दारकद्वयम्
६६.१
पुत्रयुगलम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दारकयोः द्वयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — षट्षष्टितमः सर्गः
कुशलवयोः जन्म
शत्रुघ्नस्य आगमनरात्रौ सीतायाः प्रसवः, मुनिकुमाराणां निवेदनम्, वाल्मीकेः रक्षाविधानम्, कुशलवनामकरणम्, शत्रुघ्नस्य हर्षः, यमुनातीरे च्यवनादिभिः सह निवासः
यस्यां रात्रौ शत्रुघ्नः पर्णशालां प्राविशत्, तस्याम् एव रात्रौ सीता दारकद्वयं प्रसूता। अर्धरात्रे मुनिदारकाः वाल्मीकये शुभं प्रसवं निवेदयामासुः, भूतविनाशिनीं रक्षां कर्तुं च अयाचन्त। महर्षिः हृष्टः गत्वा बालचन्द्रप्रतीकाशौ कुमारौ ददर्श, कुशमुष्टिं लवं च आदाय रक्षोघ्नीं रक्षां ददौ। पूर्वजः कुशैः मन्त्रसत्कृतैः निर्मार्जनीयः इति कुशः, अवरः लवेन वृद्धाभिः निर्मार्जनीयः इति लवः — एवं मुनिकृताभ्यां नामभ्यां तौ ख्यातौ भविष्यतः। वृद्धाः तापस्यः रक्षां चक्रुः, गोत्रनाम रामस्य संकीर्तनं च अकुर्वन्। तत् सुमहत् प्रियं श्रुत्वा शत्रुघ्नः पर्णशालां गत्वा ‘मातः, दिष्ट्या’ इति अब्रवीत्। हृष्टस्य तस्य श्रावणी रात्रिः शीघ्रं व्यतीता। प्रभाते मुनिम् आमन्त्र्य पश्चिमां दिशं प्रति गत्वा सप्तरात्रे यमुनातीरे भार्गवप्रमुखैः मुनिभिः सह कथाभिः वासं चक्रे।
१सीतायाः प्रसवः, मुनिकुमाराणां निवेदनम्
१यामेव रात्रिं शत्रुघ्नः पर्णशालां समाविशत्।
तामेव रात्रिं सीतापि प्रसूता दारकद्वयम्॥
२ततोऽर्धरात्रसमये बालका मुनिदारकाः।
वाल्मीकेः प्रियमाचख्युः सीतायाः प्रसवं शुभम्॥
३भगवन्रामपत्नी सा प्रसूता दारकद्वयम्।
ततो रक्षां महातेजः कुरु भूतविनाशिनीम्॥
४तेषां तद्वचनं श्रुत्वा महर्षिः समुपागमत्।
बालचन्द्रप्रतीकाशौ देवपुत्रौ महौजसौ॥
कविः संयोगं दर्शयति — यस्याम् एव रात्रौ शत्रुघ्नः वाल्मीकेः पर्णशालां समाविशत्, तस्याम् एव रात्रौ सीता अपि दारकद्वयं प्रसूता। रामस्य अनुजः आश्रमे अस्ति यदा रामस्य पुत्रौ जायेते — एषा दैवघटना। ततः अर्धरात्रसमये मुनिदारकाः बालकाः वाल्मीकेः समीपं गत्वा सीतायाः शुभं प्रसवं प्रियम् आचख्युः — भगवन्, रामपत्नी सा दारकद्वयं प्रसूता; ततः हे महातेजः, भूतविनाशिनीं रक्षां कुरु। नवजातानां शिशूनां भूतप्रेतादिभ्यः रक्षणाय मन्त्रैः रक्षाविधानं प्राचीनः आचारः। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा महर्षिः समुपागमत्। सः ददर्श बालचन्द्रप्रतीकाशौ देवपुत्रौ इव महौजसौ कुमारौ। बालचन्द्रोपमा शिशूनां सौम्यं कान्तिं च सूचयति; देवपुत्रोपमा तेषां दिव्यं तेजः। सीता वनवासिनी, तथापि तस्याः पुत्रौ राजलक्षणैः युक्तौ। मुनिकुमाराणाम् उत्साहः अपि मधुरः — अर्धरात्रे एव ते गुरुं प्रबोधयन्ति, यतः आश्रमस्य सर्वे सीतां स्नेहेन पश्यन्ति।
On the very night that Śatrughna entered the leaf hut, Sītā gave birth to two boys. The poet marks the coincidence: Rāma's brother was in the hermitage when Rāma's sons were born, as fate would have it. At midnight the young sons of the sages went to Vālmīki with the welcome news of Sītā's safe delivery. "Lord," they said, "Rāma's wife has given birth to two boys. You of great power, perform the rite of protection that drives away evil spirits." Protecting newborn children from spirits and ghosts with mantras was an ancient custom. The boys' eagerness is touching: they woke their teacher at midnight, for everyone in the hermitage regarded Sītā with affection. Hearing them, the great seer came and saw the two little princes, radiant as the young moon and mighty as the sons of gods. The young moon suggests their gentle beauty, the sons of gods their divine splendour; though Sītā lived in the forest, her sons bore the marks of kings.
२वाल्मीकेः रक्षाविधानम्, नामकरणम्
५जगाम तत्र हृष्टात्मा ददर्श च कुमारकौ।
भूतघ्नीं चाकरोत्ताभ्यां रक्षां रक्षोविनाशिनीम्॥
६कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः।
वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम्॥
७यस्तयोः पूर्वजो जातः स कुशैर्मन्त्रसत्कृतैः।
निर्मार्जनीयस्तु तदा कुश इत्यस्य नाम तत्॥
८यश्चावरो भवेत्ताभ्यां लवेन सुसमाहितः।
निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर्लवेति च स नामतः॥
९एवं कुशलवौ नाम्ना तावुभौ यमजातकौ।
मत्कृताभ्यां च नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः॥
हृष्टात्मा वाल्मीकिः तत्र जगाम, कुमारकौ ददर्श, ताभ्यां रक्षोविनाशिनीं भूतघ्नीं रक्षां चकार। सः द्विजः कुशमुष्टिं लवं च उपादाय ताभ्यां भूतविनाशिनीं रक्षां प्रददौ। कुशाः पवित्राः दर्भाः; लवः तेषाम् अग्रभागः अथवा छिन्नः खण्डः। ततः नामकरणस्य हेतुं वदति — यः तयोः पूर्वजः जातः, सः मन्त्रसत्कृतैः कुशैः निर्मार्जनीयः, अतः तस्य नाम कुशः इति। यः च अवरः, सः वृद्धाभिः सुसमाहिताभिः लवेन निर्मार्जनीयः, अतः सः नामतः लवः इति। एवं यमजातकौ तौ उभौ कुशलवौ नाम्ना मत्कृताभ्यां नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः। नामानि वस्तूनां सम्बन्धात् जायन्ते — कर्मणा नाम इति प्राचीना रीतिः। कुशलवौ इति युग्मनाम अग्रे रामायणगायकयोः प्रसिद्धं भविष्यति; अद्य वाल्मीकिः एव तयोः आदिगुरुः इति अत्र सूच्यते। वाल्मीकेः ‘मत्कृताभ्याम्’ इति वचनं तस्य आत्मीयतां दर्शयति — सः केवलं रक्षकः न, अपितु पितृवत् नामकर्ता।
Glad at heart, Vālmīki went to them, saw the two little princes, and made for them a protection that destroys rākṣasas and evil spirits. Taking a handful of kuśa grass and its cut tips, the brahmin gave them this protection. Kuśa is the sacred grass, and lava its tip or a piece cut from it. Then he named them. "The elder of the two is to be wiped clean with kuśa grass consecrated by mantras, so his name shall be Kuśa. The younger is to be wiped clean with care by the old women with the cut tips, the lava, so his name shall be Lava. These twins shall be known as Kuśa and Lava, famous by the names I have given them." To name a thing from what it is connected with, or from what is done to it, is an ancient way of naming. The pair of names Kuśa and Lava would later become famous as the singers of the Rāmāyaṇa, and it is hinted here that Vālmīki was their first teacher from this very night. His words "the names I have given" show his closeness to them: he was not only their protector but, like a father, the one who named them.
३वृद्धानां रक्षा, गोत्रनामसंकीर्तनम्
१०तां रक्षां जगृहुस्तां च मुनिहस्तात्समाहिताः।
अकुर्वंश्च ततो रक्षां तयोर्विगतकल्मषाः॥
११तथा तां क्रियमाणां च वृद्धाभिर्गोत्रनाम च।
संकीर्तनं च रामस्य सीतायाः प्रसवौ शुभौ॥
तां रक्षां मुनिहस्तात् समाहिताः ताः वृद्धाः तापस्यः जगृहुः; विगतकल्मषाः ताः ततः तयोः शिश्वोः रक्षाम् अकुर्वन्। तथा क्रियमाणायां तस्यां रक्षायां वृद्धाभिः गोत्रस्य नाम्नः च, रामस्य संकीर्तनं, सीतायाः शुभौ प्रसवौ च उच्चारिताः। मुनिः मन्त्रं ददाति, स्त्रियः विधिं कुर्वन्ति — एवं आश्रमे कर्मविभागः। रक्षाविधौ शिशोः गोत्रं पितुः नाम च उच्चार्यते; अतः वृद्धाः ‘रामस्य पुत्रौ’ इति उच्चैः कीर्तयन्ति। अयम् एव शब्दः अर्धरात्रे शत्रुघ्नस्य कर्णं प्राप्नोति। कविः एवं कथायाः सूत्रं संयोजयति — रक्षाविधेः शब्दः शत्रुघ्नस्य ज्ञानस्य हेतुः। वनवासिन्यः वृद्धाः तापस्यः सीतायाः मातृस्थाने; ताः एव प्रसवकाले तस्याः सहायाः। निर्वासनस्य दुःखे अपि सीता आश्रमे स्नेहं सम्मानं च लभते इति कविः सूक्ष्मतया दर्शयति।
The old women ascetics took that protection from the sage's hand with care, and, free of all taint, performed the protective rite for the two infants. The sage gave the mantra and the women carried out the rite, so the work of the hermitage was shared. As the old women performed it, they spoke aloud the lineage and the names, praised Rāma, and celebrated Sītā's happy delivery of twins; in such a rite the child's lineage and father's name are spoken, so the women proclaimed them as Rāma's sons. It was that very sound that reached Śatrughna's ears at midnight, and so the poet ties the threads of the story together. These aged ascetics took the place of Sītā's mother and helped her through the birth; the poet shows gently that even in the sorrow of exile Sītā found love and respect in the hermitage.
४शत्रुघ्नस्य हर्षः, रात्रेः व्ययः
१२अर्धरात्रे तु शत्रुघ्नः शुश्राव सुमहत्प्रियम्।
पर्णशालां ततो गत्वा मातर्दिष्ट्येति चाब्रवीत्॥
१३तदा तस्य प्रहृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः।
व्यतीता वार्षिकी रात्रिः श्रावणी लघुविक्रमा॥
अर्धरात्रे शत्रुघ्नः तत् सुमहत् प्रियं शुश्राव — रामस्य सीतायाः च नाम, गोत्रस्य उच्चारणं, सुन्दरयोः पुत्रयोः जन्म च। ततः सः सीतायाः पर्णशालां गत्वा ‘मातः, दिष्ट्या’ इति अब्रवीत्। ‘मातः’ इति सम्बोधनं ज्येष्ठभ्रातुः पत्न्यां मातृभावं दर्शयति; ‘दिष्ट्या’ इति अभिनन्दनम्। निर्वासितायाः सीतायाः कृते देवराजस्य अभिनन्दनं सान्त्वनारूपम् अपि स्यात्। तदा प्रहृष्टस्य महात्मनः शत्रुघ्नस्य सा वार्षिकी श्रावणी रात्रिः लघुविक्रमा — शीघ्रं — व्यतीता। हर्षे कालः शीघ्रं गच्छति इति लोकानुभवः। ‘श्रावणी’ इति पदेन कालः निर्दिष्टः — श्रावणमासः, वर्षर्तुः — यः कालः रामेण लवणवधाय निर्दिष्टः आसीत्। एवं कुशलवयोः जन्म, शत्रुघ्नस्य विजयकालः च एकस्मिन् मासे।
At midnight Śatrughna heard that great and welcome news: Rāma's name and Sītā's, the lineage spoken, and the birth of two fine sons. He went to Sītā's leaf hut and said, "Mother, what good fortune!" Calling her "mother" showed the reverence he felt for his elder brother's wife, and his congratulations may also have been a comfort to the banished Sītā. For the great-souled Śatrughna, so full of joy, that rainy night of the month of Śrāvaṇa passed swiftly, as time does when one is happy. The month named is Śrāvaṇa, in the rains, the very season Rāma had set for Lavaṇa's death; so the birth of Kuśa and Lava and the time of Śatrughna's victory fell in the same month.
५प्रस्थानम्, यमुनातीरे ऋषिभिः सह निवासः
१४प्रभाते सुमहावीर्यः कृत्वा पौर्वाह्निकीं क्रियाम्।
मुनिं प्राञ्जलिरामन्त्र्य ययौ पश्चान्मुखः पुनः॥
१५स गत्वा यमुनातीरं सप्तरात्रोषितः पथि।
ऋषीणां पुण्यकीर्तीनामाश्रमे वासमभ्ययात्॥
१६स तत्र मुनिभिः सार्धं भार्गवप्रमुखैर्नृपः।
कथाभिरभिरूपाभिर्वासं चक्रे महायशाः॥
१७स काञ्चनाद्यैर्मुनिभिः समेतै रघुप्रवीरो रजनीं तदानीम्।
कथाप्रकारैर्बहुभिर्महात्मा विरामयामास नरेन्द्रसूनुः॥
प्रभाते सुमहावीर्यः शत्रुघ्नः पौर्वाह्निकीं क्रियां कृत्वा प्राञ्जलिः मुनिम् आमन्त्र्य पुनः पश्चान्मुखः ययौ। नित्यकर्म न त्यजति राजकुमारः अपि यात्रायाम्। सः सप्तरात्रं पथि उषित्वा यमुनातीरं गत्वा पुण्यकीर्तीनाम् ऋषीणाम् आश्रमे वासम् अभ्ययात्। तत्र सः नृपः भार्गवप्रमुखैः मुनिभिः सार्धम् अभिरूपाभिः कथाभिः वासं चक्रे। भार्गवः च्यवनः एव, यः अग्रिमे सर्गे लवणस्य शूलस्य पूर्ववृत्तं कथयिष्यति। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः वदति — सः रघुप्रवीरः महात्मा नरेन्द्रसूनुः काञ्चनाद्यैः मुनिभिः समेतैः बहुभिः कथाप्रकारैः तदानीं रजनीं विरामयामास। मुनीनां सङ्गे कथाभिः रात्रिः यापिता; युद्धात् पूर्वं शत्रुघ्नः शान्तचित्तः ज्ञानसम्पन्नः च भवति। एवं सर्गः द्वयोः घटनयोः सन्धिः — रामवंशस्य वृद्धिः, लवणवधस्य सज्जता च।
At daybreak the mighty prince performed his morning rites, for a prince does not neglect his daily observances even on a journey, took leave of the sage with joined palms, and went on again towards the west. After seven nights on the road he reached the bank of the Yamunā and took up his stay in the hermitage of the seers of holy fame. There the king passed his time in pleasant conversation with the sages led by the Bhārgava, Cyavana, who in the next sarga will tell the earlier history of Lavaṇa's spear. The poet closes in a longer metre: so the hero of the Raghus, the great-souled prince, spent that night with Kāñcana and the other sages, and many kinds of stories. Passing the night in the sages' company and their stories, Śatrughna went into battle calm in mind and rich in knowledge. The sarga thus joins two events, the growth of Rāma's line and the preparation for Lavaṇa's death.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
अर्धरात्रसमये
६६.२
मध्यरात्रौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ततः + अर्ध’ → ‘ततोऽर्ध’ इति बाह्यः उत्वम् अवग्रहः च
- समासः
- रात्रेः अर्धम् अर्धरात्रः (एकदेशितत्पुरुषः); तस्य समयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मुनिदारकाः
६६.२
ऋषिपुत्राः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुनीनां दारकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
आचख्युः
६६.२
निवेदयामासुः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आङ् + चक्ष्’ धातुः (ख्या-आदेशः)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
भूतविनाशिनीम्
६६.३
भूतप्रेतनाशिनीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भूतानि विनाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बालचन्द्रप्रतीकाशौ
६६.४
नवचन्द्रसदृशौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बालः चन्द्रः (कर्मधारयः); तेन प्रतीकाशौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
महौजसौ
६६.४
महातेजस्विनौ
- सन्धिः
- महा + ओजसौ → महौजसौ — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
- समासः
- महत् ओजः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
हृष्टात्मा
६६.५
प्रसन्नचित्तः
- सन्धिः
- हृष्ट + आत्मा → हृष्टात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हृष्टः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भूतघ्नीम्
६६.५
भूतनाशिनीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भूतानि हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (टक्, ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रक्षोविनाशिनीम्
६६.५
राक्षसनाशिनीम्
- सन्धिः
- रक्षः + विनाशिनीम् → रक्षोविनाशिनीम् — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः (अ + उ = ओ)
- समासः
- रक्षांसि विनाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कुशमुष्टिम्
६६.६
दर्भाणां मुष्टिम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुशानां मुष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पूर्वजः
६६.७
ज्येष्ठः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्वं जातः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मन्त्रसत्कृतैः
६६.७
मन्त्रैः अभिमन्त्रितैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्त्रैः सत्कृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
निर्मार्जनीयः
६६.७
शोधनीयः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर् + मृज्’ धातोः अनीयर्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
यमजातकौ
६६.९
युगपत् जातौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमौ जातौ — कर्मधारयः, स्वार्थे कन्
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
ख्यातियुक्तौ
६६.९
प्रसिद्धौ
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ख्यात्या युक्तौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
विगतकल्मषाः
६६.१०
निष्पापाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगतं कल्मषं यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
संकीर्तनम्
६६.११
नामोच्चारणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + कीर्त्’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दिष्ट्येति
६६.१२
‘भाग्येन’ इति
- सन्धिः
- दिष्ट्या + इति → दिष्ट्येति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘दिष्ट्या’ अव्ययम् (आनन्दे); ‘इति’ अव्ययम्
मातः
६६.१२
हे अम्ब
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘मातर्दिष्ट्या’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वार्षिकी
६६.१३
वर्षर्तुसम्बन्धिनी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वर्षा’ शब्दात् ठञ्, ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
लघुविक्रमा
६६.१३
शीघ्रगामिनी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लघुः विक्रमः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पौर्वाह्निकीम्
६६.१४
प्रातःकालीनाम् (नित्यक्रियाम्)
- सन्धिः
- पूर्व + अह्न → पूर्वाह्ण/पूर्वाह्न — सवर्णदीर्घसन्धिः; ततः ठञ् (आदिवृद्धिः)
- समासः
- पूर्वम् अह्नः पूर्वाह्णः (एकदेशितत्पुरुषः); तत्र भवा — ठञ्, ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पश्चान्मुखः
६६.१४
पश्चिमाभिमुखः
- सन्धिः
- पश्चात् + मुखः → पश्चान्मुखः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- पश्चात् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सप्तरात्रोषितः
६६.१५
सप्त रात्रीः निवसन्
- सन्धिः
- रात्र + उषितः → रात्रोषितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सप्तानां रात्रीणां समाहारः सप्तरात्रम् (द्विगुः); तावत् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पुण्यकीर्तीनाम्
६६.१५
पवित्रयशसाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘पुण्यकीर्तीनामाश्रमे’ इति मकारस्य स्वरेण योगः
- समासः
- पुण्या कीर्तिः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
कथाभिरभिरूपाभिः
६६.१६
मनोहराभिः कथाभिः
- सन्धिः
- कथाभिः + अभिरूपाभिः → कथाभिरभिरूपाभिः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विरामयामास
६६.१७
यापयामास, समापयामास
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + रम्’ णिजन्तात् आम्-लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्