- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘क्रोधम् + आहारयत्’ → ‘क्रोधमाहारयत्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आङ् + हृ’ णिजन्तम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — एकोनसप्ततितमः सर्गः
लवणवधः
लवणस्य क्रोधः आह्वानं च, शत्रुघ्नस्य प्रतिवचनम्, वृक्षयुद्धम्, शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा, लवणस्य प्रमादः, दिव्यशरग्रहणं जगतः भयं च, ब्रह्मणः आश्वासनं शरस्य वैष्णवत्वं च, लवणवधः, शूलस्य रुद्रं प्रति गमनम्, देवानां प्रशंसा
शत्रुघ्नस्य वचनं श्रुत्वा क्रुद्धः लवणः ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति दन्तान् कटकटाय्य आह्वयत्। शत्रुघ्नः ‘यदा त्वया अन्ये निर्जिताः तदा अहं न जातः; अद्य बाणहतः यमसादनं व्रज’ इति उवाच। लवणः महावृक्षं चिक्षेप, शत्रुघ्नः तं शतधा अच्छिनत्; पुनः बहून् वृक्षान्, शत्रुघ्नः तान् अपि अच्छिनत्, शरवर्षं च अवासृजत्। लवणः वृक्षेण शिरसि अहनत्, शत्रुघ्नः मुमोह; हाहाकारः अभवत्। लवणः तं हतं मत्वा न गृहं प्रविष्टः, न शूलम् आनयत्, भक्षान् एव समुदावहत्। मुहूर्तात् लब्धसंज्ञः शत्रुघ्नः पुनः द्वारि तस्थौ, तं दिव्यम् अमोघं शरं जग्राह; तेन सर्वभूतानि त्रस्तानि, देवाः पितामहं शरणं गताः। ब्रह्मा अवदत् — एषः मधुकैटभवधाय विष्णुना सृष्टः शरः, विष्णोः एव पूर्वा तनुः; गच्छत, लवणवधं पश्यत। शत्रुघ्नः आकर्णं विकृष्य तं शरं मुमोच; सः लवणस्य उरः विदार्य रसातलं प्रविश्य पुनः शत्रुघ्नं प्रत्यागमत्। लवणः वज्राहतः अचलः इव पपात; शूलं रुद्रस्य वशम् अन्वगात्। देवाः ऋषयः पन्नगाः अप्सरसः च शत्रुघ्नं प्रपूजिरे।
१लवणस्य क्रोधः, शत्रुघ्नस्य प्रतिवचनम्
१तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
२पाणौ पाणिं च निष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च।
लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत्॥
३तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरदर्शनम्।
शत्रुघ्नो देवशत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत्॥
४शत्रुघ्नो न तदा जातो यदान्ये निर्जितास्त्वया।
तदद्य बाणाभिहतो व्रज त्वं यमसादनम्॥
५ऋषयोऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे।
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम्॥
६त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतितेऽद्य निशाचर।
पुरे जनपदे चापि क्षेममेव भविष्यति॥
७अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः।
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः॥
महात्मनः शत्रुघ्नस्य तत् भाषितं श्रुत्वा लवणः तीव्रं क्रोधम् आहारयत्, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति अब्रवीत्। पाणौ पाणिं निष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च सः रघुशार्दूलम् असकृत् आह्वयामास। हस्तमर्दनं दन्तघर्षणं च राक्षसस्य क्रोधस्य बाह्यचिह्नानि। तथा वाक्यं ब्रुवाणं घोरदर्शनं लवणं देवशत्रुघ्नः शत्रुघ्नः इदं वचनम् अब्रवीत् — यदा त्वया अन्ये निर्जिताः, तदा शत्रुघ्नः न जातः आसीत्; तत् अद्य बाणाभिहतः त्वं यमसादनं व्रज। ‘देवशत्रुघ्नः’ इति विशेषणं — देवानां शत्रून् हन्ति इति — शत्रुघ्नस्य भूमिकां सूचयति। हे पापात्मन्, अद्य विद्वांसः विप्राः ऋषयः अपि मया रणे निहतं त्वां पश्यन्तु, यथा त्रिदशाः रावणं निहतम् अपश्यन्। हे निशाचर, मद्बाणनिर्दग्धे त्वयि अद्य पतिते पुरे जनपदे च क्षेमम् एव भविष्यति। अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः वज्रनिभाननः शरः तव हृदयं प्रवेक्ष्यते, यथा अर्कजः अंशुः पद्मं प्रविशति। अत्र उपमा विशेषा — सूर्यकिरणः कमलं कोमलतया प्रविशति, शरः तु राक्षसस्य वक्षः भित्त्वा। रावणवधस्य स्मरणेन शत्रुघ्नः स्वकार्यं रामकार्येण सह संयोजयति। लवणेन पूर्वं ये वीराः जिताः — मान्धातृप्रभृतयः — तेषां पराजयः शत्रुघ्नस्य जन्मनः पूर्वम् इति वचनं काव्यात्मकं उत्तरम्: भूतकालस्य विजयाः भविष्यत्कालस्य फलं न निश्चिन्वन्ति। तस्य वाक्येषु आत्मविश्वासः धर्मरक्षणस्य भावः च स्पष्टौ।
When he heard the great-souled Śatrughna's words, Lavaṇa flew into a fierce rage and cried, "Stand! Stand!" Grinding his hands together and gnashing his teeth, the outward signs of a rākṣasa's fury, he challenged the tiger of the Raghus again and again. To Lavaṇa, dreadful to look at, Śatrughna, slayer of the gods' enemies as his epithet declares, answered, "Śatrughna had not yet been born when you conquered those others. So today go to Yama's house, struck down by my arrows. Let the learned brahmin seers see you today, wicked one, lying slain by me in battle, as the gods saw Rāvaṇa. When you have fallen today, night-rover, burned by my arrows, there will be nothing but safety in city and countryside. Today an arrow loosed from my arm, its head like the thunderbolt, will enter your heart as a sunbeam enters a lotus." The simile is striking: a sunbeam enters the lotus gently, but this arrow would split the demon's chest. By recalling Rāvaṇa's death, Śatrughna joined his own task to Rāma's. His retort that Lavaṇa's victories over earlier heroes such as Māndhātā came before he was born is a poet's answer: past victories do not decide the future. His words are full of confidence and of the sense that he was protecting dharma.
२वृक्षयुद्धम्, शरवर्षम्
८एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्च्छितः।
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप स च तं शतधाच्छिनत्॥
९तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु।
पादपान्सुबहून्गृह्य शत्रुघ्नायासृजद्बली॥
१०शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून्।
त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः॥
११ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोपरि।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो विव्यथे न स राक्षसः॥
एवम् उक्तः क्रोधमूर्च्छितः लवणः महावृक्षं शत्रुघ्नस्य उरसि चिक्षेप; सः च तं शतधा अच्छिनत्। शूलं विना लवणः वृक्षान् एव आयुधरूपेण प्रयुङ्क्ते — एतत् तस्य आयुधाभावस्य प्रमाणम्। तत् कर्म विफलं दृष्ट्वा बली राक्षसः पुनः सुबहून् पादपान् गृह्य शत्रुघ्नाय असृजत्। तेजस्वी शत्रुघ्नः अपि आपततः बहून् वृक्षान् नतपर्वभिः शरैः त्रिभिः चतुर्भिः एकैकं चिच्छेद। ततः वीर्यसम्पन्नः शत्रुघ्नः राक्षसस्य उपरि बाणमयं वर्षं व्यसृजत्; किन्तु सः राक्षसः न विव्यथे। लवणस्य शरीरं दृढम्, साधारणैः बाणैः सः न पीड्यते — अतः दिव्यस्य शरस्य आवश्यकता। युद्धस्य वर्णनं क्रमिकं — प्रथमं वृक्षप्रहारः, ततः शरच्छेदनं, ततः शरवर्षः। शत्रुघ्नस्य कौशलं प्रत्येकं वृक्षं त्रिभिः चतुर्भिः शरैः छेदने दृश्यते। तथापि लवणस्य अविकारता भयजनिका; पाठकः चिन्तयति — कथं सः हन्येत? कविः एवं कथायां तनावं वर्धयति। शत्रुघ्नः अपि तावत् दिव्यशरं न प्रयुङ्क्ते — सः प्रथमं स्वबलेन एव युद्धं करोति, रामदत्तं शरम् अन्तिमाय प्रहाराय रक्षति। एतत् तस्य संयमस्य धैर्यस्य च लक्षणम्। वृक्षयुद्धं राक्षसानां वानराणां च सामान्यं युद्धप्रकारः इति युद्धकाण्डे अपि दृष्टम्।
At these words Lavaṇa, beside himself with rage, hurled a great tree at Śatrughna's chest, and Śatrughna cut it into a hundred pieces. Without his spear, Lavaṇa had only trees for weapons, which shows he was unarmed. Seeing his effort wasted, the mighty rākṣasa seized a great many more trees and hurled them at Śatrughna, and the fiery prince cut down each of the oncoming trees with three or four arrows, which shows his skill. Then Śatrughna, rich in valour, loosed a rain of arrows on the rākṣasa, but the demon was not shaken. His body was tough, and ordinary arrows could not hurt him, so the divine arrow would be needed. The fight unfolds step by step, the hurling of trees, the cutting of them, the rain of arrows, and the demon's imperviousness is frightening; the reader wonders how he can ever be killed, and the poet heightens the tension. Nor did Śatrughna use the divine arrow yet: he first fought with his own strength and kept the arrow Rāma gave him for the final blow, a mark of his restraint and composure. Fighting with trees was common to rākṣasas and monkeys, as the Yuddha Kāṇḍa also shows.
३शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा, लवणस्य प्रमादः
१२ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुद्यम्य वीर्यवान्।
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै॥
१३तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत्।
ऋषीणां देवसंघानां गन्धर्वाप्सरसां तथा॥
१४तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम्।
रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम्॥
१५नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम्।
ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत्॥
ततः वीर्यवान् लवणः प्रहस्य वृक्षम् उद्यम्य शूरस्य शत्रुघ्नस्य शिरसि अभ्यहनत्; स्रस्ताङ्गः सः मुमोह। तस्मिन् वीरे निपतिते ऋषीणां देवसंघानां गन्धर्वाप्सरसां च महान् हाहाकारः अभूत्। सर्वे अदृश्यरूपेण युद्धं पश्यन्ति स्म, शत्रुघ्नस्य पतनं दृष्ट्वा भीताः। किन्तु लवणस्य प्रमादः अत्र निर्णायकः — सः भुवि पातितं शत्रुघ्नं हतम् अवज्ञाय, लब्धान्तरः अपि स्वम् आलयं न विवेश। भुवि पातितं तं दृष्ट्वा सः शूलम् अपि न प्रजग्राह। ततः हतः इति ज्ञात्वा सः तान् भक्षान् समुदावहत् — आहारसङ्ग्रहे एव प्रवृत्तः। यदि सः तदा गृहं प्रविश्य शूलम् आनयेत्, ततः सः अवध्यः स्यात्। अहङ्कारः लोभः च तं नाशयतः — सः शत्रुं मृतं मन्यते, आहारं च अधिकं मन्यते। कविः सूक्ष्मं दर्शयति — दैवं धर्मस्य पक्षे; शत्रोः बुद्धिः अपि मोहं गच्छति। शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा अपि दैवयोजना इव, यतः तया लवणः निःशङ्कः जातः। देवानां ऋषीणां च हाहाकारः दर्शयति — सर्वे लोकाः शत्रुघ्नस्य विजयम् इच्छन्ति, यतः लवणः सर्वभूतानां शत्रुः। पूर्वं रामः उक्तवान् — शत्रवे प्रसरः न देयः; अत्र लवणः स्वयम् एव तं प्रसरं त्यजति।
Then the mighty Lavaṇa laughed, raised a tree and struck the hero on the head, and Śatrughna's limbs went slack and he fainted. As he fell, a great cry of woe went up from the seers, the hosts of gods, the gandharvas and the apsarases, who were all watching the fight unseen and were alarmed at his fall. But here Lavaṇa's carelessness proved decisive. Thinking little of Śatrughna and taking him for dead as he lay on the ground, the rākṣasa, though he had his chance, did not go into his house or take up his spear; believing him dead, he set about gathering up his food. Had he gone in then and fetched the spear, he could not have been killed. Pride and greed destroyed him: he thought his enemy dead and his meal more important. The poet shows subtly that fate was on the side of dharma, and that even the enemy's wits were clouded; Śatrughna's swoon itself seems part of that design, for it made Lavaṇa careless. The cry of the gods and seers shows that all the worlds wanted Śatrughna to win, since Lavaṇa was the enemy of every creature. Śatrughna had said that one must never give an enemy room to move; here Lavaṇa threw away his own chance.
४संज्ञालाभः, दिव्यशरग्रहणम्
१६मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः।
शत्रुघ्नो वै पुरद्वारि ऋषिभिः सम्प्रपूजितः॥
१७ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम्।
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश॥
१८वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दरसंनिभम्।
नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम्॥
१९असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम्।
दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारुणम्॥
२०तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन्॥
मुहूर्तात् लब्धसंज्ञः शत्रुघ्नः पुनः धृतायुधः पुरद्वारि तस्थौ, ऋषिभिः सम्प्रपूजितः। तस्य स्थानं पुनः द्वारम् — लवणः अद्यापि पुरं न प्रविष्टः। ततः सः तं दिव्यम् अमोघं शरम् उत्तमं जग्राह — यः रामेण दत्तः। सः शरः तेजसा ज्वलन्, घोरः, दश दिशः पूरयन् आसीत्। वज्राननः वज्रवेगः, मेरुमन्दरसंनिभः गुरुः, सर्वेषु पर्वसु नतः, संयुगेषु अपराजितः। असृक्चन्दनदिग्धाङ्गः — रक्तरूपेण चन्दनेन लिप्ताङ्गः, चारुपत्रः पतत्री, दानवेन्द्राणाम् अचलेन्द्राणाम् असुराणां च दारुणः। युगान्ते समुपस्थिते दीप्तं कालाग्निम् इव तं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासम् उपागमन्। शरस्य वर्णनं विस्तृतम् — कविः तस्य दिव्यत्वं भयङ्करत्वं च स्थापयति। ‘मेरुमन्दरसंनिभम्’ इति गौरवस्य उपमा; ‘कालाग्निम्’ इति प्रलयाग्नेः। एषः शरः साधारणः न, अपितु सृष्ट्यादौ विष्णुना प्रयुक्तः, अतः तस्य दर्शनम् अपि त्रासजनकम्। अत्र रामस्य दानस्य फलं प्रकटम् — शत्रुघ्नः इदानीं दिव्यास्त्रधरः। मूर्च्छानन्तरं सः न विचलितः; सः पुनः द्वारे एव तिष्ठति, यतः रामस्य उपदेशः — द्वारे स्थित्वा युद्धम् — तस्य स्मृतौ स्थिरः। ऋषीणां पूजा अपि तस्य उत्साहं वर्धयति। प्रथमं साधारणैः शरैः युद्धं कृत्वा, ततः दिव्यास्त्रम् — एषः क्षत्रियाणां क्रमः; दिव्यास्त्रं केवलम् आवश्यके एव प्रयोज्यम्।
In a moment Śatrughna came to his senses and stood again, weapon in hand, at the city gate, honoured by the seers; Lavaṇa had still not gone back into the city. The swoon had not shaken him: he stayed at the gate, for Rāma's counsel to fight there was fixed in his memory, and the seers' honour spurred him on. Then he took up that divine, unfailing, supreme arrow Rāma had given him, blazing with energy, dreadful, filling the ten directions, its head a thunderbolt and its speed a thunderbolt's, heavy as Meru and Mandara, bent at every joint, never beaten in battle; its whole body was smeared with blood as if with sandal-paste, it was beautifully feathered, and it was terrible to the lords of the dānavas, to the great mountains and to the asuras. Seeing it, like the fire of Time blazing at the end of an age, all beings were seized with terror. The poet describes the arrow at length to establish its divinity and its terror: heavy as Meru and Mandara, like the fire of the world's dissolution. This was no ordinary arrow but the one Viṣṇu used at the beginning of creation, so even the sight of it struck fear. Here the fruit of Rāma's gift appears: Śatrughna now bore a divine weapon. He had fought first with ordinary arrows and only then taken up the divine one, as warriors should, for a divine weapon is to be used only when truly needed.
५जगतः भयं, ब्रह्मणः आश्वासनम्
२१सदेवासुरगन्धर्वं मुनिभिः साप्सरोगणम्।
जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम्॥
२२उवाच देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम्।
देवानां भयसम्मोहो लोकानां संक्षयं प्रति॥
२३कच्चिल्लोकक्षयो देव सम्प्राप्तो वा युगक्षयः।
नेदृशं दृष्टपूर्वं च न श्रुतं प्रपितामह॥
२४तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः।
भयकारणमाचष्ट देवानामभयंकरः॥
२५उवाच मधुरां वाणीं शृणुध्वं सर्वदेवताः।
वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः॥
२६तेजसा तस्य सम्मूढाः सर्वे स्म सुरसत्तमाः।
एष पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनः॥
२७शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम्।
एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः॥
२८सृष्टो महात्मना तेन वधार्थे दैत्ययोस्तयोः।
एक एव प्रजानाति विष्णुस्तेजोमयं शरम्॥
२९एषा एव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः।
इतो गच्छत पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना॥
सदेवासुरगन्धर्वं समुनिं साप्सरोगणं सर्वं जगत् अस्वस्थं सत् पितामहम् उपस्थितम्। ते देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् ऊचुः — देवानां भयसम्मोहः, लोकानां संक्षयं प्रति चिन्ता। हे देव, किं लोकक्षयः, उत वा युगक्षयः सम्प्राप्तः? हे प्रपितामह, ईदृशं न दृष्टपूर्वं न श्रुतं च। देवाः यदा रावणेन पीडिताः तदा अपि ब्रह्माणं शरणं गताः; अद्य तु ते धर्मपक्षस्य एव शरेण भीताः — एषः विरोधाभासः सुन्दरः। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा लोकपितामहः अभयंकरः ब्रह्मा देवानां भयकारणम् आचष्ट, मधुरां वाणीम् उवाच — हे सर्वदेवताः, शृणुध्वम्; आजौ लवणस्य वधाय शत्रुघ्नेन शरः धारितः; तस्य तेजसा सर्वे सुरसत्तमाः सम्मूढाः स्म। हे वत्साः, एषः पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनस्य तेजोमयः शरः, येन वः भयम् आगतम्। एषः महाशरः मधुकैटभयोः वधार्थे तेन महात्मना सृष्टः। विष्णुः एव एकः इमं तेजोमयं शरं प्रजानाति; एषा तस्य महात्मनः विष्णोः पूर्वा तनुः एव। इतः गच्छत, महात्मना रामानुजेन वीरेण वध्यमानं राक्षसोत्तमं लवणं पश्यध्वम्। ब्रह्मा रामस्य उक्तिं समर्थयति — शरः विष्णोः एव रूपम्; अतः रामः विष्णुः इति परोक्षतया सूच्यते। देवानाम् अपि अज्ञानं दिव्यास्त्रस्य गौरवं दर्शयति। देवाः अपि प्रलयम् आशङ्कन्ते, यतः शरस्य तेजः प्रलयाग्निसदृशम्। ब्रह्मा ‘वत्साः’ इति सम्बोधयति — पितामहस्य वात्सल्यम्। तस्य आदेशः ‘इतः गच्छत, पश्यध्वम्’ इति देवान् युद्धस्य साक्षिणः करोति; अतः लवणवधः देवानां पुरतः सम्पद्यते, यथा रावणवधः अपि देवैः दृष्टः। शत्रुघ्नस्य पूर्ववचनं — ‘ऋषयः त्वां निहतं पश्यन्तु’ — अत्र सत्यं भवति।
The whole world, gods, asuras and gandharvas, sages and hosts of apsarases, was thrown into distress and came before the Grandsire. They said to the boon-giving Great-grandsire, lord of the gods of gods, "The gods are bewildered with fear that the worlds are being destroyed. Has the destruction of the worlds come, lord, or the end of an age? Nothing like this has ever been seen or heard of before." When Rāvaṇa oppressed them the gods had gone to Brahmā for refuge; now they were frightened by an arrow on the side of dharma itself, a lovely paradox. Hearing them, Brahmā, Grandsire of the worlds, who takes away fear, told them in a gentle voice the cause of their fear. "Listen, all you gods. It is an arrow Śatrughna holds to slay Lavaṇa in battle, and its energy has bewildered all of you, best of gods. This is the eternal fiery arrow of the ancient god, the maker of the worlds, my children, and it is this that has frightened you. That great-souled god made this great arrow to slay the two daityas Madhu and Kaiṭabha. Viṣṇu alone knows this fiery arrow; it is the ancient body of the great-souled Viṣṇu himself. Go now, and watch the heroic, great-souled younger brother of Rāma slay Lavaṇa, the chief of rākṣasas." Brahmā confirmed what Rāma had said: the arrow was Viṣṇu's own form, and so it is suggested that Rāma himself is Viṣṇu. That even the gods did not recognise it shows how great the divine weapon was. Brahmā called them "my children" with a grandfather's tenderness, and by sending them to watch he made them witnesses, so that Lavaṇa's death, like Rāvaṇa's, took place before the gods; and Śatrughna's words, "let the seers see you slain", came true.
६लवणवधः
३०रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम्।
तस्य ते देवदेवस्य निशम्य वचनं सुराः॥
३१आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ।
तं शरं दिव्यसंकाशं शत्रुघ्नकरधारितम्॥
३२ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम्।
आकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः॥
३३सिंहनादं भृशं कृत्वा ददर्श लवणं पुनः।
आहूतश्च पुनस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना॥
३४लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः।
आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः॥
३५स मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि।
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम्॥
३६गत्वा रसातलं दिव्यः शरो विबुधपूजितः।
पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्॥
३७शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः।
पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः॥
देवदेवस्य तस्य वचनं निशम्य सुराः आजग्मुः, यत्र शत्रुघ्नलवणौ उभौ युध्येते। शत्रुघ्नकरधारितं दिव्यसंकाशं तं शरं सर्वभूतानि युगान्ताग्निम् इव उत्थितं ददृशुः। देवैः आवृतम् आकाशं दृष्ट्वा रघुनन्दनः भृशं सिंहनादं कृत्वा पुनः लवणं ददर्श। महात्मना शत्रुघ्नेन पुनः आहूतः लवणः क्रोधसंयुक्तः युद्धाय समुपस्थितः। धन्विनां वरः सः आकर्णात् तत् धनुः विकृष्य लवणस्य महोरसि महाबाणं मुमोच। सः शरः तस्य उरः आशु विदार्य रसातलं प्रविवेश; रसातलं गत्वा विबुधपूजितः दिव्यः शरः तूर्णं पुनः इक्ष्वाकुकुलनन्दनम् आगमत्। दिव्यास्त्रस्य लक्षणम् — कार्यं कृत्वा धारकस्य हस्तं प्रत्यागमनम्; लवणस्य शूलवत्, किन्तु धर्मपक्षे। शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नः सः निशाचरः लवणः वज्राहतः अचलः इव सहसा भूमौ पपात। एकेन एव शरेण युद्धं समाप्तम् — दीर्घं वृक्षयुद्धं निष्फलं, दिव्यशरस्य एकः प्रहारः निर्णायकः। सिंहनादः विजयस्य घोषणा, देवानां साक्षित्वं च धर्मयुद्धस्य प्रमाणम्। पर्वतोपमा लवणस्य विशालशरीरं सूचयति; वज्राहतः पर्वतः इव सः निश्चलः पतितः। ध्येयं यत् लवणः अन्तिमक्षणे अपि शूलं न आनयत् — पुनः आहूतः सः क्रोधेन एव युद्धाय उपस्थितः, विवेकं विना। रामस्य उपायः पूर्णतया सफलः — शूलरहितः, पुरात् बहिः, द्वारे आहूतः सः हतः। शरस्य रसातलप्रवेशः तस्य अपारशक्तिं दर्शयति — उरः भित्त्वा पृथिवीम् अपि भिनत्ति। ‘आकर्णात् विकृष्य’ इति धनुर्विद्यायाः पूर्णं बलं सूचयति।
Hearing the words of the god of gods, the gods came to where Śatrughna and Lavaṇa were fighting. All beings saw that arrow of divine splendour in Śatrughna's hand, like the fire at the end of an age risen up. Seeing the sky filled with gods, the delight of the Raghus let out a mighty lion's roar, proclaiming his victory, and looked at Lavaṇa again. Challenged once more by the great-souled Śatrughna, Lavaṇa came forward full of anger to fight; even at the last he did not fetch his spear, but came on in blind rage. Then that finest of bowmen drew his bow to the ear, with the full strength of his archery, and loosed the great arrow at Lavaṇa's broad chest. It tore open his chest in an instant and went down into the underworld, and from there the divine arrow, worshipped by the gods, swiftly came back to the delight of the Ikṣvāku line. Returning to its holder's hand after its work is done is the mark of a divine weapon, like Lavaṇa's spear, but here on the side of dharma; and piercing the chest and then the earth itself shows its boundless power. Pierced by Śatrughna's arrow, the night-rover Lavaṇa fell suddenly to the ground like a mountain struck by a thunderbolt, his huge body lying still. The long fight with trees had achieved nothing; a single stroke of the divine arrow decided everything. Rāma's plan had succeeded completely: without his spear, outside his city, challenged at the gate, Lavaṇa was slain.
७शूलस्य प्रत्यागमनं, देवानां प्रशंसा
३८तच्च शूलं महद्दिव्यं हते लवणराक्षसे।
पश्यतां सर्वदेवानां रुद्रस्य वशमन्वगात्॥
३९एकेषुपातेन भयं निपात्य लोकत्रयस्यास्य रघुप्रवीरः।
विनिर्बभावुत्तमचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः॥
४०ततो हि देवा ऋषिपन्नगाश्च प्रपूजिरे ह्यप्सरसश्च सर्वाः।
दिष्ट्या जयो दाशरथेरवाप्तस्त्यक्त्वा भयं सर्प इव प्रशान्तः॥
लवणराक्षसे हते तत् महत् दिव्यं शूलं सर्वदेवानां पश्यतां रुद्रस्य वशम् अन्वगात्। शिवेन मधवे दत्तं शूलं धारकस्य नाशे स्वामिनं प्रति गच्छति; एवं शिववरस्य मर्यादा पालिता। ततः उपजातिवृत्तेन कविः विजयं गायति — लोकत्रयस्य अस्य भयम् एकेषुपातेन निपात्य उत्तमचापबाणः रघुप्रवीरः विनिर्बभौ, यथा सहस्ररश्मिः सूर्यः तमः प्रणुद्य। ततः देवाः ऋषयः पन्नगाः सर्वाः अप्सरसः च प्रपूजिरे — दिष्ट्या दाशरथेः जयः अवाप्तः; सः भयं त्यक्त्वा सर्पः इव प्रशान्तः इति। अन्तिमस्य पादस्य अर्थः सूक्ष्मः — लवणः सर्पवत् भयङ्करः आसीत्, इदानीं शान्तः; अथवा शत्रुघ्नः भयं त्यक्त्वा प्रशान्तः। सूर्योपमा शत्रुघ्नस्य तेजः, तमोनाशः लवणस्य अन्धकाररूपस्य नाशं च सूचयति। एवं रामस्य योजना, ऋषीणाम् उपदेशः, शत्रुघ्नस्य पराक्रमः, विष्णोः शरः, शिवस्य मर्यादा च — सर्वं मिलित्वा लवणवधः सम्पन्नः। उत्तरकाण्डस्य अयं भागः शत्रुघ्नस्य वीरकथायाः शिखरः। रामः रावणं हतवान्, लक्ष्मणः इन्द्रजितम्, अद्य शत्रुघ्नः लवणम् — एवं रघुकुलस्य भ्रातरः क्रमेण लोककण्टकान् उद्धरन्ति। पूर्वं भरतः लवणवधं प्रतिज्ञातवान्, शत्रुघ्नः तं भारम् आत्मनि गृहीतवान्; अद्य तस्य प्रतिज्ञा पूर्णा, रामस्य विश्वासः च सार्थकः। यमुनातीरवासिनाम् ऋषीणां भयम् अपि निवृत्तम् — ते एव सर्गारम्भे शत्रुघ्नं द्वारे पूजितवन्तः।
When the rākṣasa Lavaṇa was dead, that great divine spear, while all the gods looked on, went back into Rudra's keeping: the spear Śiva had given Madhu returned to its master when its holder perished, and so the terms of Śiva's boon were kept. Then the poet sings the victory in a longer metre: having struck down with a single arrow the terror of the three worlds, the hero of the Raghus, with his fine bow and arrow, shone out like the thousand-rayed sun dispelling darkness, the sun's image for his splendour and the darkness for the dark Lavaṇa he destroyed. Then the gods, the seers, the serpents and all the apsarases honoured him: "What good fortune that the son of Daśaratha has won the victory! He has cast off fear and is at peace, like a serpent grown calm." The last phrase is subtle: it may mean that Lavaṇa, once as dangerous as a snake, was stilled, or that Śatrughna, his fear gone, was at peace. So Rāma's plan, the seers' counsel, Śatrughna's valour, Viṣṇu's arrow and Śiva's limit all came together in Lavaṇa's death. This is the summit of Śatrughna's heroic story in the Uttara Kāṇḍa. Rāma slew Rāvaṇa, Lakṣmaṇa Indrajit, and now Śatrughna Lavaṇa: one after another the brothers of Raghu's line pulled out the thorns that plagued the world. Bharata had first pledged to kill Lavaṇa, and Śatrughna had taken the burden on himself; now his pledge was fulfilled and Rāma's trust vindicated, and the fear of the seers of the Yamunā, who had honoured Śatrughna at the gate, was over.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- निस् + पिष्य → निष्पिष्य — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निस् + पिष्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कटकटा’ इति अनुकरणशब्दात् नामधातुः, ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आङ् + ह्वे’ धातोः आम्-लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घोरं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘निर्जितास्त्वया’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर् + जि’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य सादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- मत् + बाण → मद्बाण — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- मम बाणाः (षष्ठीतत्पुरुषः); तैः निर्दग्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- निभ + आननः → निभाननः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वज्रनिभम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘इव + अर्कजः’ → ‘इवार्कजः’
- समासः
- अर्कात् जातः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- शतधा + अच्छिनत् → शतधाच्छिनत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शतधा’ अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘अच्छिनत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नतानि पर्वाणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- स्रस्त + अङ्गः → स्रस्ताङ्गः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- स्रस्तानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- लब्ध + अन्तरम् → लब्धान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लब्धम् अन्तरं येन तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उत् + आवहत् → समुदावहत् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + उत् + आङ् + वह्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लब्धा संज्ञा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मेरुः च मन्दरः च (द्वन्द्वः); ताभ्यां संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दिग्ध + अङ्गम् → दिग्धाङ्गम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- असृक् एव चन्दनम् (रूपककर्मधारयः); तेन दिग्धानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पतत्र’ शब्दात् इनि-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पितामहस्य पिता — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अभयम् + करः → अभयंकरः — मकारस्य अनुस्वारः (खच्, मुम्)
- समासः
- अभयं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रुघ्नेन धारितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- कैटभस्य + अर्थे → कैटभस्यार्थे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘कैटभस्य’ षष्ठी; ‘अर्थे’ सप्तमी (निमित्ते)
- सन्धिः
- राम + अनुजेन → रामानुजेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रामस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- युगान्त + अग्निम् → युगान्ताग्निम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; इव + उत्थितम् → इवोत्थितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- युगस्य अन्तः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘युगान्ताग्निम्’ द्वितीया, एकवचनम्; ‘उत्थितम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विबुधैः पूजितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वज्र + आहतः → वज्राहतः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वज्रेण आहतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- एक + इषु → एकेषु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- एकः इषुः (कर्मधारयः); तस्य पातः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सहस्रं रश्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्