- सन्धिः
- च + आकांक्षताम् → चाकांक्षताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आङ् + काङ्क्ष्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- ‘आकांक्षताम्’ षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — अष्टषष्टितमः सर्गः
शत्रुघ्नलवणसंवादः
लवणस्य आहारार्थं निर्गमनम्, शत्रुघ्नस्य मधुपुरद्वारे अवस्थानम्, लवणस्य उपहासः, शत्रुघ्नस्य रोषः आत्मपरिचयः च, लवणस्य वैरकथनम्, आयुधानयनाय अवकाशयाचना, शत्रुघ्नस्य निषेधः
कथाभिः रात्रिः व्यतीता। प्रभाते लवणः भक्ष्याहारार्थं पुरात् निर्गतः; तदन्तरे शत्रुघ्नः यमुनां तीर्त्वा धनुष्पाणिः मधुपुरद्वारे अतिष्ठत्। मध्याह्ने बहुसहस्रं प्राणिभारं वहन् लवणः आगत्य द्वारि धृतायुधं शत्रुघ्नं दृष्ट्वा उपहसन् अवदत् — ईदृशानां सहस्राणि मया भक्षितानि, कालेन अनुगतः असि, स्वयं मम मुखं प्रविष्टः। रोषात् अश्रूणि विसृजतः शत्रुघ्नस्य गात्रेभ्यः तेजोमयाः मरीचयः निष्पेतुः। सः आत्मानं दशरथपुत्रं रामभ्रातरं शत्रुघ्नं वधाकाङ्क्षिणं परिचाय्य द्वन्द्वयुद्धम् अयाचत। लवणः प्रहस्य अवदत् — मम मातृष्वसुः भ्राता रावणः स्त्रीहेतोः रामेण हतः; तत् कुलक्षयं मया क्षान्तं, यूयं तृणवत् परिभूताः; मुहूर्तं तिष्ठ, आयुधम् आनयामि। शत्रुघ्नः उवाच — स्वयम् आगतः शत्रुः न मोक्तव्यः; यः विक्लवया बुद्ध्या शत्रवे प्रसरं दिशति सः कापुरुषवत् हतः स्यात्; जीवलोकं सुदृष्टं कुरु, त्वां यमगेहं नयामि।
१लवणस्य निर्गमनम्, शत्रुघ्नस्य द्वारे अवस्थानम्
१कथां कथयतां तेषां जयं चाकांक्षतां शुभम्।
व्यतीता रजनी शीघ्रं शत्रुघ्नस्य महात्मनः॥
२ततः प्रभाते विमले तस्मिन्काले स राक्षसः।
निर्गतस्तु पुराद्वीरो भक्ष्याहारप्रचोदितः॥
३एतस्मिन्नन्तरे वीरः शत्रुघ्नो यमुनां नदीम्।
तीर्त्वा मधुपुरद्वारि धनुष्पाणिरतिष्ठत॥
४ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा स राक्षसः।
आगच्छद्बहुसाहस्रं प्राणिनां भारमुद्वहन्॥
च्यवनादिभिः मुनिभिः सह कथां कथयतां, शुभं जयं च आकाङ्क्षतां तेषां सा रजनी महात्मनः शत्रुघ्नस्य कृते शीघ्रं व्यतीता। ततः विमले प्रभाते तस्मिन् काले सः वीरः राक्षसः लवणः भक्ष्याहारप्रचोदितः पुरात् निर्गतः। च्यवनस्य वचनानुसारं एव घटना प्रवर्तते — लवणः शूलं भवने त्यक्त्वा आहारार्थं गतः। एतस्मिन् अन्तरे वीरः शत्रुघ्नः यमुनां नदीं तीर्त्वा धनुष्पाणिः मधुपुरस्य द्वारि अतिष्ठत्। रामस्य उपदेशः अक्षरशः पालितः — पुरप्रवेशात् पूर्वं द्वारे स्थितिः। ततः अर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा सः राक्षसः बहुसाहस्रं प्राणिनां भारम् उद्वहन् आगच्छत्। मध्याह्नपर्यन्तं सः सहस्रशः प्राणिनः हत्वा तान् स्कन्धे वहन् प्रत्यागच्छति — एतत् तस्य क्रूरतायाः भक्षणशक्तेः च चित्रम्। कविः दृश्यं नाटकीयं रचयति — एकतः शान्तः सज्जः धनुर्धरः द्वारे, अपरतः भारवाही निःशङ्कः राक्षसः। लवणस्य हस्ते शूलं नास्ति, अतः सः अद्य वध्यः। शत्रुघ्नस्य धैर्यं ध्येयम् — सः प्रभातात् मध्याह्नपर्यन्तं द्वारे प्रतीक्षते, न त्वरते।
As Cyavana and the other sages told their stories and wished him a happy victory, the night passed quickly for the great-souled Śatrughna. Then, in the clear light of dawn, just as Cyavana had said, the rākṣasa Lavaṇa, bold and driven by hunger, went out of his city to find food, leaving his spear behind in his house. Meanwhile the hero Śatrughna crossed the river Yamunā and took his stand, bow in hand, at the gate of Madhu's city, keeping Rāma's counsel to the letter: to stand at the gate before the demon went back in. Then, when half the day had gone, the rākṣasa of cruel deeds came back carrying a load of many thousands of living creatures; he had spent the whole morning killing them, and now bore them home on his shoulders, a picture of his cruelty and his appetite. The poet makes it a dramatic scene: on one side the calm archer waiting ready at the gate, on the other the demon with his burden, suspecting nothing. Lavaṇa had no spear in his hand, so today he could be killed. And note Śatrughna's steadiness: he waited at the gate from dawn to midday without growing impatient.
२लवणस्य उपहासः
५ततो ददर्श शत्रुघ्नं स्थितं द्वारि धृतायुधम्।
तमुवाच ततो रक्षः किमनेन करिष्यसि॥
६ईदृशानां सहस्राणि सायुधानां नराधम।
भक्षितानि मया रोषात्कालेनानुगतो ह्यसि॥
७आहारश्चाप्यसम्पूर्णो ममायं पुरुषाधम।
स्वयं प्रविष्टोऽद्य मुखं कथमासाद्य दुर्मते॥
ततः सः द्वारि स्थितं धृतायुधं शत्रुघ्नं ददर्श। तत् रक्षः तम् उवाच — अनेन आयुधेन किं करिष्यसि? हे नराधम, ईदृशानां सायुधानां सहस्राणि मया रोषात् भक्षितानि; त्वं कालेन अनुगतः असि — तव मृत्युकालः आगतः। अयं मम आहारः अपि असम्पूर्णः, हे पुरुषाधम; हे दुर्मते, कथम् अद्य स्वयं मम मुखम् आसाद्य प्रविष्टः? लवणस्य दर्पः स्पष्टः — सः शत्रुघ्नं मनुष्यम् एव मत्वा आहाररूपेण पश्यति। ‘नराधम’, ‘पुरुषाधम’, ‘दुर्मते’ इति अपशब्दैः सः शत्रुघ्नं निन्दति। तस्य अहङ्कारः एव तस्य नाशस्य कारणं भविष्यति, यतः सः शत्रुं तुच्छं मत्वा सावधानः न भवति। ‘आहारः असम्पूर्णः’ इति वचनं तस्य अतृप्तं भक्षणलोभं दर्शयति — सहस्रशः प्राणिनः वहन् अपि सः अतृप्तः। पूर्वं कल्माषपादकथायां राक्षसौ ‘पर्याप्तिं न जग्मतुः’, अत्र लवणः अपि तादृशः — राक्षसानां स्वभावः सर्वत्र समानः।
Then Lavaṇa saw Śatrughna standing at the gate with his weapon ready, and the rākṣasa said to him, "What do you think you will do with that? I have eaten thousands of armed men like you in my rage, you lowest of men. Death has caught up with you. My meal isn't finished yet, you basest of men. How is it, fool, that you have walked into my mouth of your own accord today?" His arrogance is plain: taking Śatrughna for a mere man, he saw him only as food, and heaped insults on him, "lowest of men", "basest of men", "fool". That arrogance would be his undoing, for despising his enemy he took no care. That his meal was "not yet complete" though he carried thousands of creatures shows his insatiable greed; like the two rākṣasas in Kalmāṣapāda's story who "never had enough", the nature of rākṣasas is everywhere the same.
३शत्रुघ्नस्य रोषः आत्मपरिचयः च
८तस्यैवं भाषमाणस्य हसतश्च मुहुर्मुहुः।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो रोषादश्रूण्यवासृजत्॥
९तस्य रोषाभिभूतस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः।
तेजोमया मरीच्यस्तु सर्वगात्रैर्विनिष्पतन्॥
१०उवाच च सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नः स निशाचरम्।
योद्धुमिच्छामि दुर्बुद्धे द्वन्द्वयुद्धं त्वया सह॥
११पुत्रो दशरथस्याहं भ्राता रामस्य धीमतः।
शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नो वधाकांक्षी तवागतः॥
१२तस्य मे युद्धकामस्य द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम्।
शत्रुस्त्वं सर्वभूतानां न मे जीवन्गमिष्यसि॥
तस्य एवं भाषमाणस्य मुहुः मुहुः हसतः च, वीर्यसम्पन्नः शत्रुघ्नः रोषात् अश्रूणि अवासृजत्। रोषाश्रूणि वीरस्य तीव्रक्रोधस्य लक्षणम्। रोषाभिभूतस्य महात्मनः शत्रुघ्नस्य सर्वगात्रेभ्यः तेजोमयाः मरीचयः विनिष्पतन् — तस्य शरीरात् तेजः किरणवत् निर्गच्छति स्म। रामेण अभिपूरितं तेजः इदानीं प्रकटम्। ततः सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नः तं निशाचरम् उवाच — हे दुर्बुद्धे, त्वया सह द्वन्द्वयुद्धं कर्तुम् इच्छामि। अहं दशरथस्य पुत्रः, धीमतः रामस्य भ्राता, शत्रुघ्नः नाम — नाम्ना अपि कर्मणा अपि शत्रुघ्नः — तव वधाकाङ्क्षी आगतः। ‘शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नः’ इति पुनरुक्तिः नाम्नः सार्थकत्वं दर्शयति। तस्य युद्धकामस्य मे द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम्; त्वं सर्वभूतानां शत्रुः, मम सकाशात् जीवन् न गमिष्यसि। क्षत्रियधर्मानुसारं शत्रुघ्नः आत्मपरिचयं ददाति, युद्धम् आह्वयति — गुप्तवधं न करोति। एषा धर्मयुद्धस्य मर्यादा। रामस्य उपदेशः गोपनस्य आसीत्, किन्तु गोपनं केवलं आगमनपर्यन्तम्; सम्मुखीभूते शत्रौ सः स्पष्टम् आह्वयति। एवं नीतिः धर्मः च उभौ पालितौ।
As Lavaṇa spoke, laughing again and again, the valiant Śatrughna shed tears of rage, the sign of a hero's fierce anger. From every limb of the great-souled prince, overcome with fury, rays of fiery energy streamed out: the energy Rāma had filled him with was now shining forth. In towering anger Śatrughna said to the night-rover, "Evil-minded one, I want to fight you in single combat. I am the son of Daśaratha, the brother of wise Rāma, Śatrughna by name, a slayer of foes by deed, and I have come to kill you. I want to fight; grant me single combat. You are the enemy of all beings, and you will not get away from me alive." The play on his name shows how well it fitted him. As a warrior's dharma requires, Śatrughna announced who he was and challenged the demon to fight; he did not kill him by stealth, and that is the decorum of a righteous battle. Rāma's counsel had been secrecy, but only until he arrived; once face to face with his enemy he challenged him openly, and so both policy and dharma were kept.
४लवणस्य वैरकथनम्, अवकाशयाचना
१३तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु राक्षसः प्रहसन्निव।
प्रत्युवाच नरश्रेष्ठं दिष्ट्या प्राप्तोऽसि दुर्मते॥
१४मम मातृष्वसुर्भ्राता रावणो नाम राक्षसः।
हतो रामेण दुर्बुद्धे स्त्रीहेतोः पुरुषाधम॥
१५तच्च सर्वं मया क्षान्तं रावणस्य कुलक्षयम्।
अवज्ञां पुरतः कृत्वा मया यूयं विशेषतः॥
१६निहताश्च हि ते सर्वे परिभूतास्तृणं यथा।
भूताश्चैव भविष्याश्च यूयं च पुरुषाधमाः॥
१७तस्य ते युद्धकामस्य युद्धं दास्यामि दुर्मते।
तिष्ठ त्वं च मुहूर्तं तु यावदायुधमानये॥
तस्मिन् तथा ब्रुवाणे राक्षसः प्रहसन् इव नरश्रेष्ठं प्रत्युवाच — हे दुर्मते, दिष्ट्या प्राप्तः असि। सः वैरस्य कारणं कथयति — मम मातृष्वसुः शूर्पणखायाः भ्राता रावणः नाम राक्षसः, हे दुर्बुद्धे पुरुषाधम, स्त्रीहेतोः रामेण हतः। रावणस्य कुलक्षयः सर्वः मया क्षान्तः; युष्माकम् अवज्ञां पुरतः कृत्वा — युष्मान् तुच्छान् मत्वा — अहं विशेषतः सहितवान्। ये पूर्वं मया सह युद्धाय आगताः, ते सर्वे तृणवत् परिभूताः निहताः; भूताः भविष्याः च यूयं पुरुषाधमाः अपि तथा एव। लवणस्य मातुः कुम्भीनस्याः भगिनी शूर्पणखा; अतः रावणः तस्य मातुलः इव — ‘मातृष्वसुः भ्राता’ इति सः वदति। ततः सः अवकाशं याचते — युद्धकामस्य ते युद्धं दास्यामि, हे दुर्मते; मुहूर्तं तिष्ठ, यावत् आयुधम् आनये। अत्र लवणस्य कपटं स्पष्टम् — सः शूलम् आनेतुम् इच्छति, यतः शूलं विना सः दुर्बलः। वीरवचनस्य आवरणे सः स्वदौर्बल्यं गोपयति।
When Śatrughna had spoken, the rākṣasa answered the best of men as if with a laugh, "How lucky that you have come, fool! Rāvaṇa, the rākṣasa, my mother's sister's brother, was killed by Rāma for the sake of a woman, you evil-minded one, basest of men. I have put up with the destruction of Rāvaṇa's whole family, holding all of you in contempt, and you most of all. All those who came against me before were trampled like grass and killed, and so it will be with you and your kind, now and to come, basest of men." Śūrpaṇakhā was the sister of Lavaṇa's mother Kumbhīnasī, so Rāvaṇa was like an uncle to him; hence he called him his mother's sister's brother. Then he asked for a respite. "You want a fight, fool, and I will give you a fight. Just wait a moment while I fetch my weapon." His trick is plain: he wanted to fetch the spear, knowing he was weak without it, and he hid that weakness behind bold words.
५शत्रुघ्नस्य निषेधः, युद्धाह्वानम्
१८ईप्सितं यादृशं तुभ्यं सज्जये यावदायुधम्।
तमुवाचाशु शत्रुघ्नः क्व मे जीवन्गमिष्यसि॥
१९स्वयमेवागतः शत्रुर्न मोक्तव्यः कृतात्मना।
यो हि विक्लवया बुद्ध्या प्रसरं शत्रवे दिशेत्।
स हतो मन्दबुद्धिः स्याद्यथा कापुरुषस्तथा॥
२०तस्मात्सुदृष्टं कुरु जीवलोकं शरैः शितैस्त्वां विविधैर्नयामि।
यमस्य गेहाभिमुखं हि पापं रिपुं त्रिलोकस्य च राघवस्य॥
लवणः पुनः वदति — तुभ्यं यादृशम् ईप्सितं, तादृशम् आयुधं सज्जये। तम् आशु शत्रुघ्नः उवाच — क्व मे जीवन् गमिष्यसि? सः नीतिवाक्यं वदति — स्वयम् एव आगतः शत्रुः कृतात्मना न मोक्तव्यः। यः विक्लवया बुद्ध्या शत्रवे प्रसरं — अवकाशं — दिशेत्, सः मन्दबुद्धिः यथा कापुरुषः तथा हतः स्यात्। रामस्य उपदेशः शत्रुघ्नस्य हृदये दृढः — शूलम् आनेतुं न देयम्। मान्धातुः दोषं सः न पुनरावर्तयति। अन्ते उपजातिवृत्तेन शत्रुघ्नः घोषयति — तस्मात् जीवलोकं सुदृष्टं कुरु, अन्तिमवारं पश्य; विविधैः शितैः शरैः त्वां पापं त्रिलोकस्य राघवस्य च रिपुं यमस्य गेहाभिमुखं नयामि। धर्मयुद्धे अपि शत्रोः कपटस्य अवसरः न देयः — एषः क्षात्रधर्मस्य विवेकः। सर्गः युद्धस्य आरम्भक्षणे समाप्यते, पाठकस्य उत्कण्ठां वर्धयन्।
"I will get ready whatever weapon you like," Lavaṇa said. Śatrughna answered at once, "Where do you think you can go from me alive? A man in command of himself must never let go an enemy who has come to him of his own accord. The dull-witted man who, out of a timid mind, gives his enemy room to move is killed like a coward." Rāma's counsel was fixed in Śatrughna's heart: the demon must not be allowed to fetch his spear, and he would not repeat Māndhātā's mistake. And in a closing verse he declared, "So take a good look at the world of the living, for the last time. With sharp arrows of many kinds I will send you, wicked one, enemy of the three worlds and of Rāghava, on your way to the house of Yama." Even in a righteous battle an enemy must not be given a chance to use a trick; that is the discernment of a warrior's dharma. The sarga ends at the very moment the fight begins, heightening the reader's suspense.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- भक्ष्य + आहार → भक्ष्याहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भक्ष्यः आहारः (कर्मधारयः); तेन प्रचोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तॄ’ धातोः क्त्वा
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मधोः पुरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य द्वाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘द्वार्’ शब्दः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ततः + अर्ध’ → ‘ततोऽर्ध’ इति बाह्यः
- समासः
- दिवसस्य अर्धम् — एकदेशितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहूनि सहस्राणि यस्मिन् — बहुव्रीहिः, स्वार्थे अण्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धृत + आयुधम् → धृतायुधम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- धृतम् आयुधं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- कालेन + अनुगतः → कालेनानुगतः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘कालेन’ तृतीया; ‘अनुगतः’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘च + अपि + असम्पूर्णः’ → ‘चाप्यसम्पूर्णो’
- समासः
- न सम्पूर्णः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अश्रूणि + अवासृजत् → अश्रूण्यवासृजत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘अश्रूणि’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘अवासृजत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (मुद्रणे आकारः)
- सन्धिः
- तेजः + मयाः → तेजोमयाः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तेजस्’ शब्दात् मयट्-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सर्वगात्रैर्विनिष्पतन्’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- सर्वाणि गात्राणि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (पञ्चम्यर्थे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + निस् + पत्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (अडागमाभावः आर्षः)
- सन्धिः
- वध + आकांक्षी → वधाकांक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वधम् आकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रहसन् + इव → प्रहसन्निव — ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘प्रहसन्’ शत्रन्तम्, प्रथमा, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
- सन्धिः
- मातृ + स्वसुः → मातृष्वसुः — षत्वम् (स् → ष्)
- समासः
- मातुः स्वसा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्त्रियाः हेतुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुलस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परिभूतास्तृणं’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + भू’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- यावत् + आयुधम् → यावदायुधम् — जश्त्वम्; आयुधम् + आनये — मकारस्य स्वरेण योगः
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
- विभक्तिः
- ‘यावत्’ अव्ययम्; ‘आयुधम्’ द्वितीया; ‘आनये’ लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृत + आत्मना → कृतात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कृतः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + क्लु’ धातोः अच्, टाप्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + सृ’ धातोः अप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कापुरुषस्तथा’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- कुत्सितः पुरुषः — कोः कादेशः (तत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जीवानां लोकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- गेह + अभिमुखम् → गेहाभिमुखम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- गेहम् अभिमुखम् — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्