उत्तरकाण्डम् — सप्तषष्टितमः सर्गः

च्यवनकथिता मान्धातृवधकथा

शत्रुघ्नस्य लवणबलप्रश्नः, मान्धातुः दिग्विजयः स्वर्गजिगीषा च, इन्द्रस्य उपालम्भः, लवणाय दूतप्रेषणम्, शूलेन मान्धातुः भस्मीभावः, च्यवनस्य आश्वासनम्

रात्रौ शत्रुघ्नः भृगुनन्दनं च्यवनं लवणस्य शूलस्य च बलं, केषां च तेन वधः कृतः इति पप्रच्छ। च्यवनः उवाच — लवणस्य कर्माणि असंख्येयानि; इक्ष्वाकुवंशे यत् वृत्तं तत् शृणु। युवनाश्वसुतः मान्धाता पृथिवीं कृत्स्नां वशे कृत्वा सुरलोकं जेतुम् उद्योगम् अकरोत्, इन्द्रस्य अर्धासनं राज्यार्धं च प्रतिज्ञाम् आरुरोह। इन्द्रः सान्त्वपूर्वम् अवदत् — पृथिवीम् अपि अवश्यां कृत्वा देवराज्यम् इच्छसि; मधुवने मधुपुत्रः लवणः ते आज्ञां न करोति। व्रीडितः मान्धाता भूलोकं प्रत्यागम्य लवणं वशे कर्तुं सबलवाहनः आजगाम, दूतं प्रेषयत्; लवणः दूतं भक्षयामास। क्रुद्धः राजा शरवृष्ट्या तम् आर्दयत्; लवणः प्रहस्य शूलं मुमोच, तत् सभृत्यबलवाहनं नृपं भस्मीकृत्य पुनः तस्य करम् अगमत्। च्यवनः आश्वासयति — श्वः प्रभाते अगृहीतायुधं तं क्षिप्रं वधिष्यसि, ध्रुवः ते विजयः।

१शत्रुघ्नस्य प्रश्नः, च्यवनस्य उपक्रमः

१अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम्।
पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य यथाबलम्॥

२शूलस्य च बलं ब्रह्मन्के च पूर्वं विनाशिताः।
अनेन शूलमुख्येन द्वन्द्वयुद्धमुपागताः॥

३तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य महात्मनः।
प्रत्युवाच महातेजाश्च्यवनो रघुनन्दनम्॥

४असंख्येयानि कर्माणि यान्यस्य रघुनन्दन।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यद्वृत्तं तच्छृणुष्व मे॥

यमुनातीरे ऋषीणाम् आश्रमे रात्रौ प्रवृत्तायां शत्रुघ्नः भृगुनन्दनं विप्रं च्यवनं लवणस्य यथाबलं पप्रच्छ — हे ब्रह्मन्, शूलस्य बलं कीदृशम्, अनेन शूलमुख्येन द्वन्द्वयुद्धम् उपागताः के पूर्वं विनाशिताः? युद्धात् पूर्वं शत्रोः बलस्य पूर्वेतिहासस्य च ज्ञानम् आवश्यकम् इति शत्रुघ्नः जानाति; रामस्य उपदेशः अपि तथा एव आसीत्। च्यवनः भृगुवंशजः, महातपाः; सः शिवस्य शूलस्य कथां जानाति। महात्मनः शत्रुघ्नस्य तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः च्यवनः रघुनन्दनं प्रत्युवाच — हे रघुनन्दन, अस्य लवणस्य कर्माणि असंख्येयानि; किन्तु इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यत् वृत्तं, तत् मम मुखात् शृणुष्व। सः शत्रुघ्नस्य स्ववंशस्य एव पूर्वजस्य कथां चिनोति, येन श्रोतुः हृदये प्रतीकारस्य भावः अपि जायेत। पूर्वसर्गे वाल्मीकिः कल्माषपादस्य कथां कथितवान्, अत्र च्यवनः मान्धातुः — उभे इक्ष्वाकुवंशस्य दुःखदे घटने। एवं ऋषयः क्रमेण शत्रुघ्नं युद्धाय मानसिकरूपेण सज्जीकुर्वन्ति। ‘रात्र्यां प्रवृत्तायाम्’ इति कालनिर्देशः अपि ध्येयः — युद्धस्य पूर्वरात्रौ एव एषा चर्चा।

When night had fallen in the seers' hermitage on the Yamunā, Śatrughna asked the brahmin Cyavana, delight of the Bhṛgus, how strong Lavaṇa was. "Brahmin," he said, "how powerful is the spear, and who has been destroyed by it before, after meeting it in single combat?" He knew, as Rāma had taught him, that before a battle one must know the enemy's strength and his past. Cyavana, of Bhṛgu's line and great in austerity, knew the story of Śiva's spear, and he answered the delight of the Raghus. "The deeds of this Lavaṇa are beyond counting, Raghunandana. But hear from me what befell a king born in Ikṣvāku's line." He chose a story about one of Śatrughna's own ancestors, which would stir in the listener a wish to set things right. In the last sarga Vālmīki had told the story of Kalmāṣapāda, and here Cyavana told that of Māndhātā, both sad episodes in the history of the Ikṣvākus; so the seers, one after another, were preparing Śatrughna in mind for the fight, on the very night before the battle.

२मान्धातुः दिग्विजयः स्वर्गजिगीषा च

५अयोध्यायां पुरा राजा युवनाश्वसुतो बली।
मान्धाता इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्॥

६स कृत्वा पृथिवीं कृत्स्नां शासने पृथिवीपतिः।
सुरलोकमितो जेतुमुद्योगमकरोन्नृपः॥

७इन्द्रस्य च भयं तीव्रं सुराणां च महात्मनाम्।
मान्धातरि कृतोद्योगे देवलोकजिगीषया॥

८अर्धासनेन शक्रस्य राज्यार्धेन च पार्थिवः।
वन्द्यमानः सुरगणैः प्रतिज्ञामध्यरोहत॥

च्यवनः कथयति — पुरा अयोध्यायां युवनाश्वसुतः बली राजा मान्धाता इति त्रिषु लोकेषु विख्यातः वीर्यवान् आसीत्। सः पृथिवीपतिः कृत्स्नां पृथिवीं शासने कृत्वा इतः सुरलोकं जेतुम् उद्योगम् अकरोत्। मान्धातरि देवलोकजिगीषया कृतोद्योगे इन्द्रस्य तीव्रं भयम् अभवत्, महात्मनां सुराणां च। सः पार्थिवः शक्रस्य अर्धासनेन राज्यार्धेन च सुरगणैः वन्द्यमानः भविष्यामि इति प्रतिज्ञाम् अध्यरोहत। मान्धाता इक्ष्वाकुवंशस्य प्रसिद्धः चक्रवर्ती; तस्य बलं त्रिलोकविख्यातम्। किन्तु पृथिवीविजयेन तृप्तः न सः स्वर्गम् अपि इच्छति — एषः अतिलोभः। मनुष्यस्य देवराज्यकामना मर्यादायाः अतिक्रमः इति कविः सूचयति। इन्द्रस्य भयं अपि उल्लेखनीयम् — मनुष्यराजस्य तपसा बलेन च देवाः अपि भीताः। अत्र अहङ्कारस्य पतनस्य पूर्वसूचना — अतिमहत्त्वाकाङ्क्षा विनाशस्य कारणं भवति। शत्रुघ्नस्य पूर्वजः सः, अतः तस्य कथा शत्रुघ्नाय स्ववंशस्य गौरवं दोषं च युगपत् स्मारयति। ‘प्रतिज्ञाम् अध्यरोहत’ इति वाक्प्रयोगः प्रतिज्ञायाः दृढतां सूचयति।

"Long ago in Ayodhyā," Cyavana said, "there was a mighty and valiant king, son of Yuvanāśva, famous in the three worlds as Māndhātā. That lord of the earth brought the whole earth under his rule and then set out from here to conquer the world of the gods. When Māndhātā made ready to conquer heaven, sharp fear came upon Indra and the great-souled gods. For the king had vowed that the hosts of gods would honour him with half of Śakra's throne and half his kingdom." Māndhātā was a celebrated emperor of the Ikṣvāku line whose strength was renowned in all three worlds; yet not content with conquering the earth he wanted heaven too, and that was excessive greed. A man's desire for the kingdom of the gods oversteps all bounds, the poet suggests, though Indra's fear shows that even the gods dreaded the strength of a human king. Here is a first hint of pride heading for a fall: overreaching ambition leads to ruin. As Śatrughna's ancestor, Māndhātā reminded him of both the glory and the failings of his own line, and "he took a vow" shows how firmly he was set on it.

३इन्द्रस्य उपालम्भः, लवणस्य निर्देशः

९तस्य पापमभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच युवनाश्वजम्॥

१०राजा त्वं मानुषे लोके न तावत्पुरुषर्षभ।
अकृत्वा पृथिवीं वश्यां देवराज्यमिहेच्छसि॥

११यदि वीर समग्रा ते मेदिनी निखिला वशे।
देवराज्यं कुरुष्वेह सभृत्यबलवाहनः॥

१२इन्द्रमेवं ब्रुवाणं तं मान्धाता वाक्यमब्रवीत्।
क्व मे शक्र प्रतिहतं शासनं पृथिवीतले॥

१३तमुवाच सहस्राक्षो लवणो नाम राक्षसः।
मधुपुत्रो मधुवने न तेऽऽज्ञां कुरुतेऽनघ॥

१४तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं सहस्राक्षेण भाषितम्।
व्रीडितोऽवाङ्मुखो राजा व्याहर्तुं न शशाक ह॥

१५आमन्त्र्य तु सहस्राक्षं प्रायात्किंचिदवाङ्मुखः।
पुनरेवागमच्छ्रीमानिमं लोकं नरेश्वरः॥

तस्य पापम् अभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः इन्द्रः युवनाश्वजं सान्त्वपूर्वम् इदं वाक्यम् उवाच — हे पुरुषर्षभ, त्वं न तावत् मानुषे लोके अपि राजा; पृथिवीं वश्याम् अकृत्वा इह देवराज्यम् इच्छसि। यदि, हे वीर, समग्रा मेदिनी निखिला ते वशे स्यात्, तदा सभृत्यबलवाहनः इह देवराज्यं कुरुष्व। इन्द्रः युद्धं न करोति, बुद्ध्या मान्धातारं निवर्तयति। मान्धाता तं प्रत्यवदत् — हे शक्र, पृथिवीतले मम शासनं क्व प्रतिहतम्? तं सहस्राक्षः उवाच — मधुवने मधुपुत्रः लवणः नाम राक्षसः ते आज्ञां न कुरुते, हे अनघ। सहस्राक्षेण भाषितं तत् घोरं विप्रियं श्रुत्वा राजा व्रीडितः अवाङ्मुखः व्याहर्तुं न शशाक। किञ्चित् अवाङ्मुखः सः सहस्राक्षम् आमन्त्र्य प्रायात्, श्रीमान् नरेश्वरः पुनः इमं लोकम् आगमत्। इन्द्रस्य युक्तिः सूक्ष्मा — मान्धातारं लवणेन सह योजयति, येन उभयथा देवानां लाभः। अत्र ‘पापम् अभिप्रायम्’ इति पदेन कविः मान्धातुः इच्छां निन्दति। इन्द्रस्य वचनं न्याय्यम् अपि — यः स्वराज्ये एव सर्वान् न शास्ति, सः परराज्यं कथं शासेत्? मान्धातुः व्रीडा तस्य सत्यनिष्ठां दर्शयति; सः इन्द्रस्य वचनं न खण्डयति, अपितु मौनेन स्वीकरोति। अवाङ्मुखः सः स्वर्गात् प्रत्यागच्छति — महत्त्वाकाङ्क्षायाः प्रथमः आघातः। लवणः इन्द्रस्य अपि दुर्जेयः इति अत्र परोक्षतया सूच्यते, येन शत्रुघ्नस्य कार्यस्य गौरवं वर्धते।

"Knowing his wicked intent, Indra, chastiser of Pāka, spoke to Yuvanāśva's son soothingly. 'You are not yet king even of the world of men, bull among men. You have not brought the whole earth under your sway, and yet you want the kingdom of the gods. If the whole earth is truly in your power, hero, then come and rule the kingdom of the gods here with your servants, your army and your mounts.' Māndhātā replied, 'Śakra, where on the face of the earth is my command resisted?' The thousand-eyed god said, 'In the Madhu forest there is a rākṣasa named Lavaṇa, Madhu's son, who does not obey your command, sinless one.' Hearing that harsh and unwelcome answer from the thousand-eyed god, the king was ashamed; he cast down his face and could not say a word. Somewhat downcast, the glorious lord of men took leave of Indra and returned to this world." Indra did not fight; he turned Māndhātā back by cleverness, setting him against Lavaṇa, so that the gods would gain either way. The poet condemns Māndhātā's desire as wicked, and Indra's words were fair besides: how can one who does not rule everyone in his own realm rule another's? Māndhātā's shame shows his honesty, for he did not dispute Indra's words but accepted them in silence, and he came back from heaven with his head bowed, the first blow to his ambition. It is also hinted that Lavaṇa was hard for even Indra to overcome, which makes Śatrughna's task all the greater.

४लवणाय दूतप्रेषणम्, दूतस्य भक्षणम्

१६स कृत्वा हृदयेऽमर्षं सभृत्यबलवाहनः।
आजगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुमरिंदमः॥

१७स काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभः।
दूतं सम्प्रेषयामास सकाशं लवणस्य सः॥

१८स गत्वा विप्रियाण्याह बहूनि मधुनः सुतम्।
वदन्तमेवं तं दूतं भक्षयामास राक्षसः॥

१९चिरायमाणे दूते तु राजा क्रोधसमन्वितः।
अर्दयामास तद्रक्षः शरवृष्ट्या समन्ततः॥

सः अरिंदमः हृदये अमर्षं कृत्वा सभृत्यबलवाहनः मधोः पुत्रं वशे कर्तुम् आजगाम। इन्द्रस्य उपालम्भेन अपमानितः सः स्वकलङ्कं मार्ष्टुम् इच्छति। सः पुरुषर्षभः युद्धाय लवणं काङ्क्षमाणः लवणस्य सकाशं दूतं सम्प्रेषयामास। राजनीत्यनुसारं युद्धात् पूर्वं दूतप्रेषणं धर्म्यम्। सः दूतः गत्वा मधुनः सुतं बहूनि विप्रियाणि आह; एवं वदन्तं तं दूतं राक्षसः भक्षयामास। दूतः अवध्यः इति सर्वत्र धर्मः, किन्तु राक्षसः तं धर्मं न मन्यते — एतत् तस्य क्रौर्यस्य प्रमाणम्। दूते चिरायमाणे राजा क्रोधसमन्वितः शरवृष्ट्या तत् रक्षः समन्ततः अर्दयामास। दूतस्य अप्रत्यागमनात् एव राजा घटनां जानाति, विलम्बं विना आक्रमति। अत्र मान्धातुः क्रोधः न्याय्यः, किन्तु तस्य प्रमादः — सः लवणं सशूलं युद्धाय आह्वयति, शूलस्य शक्तिम् अविचार्य। एषः एव प्रमादः रामेण शत्रुघ्नाय निवारितः आसीत्। मान्धाता सेनया सह आगतः, दूतं प्रेषितवान् — अतः लवणः पूर्वम् एव सज्जः आसीत्; शत्रुघ्नः तु सेनां दूरे स्थापयित्वा एकाकी गुप्तः गच्छति।

"With anger in his heart, that tamer of foes came with his servants, his army and his mounts to bring Madhu's son under his power; humiliated by Indra's rebuke, he wanted to wipe away the stain. Eager to fight Lavaṇa, that bull among men sent a messenger to him first, as the rules of kingship require before war. The messenger went and said many harsh things to Madhu's son, and as he spoke, the rākṣasa ate him." Everywhere it is dharma that an envoy must not be killed, but the rākṣasa cared nothing for that, which proves his cruelty. "When the messenger was long in coming back, the king, filled with anger, harried the rākṣasa from every side with a rain of arrows." From the messenger's failure to return the king knew what had happened and attacked at once. His anger was just, but his mistake was to challenge Lavaṇa while he had the spear, without weighing its power, the very mistake Rāma had warned Śatrughna against. Māndhātā came with an army and sent an envoy, so Lavaṇa was ready; Śatrughna, by contrast, left his army far behind and went alone and in secret.

५शूलेन मान्धातुः विनाशः

२०ततः प्रहस्य तद्रक्षः शूलं जग्राह पाणिना।
वधाय सानुबन्धस्य मुमोचायुधमुत्तमम्॥

२१तच्छूलं दीप्यमानं तु सभृत्यबलवाहनम्।
भस्मीकृत्वा नृपं भूयो लवणस्यागमत्करम्॥

२२एवं स राजा सुमहान्हतः सबलवाहनः।
शूलस्य तु बलं सौम्य अप्रमेयमनुत्तमम्॥

ततः तत् रक्षः प्रहस्य पाणिना शूलं जग्राह, सानुबन्धस्य वधाय तत् उत्तमम् आयुधं मुमोच। लवणस्य हासः अवज्ञायाः सूचकः — शूलहस्ते सः निर्भयः। तत् शूलं दीप्यमानं सभृत्यबलवाहनं नृपं भस्मीकृत्य भूयः लवणस्य करम् आगमत्। शूलस्य द्विविधा शक्तिः अत्र दृश्यते — सर्वनाशकत्वं, पुनः धारकस्य हस्ते प्रत्यागमनं च। एवं सुमहान् सः राजा सबलवाहनः हतः। हे सौम्य, शूलस्य बलम् अप्रमेयम् अनुत्तमम्। त्रिलोकविख्यातः मान्धाता अपि एकेन प्रहारेण ससैन्यः नष्टः — एतेन शूलस्य भीषणता स्पष्टा। च्यवनः कथां न गोपयति, सत्यं वदति — शत्रुघ्नः सावधानः भवेत्। किन्तु अस्मिन् भये अपि आशा अस्ति — शूलं सर्वदा लवणस्य हस्ते न भवति। मान्धातुः पराजयः न पराक्रमस्य अभावात्, अपितु कालस्य उपायस्य च अज्ञानात्।

"Then the rākṣasa laughed," Cyavana went on, contemptuous and fearless with the spear in his hand, "took the spear in his hand, and hurled that supreme weapon to destroy the king and all his following. The blazing spear burned the king to ashes with his servants, army and mounts, and came back to Lavaṇa's hand. So that great king was slain with his army and mounts. The power of the spear, gentle one, is beyond measure and beyond compare." Here both powers of the spear appear: it destroyed everything, and then returned to its holder. Māndhātā, famous in three worlds, perished with his whole army at a single stroke, which shows how terrible the spear was. Cyavana hid nothing and told the truth, so that Śatrughna would be on his guard. Yet even in this danger there was hope, for the spear was not always in Lavaṇa's hand; Māndhātā was defeated not for want of valour but because he did not know the right time and the right means.

६च्यवनस्य आश्वासनम्

२३श्वः प्रभाते तु लवणं वधिष्यसि न संशयः।
अगृहीतायुधं क्षिप्रं ध्रुवो हि विजयस्तव॥

२४लोकानां स्वस्ति चैवं स्यात्कृते कर्मणि च त्वया।
एतत्ते सर्वमाख्यातं लवणस्य दुरात्मनः॥

२५शूलस्य च बलं घोरमप्रमेयं नरर्षभ।
विनाशश्चैव मान्धातुर्यत्नेनाभूच्च पार्थिव॥

२६त्वं श्वः प्रभाते लवणं महात्मन्वधिष्यसे नात्र तु संशयो मे।
शूलं विना निर्गतमामिषार्थे ध्रुवो जयस्ते भविता नरेन्द्र॥

च्यवनः आश्वासयति — श्वः प्रभाते लवणं त्वं वधिष्यसि, न संशयः; अगृहीतायुधं तं क्षिप्रं हंसि चेत्, ध्रुवः तव विजयः। एवं कृते कर्मणि त्वया लोकानां स्वस्ति स्यात्। एतत् ते दुरात्मनः लवणस्य सर्वम् आख्यातम्, शूलस्य घोरम् अप्रमेयं बलं च, हे नरर्षभ, मान्धातुः विनाशः च, हे पार्थिव, यत्नेन अभूत्। ‘यत्नेन’ इति पदं सूचयति — इन्द्रस्य प्रयत्नेन अपि सः विनाशः प्रवृत्तः। अन्ते उपजातिवृत्तेन च्यवनः वदति — हे महात्मन्, त्वं श्वः प्रभाते लवणं वधिष्यसे, अत्र मे संशयः नास्ति; आमिषार्थं शूलं विना निर्गतं तं हत्वा, हे नरेन्द्र, ध्रुवः ते जयः भविता। ऋषेः आशीर्वादः शत्रुघ्नस्य आत्मविश्वासं वर्धयति। रामस्य उपायः, वाल्मीकेः कथा, च्यवनस्य आश्वासनं च — एतानि त्रीणि शत्रुघ्नस्य सज्जतायाः स्तम्भाः। मान्धातुः दोषात् शिक्षां गृहीत्वा शत्रुघ्नः विजयिष्यते इति पाठकः अपि विश्वसिति।

Then Cyavana reassured him. "Tomorrow at daybreak you will kill Lavaṇa, there is no doubt of it. Strike him quickly, before he has taken up his weapon, and your victory is certain. When you have done this deed, the worlds will be at peace. I have told you all about the evil Lavaṇa, bull among men, about the dreadful and immeasurable power of the spear, and how Māndhātā's destruction came about through deliberate effort, O prince"; the phrase suggests that Indra's contrivance, too, lay behind that ruin. And in a closing verse the seer said, "Tomorrow at daybreak, great-souled one, you will slay Lavaṇa; I have no doubt of it. When he has gone out for meat without the spear, lord of men, your victory is sure." The seer's blessing strengthened Śatrughna's confidence. Rāma's stratagem, Vālmīki's story and Cyavana's assurance were the three pillars of his readiness, and the reader too trusts that, having learned from Māndhātā's mistake, Śatrughna will win.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२७ पदानि

भृगुनन्दनम् ६७.१ भृगुवंशजं (च्यवनम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भृगोः नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

यथाबलम् ६७.१ यादृशं बलं तादृशम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बलम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

शूलमुख्येन ६७.२ श्रेष्ठेन शूलेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शूलेषु मुख्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

द्वन्द्वयुद्धम् ६७.२ एकैकेन युद्धम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वन्द्वेन युद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

महातेजाश्च्यवनः ६७.३ तेजस्वी च्यवनः

सन्धिः: महातेजाः + च्यवनः → महातेजाश्च्यवनः — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
समासः: महत् तेजः यस्य सः महातेजाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

असंख्येयानि ६७.४ गणयितुम् अशक्यानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न संख्येयानि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

इक्ष्वाकुवंशप्रभवे ६७.४ इक्ष्वाकुकुले जाते (राज्ञि)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: इक्ष्वाकोः वंशः (षष्ठीतत्पुरुषः); तत्र प्रभवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

युवनाश्वसुतः ६७.५ युवनाश्वस्य पुत्रः (मान्धाता)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युवनाश्वस्य सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

देवलोकजिगीषया ६७.७ स्वर्गं जेतुम् इच्छया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: देवलोकस्य जिगीषा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कृतोद्योगे ६७.७ प्रयत्नं कृतवति सति

सन्धिः: कृत + उद्योगे → कृतोद्योगे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: कृतः उद्योगः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)

अर्धासनेन ६७.८ आसनस्य अर्धभागेन

सन्धिः: अर्ध + आसनेन → अर्धासनेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: आसनस्य अर्धम् — एकदेशितत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अध्यरोहत ६७.८ आरूढवान्

सन्धिः: अधि + अरोहत → अध्यरोहत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अधि + रुह्’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

पाकशासनः ६७.९ इन्द्रः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पाकं शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सान्त्वपूर्वम् ६७.९ मधुरवचनपूर्वकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सान्त्वं पूर्वं यस्मिन् कर्मणि तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

युवनाश्वजम् ६७.९ युवनाश्वस्य पुत्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युवनाश्वात् जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सभृत्यबलवाहनः ६७.११ सेवकसेनावाहनसहितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भृत्याः च बलं च वाहनानि च (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सह-समासः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सहस्राक्षः ६७.१३ इन्द्रः

सन्धिः: सहस्र + अक्षः → सहस्राक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सहस्रम् अक्षीणि यस्य सः — बहुव्रीहिः (षच्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

व्रीडितोऽवाङ्मुखः ६७.१४ लज्जितः अधोमुखः

सन्धिः: व्रीडितः + अवाङ्मुखः → व्रीडितोऽवाङ्मुखः — विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: अवाक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

व्याहर्तुम् ६७.१४ वक्तुम्

सन्धिः: वि + आहर्तुम् → व्याहर्तुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + आङ् + हृ’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

अरिंदमः ६७.१६ शत्रुदमनः

सन्धिः: अरिम् + दमः → अरिंदमः — मकारस्य अनुस्वारः (खच्-प्रत्यये मुम्)
समासः: अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

विप्रियाण्याह ६७.१८ अप्रियाणि वचनानि उक्तवान्

सन्धिः: विप्रियाणि + आह → विप्रियाण्याह — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: विगतं प्रियम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘विप्रियाणि’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘आह’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

चिरायमाणे ६७.१९ विलम्बं कुर्वति सति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘चिर’ शब्दात् नामधातुः (क्यङ्), शानच्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)

सानुबन्धस्य ६७.२० अनुचरैः सहितस्य

सन्धिः: स + अनुबन्धस्य → सानुबन्धस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अनुबन्धेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सह-समासः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

भस्मीकृत्वा ६७.२१ भस्मरूपं कृत्वा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भस्म + च्वि + कृ — च्व्यन्तः (मुद्रणे ल्यपः स्थाने क्त्वा)
विभक्तिः: अव्ययम् (क्त्वान्तम्)

अगृहीतायुधम् ६७.२३ शस्त्रम् अधारयन्तम्

सन्धिः: अगृहीत + आयुधम् → अगृहीतायुधम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: न गृहीतम् आयुधं येन सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

यत्नेनाभूच्च ६७.२५ प्रयत्नेन अभवत् च

सन्धिः: यत्नेन + अभूत् → यत्नेनाभूत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अभूत् + च → अभूच्च — श्चुत्वम् (त् → च्)
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
विभक्तिः: ‘यत्नेन’ तृतीया; ‘अभूत्’ लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘च’ अव्ययम्

आमिषार्थे ६७.२६ मांसाय

सन्धिः: आमिष + अर्थे → आमिषार्थे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: आमिषस्य अर्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (निमित्ते)