाणिज्येन च शोभिता। लवणेन कृतानि महान्ति गृहाणि शत्रुघ्नः नानावर्णैः शोभयामास; आरामैः विहारैः नानादेशागतैः वणिग्भिः च पुरी शुशुभे। समृद्धां तां दृष्ट्वा परमप्रीतः शत्रुघ्नः द्वादशे वर्षे आगते रामपादौ द्रष्टुं मतिं दधे।

१देवानां वरदानम्, शत्रुघ्नस्य याचना

१हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः।
ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नं शत्रुतापनम्॥

२दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्या लवणराक्षसः।
हतः पुरुषशार्दूल वरं वरय सुव्रत॥

३वरदास्तु महाबाहो सर्व एव समागताः।
विजयाकांक्षिणस्तुभ्यममोघं दर्शनं हि नः॥

४देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः।
प्रत्युवाच महाबाहुः शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान्॥

५इयं मधुपुरी रम्या मधुरा देवनिर्मिता।
निवेशं प्राप्नुयाच्छीघ्रमेष मेऽस्तु वरः परः॥

लवणे हते सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः देवाः शत्रुतापनं शत्रुघ्नं सुमधुरां वाणीम् ऊचुः — हे वत्स, दिष्ट्या ते विजयः; दिष्ट्या लवणराक्षसः हतः; हे पुरुषशार्दूल सुव्रत, वरं वरय। हे महाबाहो, वयं सर्वे एव वरदाः समागताः, तुभ्यं विजयाकाङ्क्षिणः; नः दर्शनम् अमोघं हि। देवानां दर्शनं निष्फलं न भवति — तेषां आगमनं वरदानाय एव। ‘दिष्ट्या’ इति द्विरुक्तिः देवानां हर्षस्य तीव्रतां सूचयति। देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरः प्रयतात्मवान् महाबाहुः शत्रुघ्नः मूर्ध्नि कृताञ्जलिः प्रत्युवाच — इयं देवनिर्मिता रम्या मधुरा मधुपुरी शीघ्रं निवेशं प्राप्नुयात्; एषः मे परः वरः अस्तु। शत्रुघ्नस्य याचना निःस्वार्था — सः स्वार्थं न याचते, अपितु प्रजानां कृते नगरस्य समृद्धिम्। राजधर्मः अत्र प्रकटः — राज्ञः सुखं प्रजासुखे एव। ‘देवनिर्मिता’ इति पदं मधुपुर्याः दिव्यम् उद्भवं स्मारयति — पूर्वं मधुः असुरः अपि देवानुग्रहेण एव तां प्राप्तवान्। इदानीं सा पुरी दुष्टात् मुक्ता, सज्जनानां निवासाय योग्या।

When Lavaṇa was slain, the gods, with Indra and led by Agni, spoke very sweetly to Śatrughna, scorcher of foes. "What good fortune, child, that you have won the victory! What good fortune that the rākṣasa Lavaṇa is dead, tiger among men! Choose a boon, you of good vows. We have all come here as givers of boons, mighty-armed one, wishing you victory, and our coming is never in vain." The gods' visit is never fruitless; they come to grant boons, and their "what good fortune" twice over shows how glad they were. Hearing them, the heroic, mighty-armed and self-controlled Śatrughna raised his joined palms to his head and replied, "May this lovely city of Madhu, Madhurā, built by the gods, soon be settled. Let that be my highest boon." His request was selfless: not for himself but for a flourishing city for his people, for a king's happiness lies in the happiness of his subjects. "Built by the gods" recalls the city's divine origin, since the asura Madhu too had received it through the gods' favour; now, freed of the wicked, it was fit for good people to live in.

२पुर्याः निवेशः, शूरसेनजनपदः

६तं देवाः प्रीतमनसो बाढमित्येव राघवम्।
भविष्यति पुरी रम्या शूरसेना न संशयः॥

७ते तथोक्त्वा महात्मानो दिवमारुरुहुस्तदा।
शत्रुघ्नोऽपि महातेजास्तां सेनां समुपानयत्॥

८सा सेना शीघ्रमागच्छच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नशासनम्।
निवेशनं च शत्रुघ्नः श्रावणेन समारभत्॥

९सा पुरा दिव्यसंकाशा वर्षे द्वादशमे शुभे।
निविष्टः शूरसेनानां विषयश्चाकुतोभयः॥

प्रीतमनसः देवाः राघवं ‘बाढम्’ इति उक्त्वा अवदन् — रम्या शूरसेना पुरी भविष्यति, न संशयः। ‘शूरसेना’ इति नाम — शूराणां सेना यस्यां — मथुराप्रदेशस्य प्राचीनं नाम। ते महात्मानः तथा उक्त्वा तदा दिवम् आरुरुहुः। महातेजाः शत्रुघ्नः अपि तां सेनां — या पूर्वं गङ्गातीरे स्थापिता आसीत् — समुपानयत्। शत्रुघ्नस्य शासनं श्रुत्वा सा सेना शीघ्रम् आगच्छत्; शत्रुघ्नः श्रावणेन — श्रावणमासे — निवेशनं समारभत। रामः वर्षाकाले लवणवधम् उपदिष्टवान्; श्रावणे एव सः हतः, तस्मिन् एव मासे नगरनिवेशः आरब्धः। सा दिव्यसंकाशा पुरी द्वादशे शुभे वर्षे निविष्टा; शूरसेनानां विषयः अकुतोभयः अभवत्। द्वादशवर्षाणि नगरस्य पूर्णनिर्माणाय अपेक्षितानि — महत् कार्यं धैर्येण साध्यते। ‘अकुतोभयः’ इति पदं राज्यस्य परमां सुरक्षां सूचयति — कुतः अपि भयं नास्ति। सेनायाः समयानुसारम् आगमनम् अपि शत्रुघ्नस्य सुव्यवस्थां दर्शयति। रामेण दत्ताः विपणिजनाः नटनर्तकाः च इदानीं नगरस्य जीवनम् आरभन्ते — रामस्य दूरदृष्टिः सफला।

Pleased at heart, the gods said to the Rāghava, "So be it! Śūrasenā will be a lovely city, no doubt of it." Śūrasenā, "the city whose army is of heroes", is the ancient name of the region of Mathurā. Having said this, the great-souled gods went up to heaven. The mighty Śatrughna then brought up his army, which had been stationed on the bank of the Gaṅgā; at his command it came quickly, arriving on time, a sign of his good management. And Śatrughna began settling the city in the month of Śrāvaṇa. Rāma had set the rainy season for Lavaṇa's death; it was in Śrāvaṇa that he was killed, and in that same month the settling of the city began. That city, divine in splendour, was fully settled by its twelfth auspicious year, and the land of the Śūrasenas had nothing to fear from any quarter. Twelve years were needed to complete the city, for a great work is accomplished with patience. The traders, actors and dancers Rāma had sent now began the city's life, and Rāma's foresight bore fruit.

३पुर्याः समृद्धिवर्णनम्

१०क्षेत्राणि सस्ययुक्तानि काले वर्षति वासवः।
अरोगवीरपुरुषा शत्रुघ्नभुजपालिता॥

११अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता।
शोभिता गृहमुख्यैश्च चत्वरापणवीथिकैः।
चातुर्वर्ण्यसमायुक्ता नानावाणिज्यशोभिता॥

१२यच्च तेन पुरा शुभ्रं लवणेन कृतं महत्।
तच्छोभयति शत्रुघ्नो नानावर्णोपशोभिताम्॥

१३आरामैश्च विहारैश्च शोभमानां समन्ततः।
शोभितां शोभनीयैश्च तथान्यैर्देवमानुषैः॥

१४तां पुरीं दिव्यसंकाशां नानापण्योपशोभिताम्।
नानादेशगतैश्चापि वणिग्भिरुपशोभिताम्॥

कविः नवनगरस्य समृद्धिं वर्णयति। क्षेत्राणि सस्ययुक्तानि; वासवः काले वर्षति — अतिवृष्टिः अनावृष्टिः वा नास्ति। पुरी अरोगवीरपुरुषा, शत्रुघ्नभुजपालिता — नीरोगाः वीराः पुरुषाः तत्र वसन्ति। सा अर्धचन्द्रप्रतीकाशा, यमुनातीरशोभिता — नद्याः वक्रतीरे अर्धचन्द्राकारेण निर्मिता। गृहमुख्यैः चत्वरैः आपणैः वीथिकाभिः च शोभिता; चातुर्वर्ण्यसमायुक्ता, नानावाणिज्यशोभिता च। यत् च पुरा लवणेन शुभ्रं महत् कृतम् — भवनादिकम् — तत् शत्रुघ्नः नानावर्णैः उपशोभितं कृत्वा शोभयति; पुरातनानि भवनानि न नाशितानि, अपितु नवीकृतानि। आरामैः विहारैः च समन्ततः शोभमानां, अन्यैः देवमानुषैः शोभनीयैः वस्तुभिः शोभितां, दिव्यसंकाशां नानापण्योपशोभितां, नानादेशागतैः वणिग्भिः उपशोभितां तां पुरीं सः अपश्यत्। रामराज्यस्य आदर्शः अत्र मधुपुर्यां प्रतिबिम्बितः — धर्मः, आरोग्यं, समृद्धिः, वाणिज्यं, वर्णव्यवस्था च। नगरवर्णने पुनरुक्तिः — ‘शोभिता’, ‘उपशोभिताम्’ इति — सौन्दर्यस्य आधिक्यं सूचयति। राक्षसस्य नगरं धर्मराज्यस्य नगरं जातम् — एतत् परिवर्तनम् एव लवणवधस्य परमं फलम्। नानादेशागताः वणिजः नगरस्य शान्तिं विश्वसनीयतां च प्रमाणयन्ति; भयग्रस्ते देशे वाणिज्यं न वर्धते। यमुनायाः तीरे अर्धचन्द्राकारः नगरविन्यासः अद्यापि मथुरायाः भौगोलिकं रूपं स्मारयति।

The poet describes the new city's prosperity. The fields were full of crops, and Indra sent rain in due season, never too much or too little. Its men were healthy and brave, and Śatrughna's arm protected it. Shaped like a half-moon along the curving bank of the Yamunā, which adorned it, it shone with fine houses, squares, shops and streets; all four classes lived there, and trade of every kind made it splendid. The great gleaming buildings Lavaṇa had raised long before, Śatrughna did not destroy but renewed, adorning them with many colours. The city shone on every side with parks and pleasure-grounds, and was adorned with other fine things fit for gods and men; divine in its splendour, it was bright with every kind of merchandise and with merchants from many lands. The ideal of Rāma's reign is mirrored in Madhurā: righteousness, health, prosperity, trade and a well-ordered society. The poet repeats the words for adornment again and again to show the abundance of its beauty. The city of a rākṣasa had become a city of righteous rule, and that change is the greatest fruit of Lavaṇa's slaying. Merchants coming from many lands prove its peace and trustworthiness, for trade does not thrive in a land gripped by fear; and the half-moon plan along the Yamunā still recalls the shape of Mathurā today.

४शत्रुघ्नस्य हर्षः, रामदर्शनेच्छा

१५तां समृद्धां समृद्धार्थः शत्रुघ्नो भरतानुजः।
निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षमुपागमत्॥

१६तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य मधुरां पुरीम्।
रामपादौ निरीक्षेऽहं वर्षे द्वादश आगते॥

१७ततः स ताममरपुरोपमां पुरीं निवेश्य वै विविधजनाभिसंवृताम्।
नराधिपो रघुपतिपाददर्शने दधे मतिं रघुकुलवंशवर्धनः॥

समृद्धार्थः भरतानुजः शत्रुघ्नः तां समृद्धां पुरीं निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षम् उपागमत्। सफलमनोरथस्य राज्ञः आनन्दः स्वाभाविकः। मधुरां पुरीं निवेश्य तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना — द्वादशे वर्षे आगते अहं रामपादौ निरीक्षे। द्वादशवर्षाणि सः रामं न दृष्टवान्; कर्तव्ये समाप्ते एव सः रामदर्शनम् इच्छति — प्रथमं कार्यं, ततः सुखम्। एषः भ्रातृप्रेम्णः कर्तव्यनिष्ठायाः च सुन्दरः समन्वयः। अन्ते रुचिरावृत्तेन कविः उपसंहरति — ततः सः अमरपुरोपमां विविधजनाभिसंवृतां तां पुरीं निवेश्य, रघुकुलवंशवर्धनः नराधिपः रघुपतेः पाददर्शने मतिं दधे। ‘अमरपुरोपमा’ इति मधुपुर्याः अमरावत्या सह तुलना। ‘रघुपतिपाददर्शने’ इति पदं शत्रुघ्नस्य भक्तिभावं दर्शयति — सः रामस्य पादौ एव द्रष्टुम् इच्छति, भरतवत्। अग्रिमः सर्गः अस्याः इच्छायाः पूर्तिं वर्णयिष्यति — शत्रुघ्नस्य अयोध्यायात्रा।

Seeing the city so prosperous, Śatrughna, Bharata's younger brother, his purpose fulfilled, was delighted and felt the greatest joy, as a king whose wishes have come true naturally does. When he had settled Madhurā, the thought came to him: "Now that the twelfth year has come, I shall go and see Rāma's feet." For twelve years he had not seen Rāma, and only now that his duty was done did he seek to see him, work first, then happiness, a fine union of brotherly love and devotion to duty. The poet closes in a longer metre: having settled that city, like the city of the immortals and thronged with people of every kind, the king who increased Raghu's line set his mind on seeing the feet of the lord of the Raghus. Madhurā is likened to Amarāvatī, Indra's city, and his wish to see Rāma's feet shows a devotion like Bharata's. The next sarga tells how this wish was fulfilled, with Śatrughna's journey to Ayodhyā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

साग्निपुरोगमाः ७०.१ अग्निम् अग्रे कृत्वा

सन्धिः: स + अग्नि → साग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अग्निः पुरोगमः येषां ते (बहुव्रीहिः); तैः सह — सह-बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

शत्रुतापनम् ७०.१ शत्रुपीडकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रून् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

लवणराक्षसः ७०.२ लवणनामा राक्षसः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लवणः राक्षसः — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वरदाः ७०.३ वरप्रदातारः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वरदास्तु’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: वरं ददति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

विजयाकांक्षिणः ७०.३ जयम् इच्छन्तः

सन्धिः: विजय + आकांक्षिणः → विजयाकांक्षिणः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: विजयम् आकाङ्क्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

कृताञ्जलिः ७०.४ बद्धाञ्जलिः

सन्धिः: कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

देवनिर्मिता ७०.५ देवैः रचिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: देवैः निर्मिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्राप्नुयाच्छीघ्रम् ७०.५ शीघ्रं लभेत

सन्धिः: प्राप्नुयात् + शीघ्रम् → प्राप्नुयाच्छीघ्रम् — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
समासः: समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः: ‘प्राप्नुयात्’ विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘शीघ्रम्’ अव्ययम्

प्रीतमनसः ७०.६ प्रसन्नचित्ताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रीतमनसो बाढम्’ इति विसर्गस्य उत्वम्
समासः: प्रीतं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

बाढमित्येव ७०.६ ‘तथास्तु’ इति एव

सन्धिः: बाढम् + इति → बाढमिति; इति + एव → इत्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि अव्ययानि
विभक्तिः: अव्ययानि

दिवमारुरुहुः ७०.७ स्वर्गं गताः

सन्धिः: दिवम् + आरुरुहुः — मकारस्य स्वरेण संयोगः
समासः: समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः: ‘दिवम्’ द्वितीया; ‘आरुरुहुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

समुपानयत् ७०.७ आनीतवान्

सन्धिः: सम् + उप + आनयत् → समुपानयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + उप + आङ् + नी’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

शत्रुघ्नशासनम् ७०.८ शत्रुघ्नस्य आज्ञाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रुघ्नस्य शासनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

श्रावणेन ७०.८ श्रावणमासे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रवणा’ नक्षत्रात् अण्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (काले तृतीया)

अकुतोभयः ७०.९ सर्वथा निर्भयः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विषयश्चाकुतोभयः’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: कुतः अपि भयं यस्य न अस्ति सः — नञ्बहुव्रीहिः (अलुक्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सस्ययुक्तानि ७०.१० धान्यपूर्णानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सस्येन युक्तानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अरोगवीरपुरुषा ७०.१० नीरोगवीरजनसम्पन्ना

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अरोगाः वीराः पुरुषाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

शत्रुघ्नभुजपालिता ७०.१० शत्रुघ्नस्य बाहुबलेन रक्षिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रुघ्नस्य भुजौ (षष्ठीतत्पुरुषः); ताभ्यां पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अर्धचन्द्रप्रतीकाशा ७०.११ अर्धचन्द्राकारा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अर्धः चन्द्रः (कर्मधारयः); तेन प्रतीकाशा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

चत्वरापणवीथिकैः ७०.११ चतुष्पथैः हट्टैः मार्गैः च

सन्धिः: चत्वर + आपण → चत्वरापण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: चत्वराः च आपणाः च वीथिकाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (मुद्रणे पुंलिङ्गरूपम्)

चातुर्वर्ण्यसमायुक्ता ७०.११ चतुर्वर्णजनैः युक्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चत्वारः वर्णाः एव चातुर्वर्ण्यम् (ष्यञ्); तेन समायुक्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

नानावर्णोपशोभिताम् ७०.१२ विविधवर्णैः अलङ्कृताम्

सन्धिः: वर्ण + उपशोभिताम् → वर्णोपशोभिताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: नाना वर्णाः (कर्मधारयः); तैः उपशोभिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वणिग्भिः ७०.१४ व्यापारिभिः

सन्धिः: वणिक् + भिः → वणिग्भिः — जश्त्वम् (क् → ग्); पदान्ते ‘वणिग्भिरुपशोभिताम्’ इति रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

समृद्धार्थः ७०.१५ सिद्धप्रयोजनः

सन्धिः: समृद्ध + अर्थः → समृद्धार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समृद्धः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

निरीक्षेऽहम् ७०.१६ अहं द्रक्ष्यामि

सन्धिः: निरीक्षे + अहम् → निरीक्षेऽहम् — पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः: ‘निरीक्षे’ लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (भविष्यदर्थे); ‘अहम्’ प्रथमा

अमरपुरोपमाम् ७०.१७ देवनगरसदृशीम्

सन्धिः: पुर + उपमाम् → पुरोपमाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: अमराणां पुरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

विविधजनाभिसंवृताम् ७०.१७ नानाजनैः व्याप्ताम्

सन्धिः: जन + अभिसंवृताम् → जनाभिसंवृताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: विविधाः जनाः (कर्मधारयः); तैः अभिसंवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

रघुपतिपाददर्शने ७०.१७ रामस्य चरणदर्शने

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रघुपतेः पादौ (षष्ठीतत्पुरुषः); तयोः दर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्