॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ६५

उत्तरकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः

वाल्मीक्याश्रमे शत्रुघ्नः कल्माषपादकथा च

शत्रुघ्नस्य वाल्मीक्याश्रमगमनम्, मुनेः आतिथ्यम्, यज्ञायतनस्य प्रश्नः, सौदासस्य मृगया राक्षसवधः च, राक्षसस्य प्रतीकारः, वसिष्ठाय नरमांसभोजनम्, परस्परशापः, कल्माषपादनाम, शापान्तः

मासम् उषित्वा शत्रुघ्नः एकः एव त्वरितं गत्वा द्विरात्रम् अन्तरे उषित्वा वाल्मीकेः आश्रमम् अगच्छत्। मुनिः ‘इदं राघवकुलस्य आश्रमः’ इति स्वागतं कृत्वा आसनं पाद्यम् अर्घ्यं फलमूलभोजनं च ददौ। तृप्तः शत्रुघ्नः आश्रमसमीपे पूर्वा यज्ञविभूतिः कस्य इति पप्रच्छ। वाल्मीकिः कथयामास — सुदासस्य पुत्रः वीरसहः (सौदासः) बाल्ये मृगयायां शार्दूलरूपिणौ राक्षसौ दृष्ट्वा एकं जघान; अपरः ‘प्रतिक्रियां दास्यामि’ इति उक्त्वा अन्तरधीयत। कालेन मित्रसहः राजा अत्र अश्वमेधं यजमानः, यज्ञान्ते सः राक्षसः वसिष्ठरूपेण सामिषं भोजनम् अयाचत, सूदरूपेण मानुषं मांसम् अददात्। राज्ञा पत्न्या मदयन्त्या सह दत्तं तत् ज्ञात्वा वसिष्ठः ‘एतत् ते भोजनं भविष्यति’ इति शशाप। क्रुद्धः राजा प्रतिशप्तुं जलं जग्राह, भार्या न्यवारयत्, सः तत् जलं पादयोः सिषेच, पादौ कल्माषौ जातौ — ततः कल्माषपादः। राक्षसकृतं ज्ञात्वा वसिष्ठः द्वादशवर्षान्ते शापान्तं विस्मरणं च ददौ; राजा पुनः राज्यं प्राप। कथां श्रुत्वा शत्रुघ्नः पर्णशालां विवेश।

१शत्रुघ्नस्य वाल्मीक्याश्रमगमनम्

१प्रस्थाप्य च बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि।
एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा॥

२द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः।
वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम्॥

३सोऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम्।
कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह॥

४भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः।
श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम्॥

पूर्वसर्गान्ते उक्तम् — सेनां पुरतः प्रेष्य शत्रुघ्नः मासं रामस्य पार्श्वे उवास। ततः मासमात्रम् उषित्वा सः एकः एव आशु त्वरितं जगाम; सेना पूर्वम् एव प्रस्थिता। मार्गे द्विरात्रम् अन्तरे उषित्वा राघवनन्दनः शूरः वाल्मीकेः पुण्यम् आश्रमम् उत्तमं वासस्थानम् अगच्छत्। तत्र सः महात्मानं मुनिसत्तमं वाल्मीकिम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः भूत्वा इदं वाक्यम् उवाच — भगवन्, गुरोः रामस्य कृत्यात् इह आगतः अहम् अद्य अत्र वस्तुम् इच्छामि; श्वः प्रभाते वारुणीं प्रतीचीं दिशं गमिष्यामि। वाल्मीकेः आश्रमे शत्रुघ्नस्य आगमनं कथायाः महत्त्वपूर्णं सूत्रम्; अत्र एव सीता निवसति, अत्र एव शीघ्रं तस्याः पुत्रौ जनिष्येते। कविः स्वयं कथायां पात्ररूपेण प्रविशति — एषः उत्तरकाण्डस्य विशेषः। शत्रुघ्नस्य विनयः अपि ध्येयः — राजा सन् अपि सः मुनेः अनुज्ञां याचते, न अधिकारेण वसति। ‘गुरोः कृत्यात्’ इति पदेन सः स्वयात्रायाः प्रयोजनं स्पष्टयति; रामः एव तस्य गुरुः।

Having sent the army ahead and stayed a month at Rāma's side, Śatrughna then went on alone, quickly and in haste. After halting two nights on the way, the heroic delight of the Rāghavas came to Vālmīki's holy hermitage, the finest of dwelling-places. He saluted the great-souled Vālmīki, best of sages, and said to him with joined palms, "Lord, I have come here on my elder brother's business, and I would like to stay here tonight; tomorrow at daybreak I shall go on towards the western quarter, Varuṇa's." Śatrughna's arrival at Vālmīki's hermitage is an important thread in the story, for this is where Sītā lives, and where her sons will soon be born; and the poet entering his own story as a character is a special feature of the Uttara Kāṇḍa. Śatrughna's humility is worth noting: though a king, he asked the sage's leave rather than staying by right, and he explained that he travelled on the business of Rāma, his elder and teacher.

२मुनेः स्वागतम् आतिथ्यं च

५शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः।
प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः॥

६स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य वै।
आसनं पाद्यमर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे॥

७प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम्।
भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः॥

शत्रुघ्नस्य वचनं श्रुत्वा मुनिपुङ्गवः वाल्मीकिः प्रहस्य महात्मानं प्रत्युवाच — हे महायशः, ते स्वागतम्। मुनेः हासः स्नेहस्य आत्मीयतायाः च सूचकः; ‘अनुज्ञां किमर्थं याचसे’ इति तस्य भावः। सः वदति — हे सौम्य, इदम् आश्रमपदं राघवाणां कुलस्य स्वम् एव; अतः निर्विशङ्कः सन् मम आसनं पाद्यम् अर्घ्यं च प्रतीच्छ। रघुवंशेन सह वाल्मीकेः सम्बन्धः गाढः; सः कुलस्य हितैषी। ‘स्वम् आश्रमम्’ इति वचनेन वाल्मीकिः शत्रुघ्नं गृहे इव वासयति। शत्रुघ्नः तदा पूजां प्रतिगृह्य फलमूलं भोजनं च भक्षयामास, परमां तृप्तिं च गतः। वनवासिनां मुनीनाम् आतिथ्यं सरलं — फलानि मूलानि च — किन्तु प्रेमपूर्णम्, अतः राजपुत्रः अपि तेन परमां तृप्तिं लभते। अतिथिसत्कारः गृहस्थस्य मुनेः च परमः धर्मः इति भारतीयसंस्कृतेः मूल्यम् अत्र प्रतिबिम्बितम्। आसनं पाद्यम् अर्घ्यं च — एते त्रयः अतिथिपूजायाः क्रमिकाः उपचाराः।

Hearing him, Vālmīki, bull among sages, laughed and said to the great-souled prince, "Welcome, illustrious one." His laugh was affectionate and familiar, as if to say, why ask permission? "This hermitage, gentle one, belongs to the Rāghavas' own family. Accept from me without hesitation a seat, water for your feet and the guest-offering," the three honours due to a guest in their proper order. Vālmīki's bond with Raghu's line was close, for he wished the family well, and by calling the hermitage theirs he made Śatrughna feel at home. Śatrughna accepted the honours, ate a meal of fruits and roots, and was fully satisfied. The hospitality of forest sages is simple, fruits and roots, but full of love, so even a prince found it deeply satisfying; to honour a guest is the highest duty of a householder and of a sage alike, a value close to the heart of Indian culture.

३यज्ञायतनस्य प्रश्नः, सौदासस्य परिचयः

८स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह।
पूर्वा यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः॥

९तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत्।
शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा॥

१०युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्तस्य भूपतेः।
पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः॥

फलमूलं भुक्त्वा शत्रुघ्नः तं महर्षिम् उवाच — आश्रमस्य समीपे इयं पूर्वा यज्ञविभूतिः कस्य? आश्रमसमीपे प्राचीनस्य यज्ञस्य चिह्नानि — यूपाः, वेदयः — दृष्ट्वा तस्य जिज्ञासा उत्पन्ना। तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिः वाक्यम् अब्रवीत् — हे शत्रुघ्न, शृणु, यस्य इदं पुरा आयतनं बभूव। युष्माकं पूर्वकः राजा सुदासः; तस्य भूपतेः पुत्रः वीरसहः नाम वीर्यवान् अतिधार्मिकः आसीत्। मुद्रणे ‘वीरसहः’ इति; अग्रे स एव ‘मित्रसहः’, ‘सौदासः’, ‘कल्माषपादः’ इति नामभिः अपि निर्दिश्यते। इक्ष्वाकुवंशस्य पूर्वजस्य कथा इति शत्रुघ्नस्य कृते विशेषं रोचकं स्यात्, यतः सः अपि तस्य एव वंशस्य। वाल्मीकिः इतिहासं कथयन् वंशस्य गौरवं दोषान् च उभौ दर्शयति। सः कथायाः आरम्भे एव वदति — राजा अतिधार्मिकः आसीत्; अतः अग्रे यत् दुःखं तस्य अभवत्, तत् तस्य स्वभावदोषात् न, अपितु शत्रोः कपटात् इति श्रोता जानाति।

When he had eaten, Śatrughna asked the great seer, "Whose were these remains of a splendid sacrifice near the hermitage?" He had seen the marks of an ancient sacrifice nearby, sacrificial posts and altars, and was curious. Vālmīki answered, "Hear, Śatrughna, whose sacrificial ground this was long ago. Among your forebears was a king named Sudāsa, and that king had a son named Vīrasaha, valiant and supremely righteous." This same king is later called Mitrasaha, Saudāsa and Kalmāṣapāda. A story about an ancestor of the Ikṣvākus would have held special interest for Śatrughna, who belonged to the same line, and in telling it Vālmīki showed both the glory and the failings of the family. He said at the outset that the king was supremely righteous, so the listener knows that the suffering to come did not arise from any flaw in his nature, but from an enemy's deceit.

४मृगयायां राक्षसवधः, अपरस्य प्रतिज्ञा

११स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे।
चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम्॥

१२शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः।
भक्षमाणावसंतुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः॥

१३स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम्।
क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा॥

१४विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः।
विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत॥

१५निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः।
संतापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत्॥

१६यस्मादनपराधं तं सहायं मम जघ्निवान्।
तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम्॥

१७एवमुक्त्वा तु तद्रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत।
कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहोऽभवत्॥

वाल्मीकिः कथां प्रवर्तयति — सः सौदासः बालः एव मृगयाम् उपचक्रमे। वने सः शूरः चञ्चूर्यमाणं विचरन्तं राक्षसद्वयं ददर्श। तौ घोरौ शार्दूलरूपिणौ बहुसहस्रशः मृगान् भक्षयन्तौ अपि असन्तुष्टौ, पर्याप्तिं न जग्मतुः। तौ राक्षसौ दृष्ट्वा, वनं च ताभ्यां निर्मृगं कृतं दृष्ट्वा, सः महता क्रोधेन आविष्टः महेषुणा एकं जघान। तम् एकं विनिपात्य पुरुषर्षभः सौदासः विज्वरः विगतामर्षः हतं रक्षः उदैक्षत। तं निरीक्षमाणं दृष्ट्वा तस्य रक्षसः सहायः घोरं सन्तापम् अकरोत्, सौदासं च इदम् अब्रवीत् — यस्मात् त्वं मम अनपराधं सहायं जघ्निवान्, तस्मात् हे पापिष्ठ, तव अपि प्रतिक्रियां दास्यामि। एवम् उक्त्वा तत् रक्षः तत्र एव अन्तरधीयत। कालपर्याययोगेन सः बालः मित्रसहः राजा अभवत्। अत्र कथायाः बीजम् — वैरस्य प्रतिज्ञा। राक्षसानां वैरं दीर्घकालं स्थिरं भवति; सः राक्षसः कालं प्रतीक्षते। बालस्य क्षत्रियस्य वनपालनं धर्म्यम् एव — मृगाणां रक्षणं वनस्य संरक्षणं च राज्ञः कर्तव्यम् — किन्तु तस्य फलं कालान्तरे दुःखदम्। ध्येयं यत् सौदासः हतं राक्षसं दृष्ट्वा विज्वरः विगतामर्षः अभवत्; तस्य क्रोधः शान्तः, सः द्वितीयं राक्षसं न अन्विष्टवान्। अयम् एव प्रमादः — शत्रोः शेषः न त्याज्यः इति नीतिः अत्र उल्लङ्घिता। अपरस्य राक्षसस्य ‘अनपराधं मम सहायम्’ इति वचनम् अपि विचित्रम् — सहस्रशः मृगान् भक्षयन् अपि सः आत्मानम् अनपराधं मन्यते।

"While he was still a boy," Vālmīki went on, "Saudāsa went out hunting, and in the forest the young hero saw a pair of rākṣasas prowling about. In the form of tigers, those two dreadful creatures were devouring deer by the thousand and still were not satisfied; they never had enough. Seeing the two rākṣasas and the forest emptied of deer, he was filled with great anger and killed one of them with a great arrow. When he had struck that one down, Saudāsa, bull among men, his fever gone and his anger spent, stood looking at the slain rākṣasa. Seeing him look on, the dead rākṣasa's companion was seized with terrible grief and said to Saudāsa, 'Since you have killed my companion, who had done you no wrong, I will pay you back, most wicked one.' With that the rākṣasa vanished on the spot. In the course of time the boy became King Mitrasaha." Here is the seed of the story: a vow of revenge, for a rākṣasa's enmity lasts long, and this one bided his time. The young prince's protection of the forest was right, for guarding the animals and the forest is a king's duty, yet its fruit in later years was painful. Note that once his anger was spent Saudāsa did not pursue the second rākṣasa; that was his mistake, breaking the rule of policy that no remnant of an enemy should be left. And the other rākṣasa's claim that his companion had done no wrong is strange, since the pair were devouring deer by the thousand.

५अश्वमेधः, राक्षसस्य कपटम्

१८राजापि यजते यज्ञमस्याश्रमसमीपतः।
अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठोऽप्यपालयत्॥

१९तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतः।
समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमोऽभवत्॥

२०अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन्।
वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः॥

२१अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम।
दीयतामतिशीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा॥

२२तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा ब्रह्मरूपिणा।
सूदान्संस्कारकुशलानुवाच पृथिवीपतिः॥

२३हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम्।
तथा कुरुत शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः॥

राजा अपि अस्य आश्रमस्य समीपे यज्ञं यजते स्म — अश्वमेधं महायज्ञम्, तं च वसिष्ठः अपालयत्। तत्र बहुवर्षगणायुतः महान् यज्ञः आसीत्, परया लक्ष्म्या समृद्धः, देवयज्ञसमः अभवत्। शत्रुघ्नेन दृष्टा यज्ञविभूतिः अस्य एव यज्ञस्य अवशेषः। अथ यज्ञस्य अवसाने पूर्ववैरम् अनुस्मरन् सः राक्षसः वसिष्ठरूपी भूत्वा राजानम् इति उवाच — अद्य यज्ञावसानान्ते मम सामिषं भोजनं दीयताम्, अतिशीघ्रम्; अत्र विचारणा न कार्या। ‘विचारणा न कार्या’ इति वचनं कपटस्य लक्षणम् — प्रश्नं निवारयितुम्। ब्रह्मरूपिणा रक्षसा व्याहृतं तत् वाक्यं श्रुत्वा पृथिवीपतिः संस्कारकुशलान् सूदान् उवाच — हविष्यं सामिषं स्वादु भोजनं यथा भवति, तथा शीघ्रं कुरुत, यथा गुरुः परितुष्येत्। राजा गुरोः आज्ञां निःशङ्कं पालयति — एषः तस्य गुणः, किन्तु अत्र सः एव दोषाय जातः। कपटी शत्रुः गुरुरूपं धृत्वा शिष्यस्य भक्तिम् एव शस्त्रीकरोति। यज्ञस्य अवसानं च कालः सुचिन्तितः — दीर्घे यज्ञे समाप्ते सर्वे श्रान्ताः, प्रमत्ताः च भवन्ति। ‘सामिषं भोजनम्’ इति याचना अपि विचित्रा, यतः यज्ञान्ते ऋषिः प्रायः सात्त्विकम् अन्नम् एव इच्छति; तथापि राजा न शङ्कते। गुरुभक्तिः श्रद्धा च राज्ञः गुणौ, किन्तु विवेकः अपि आवश्यकः इति कविः सूचयति। एवं कथायां दोषः राज्ञः न, अपितु शत्रोः कपटस्य एव।

"That king too performed a sacrifice near this hermitage," said Vālmīki, "the great Horse Sacrifice, and Vasiṣṭha watched over it. It was a great sacrifice that lasted many years, rich in the highest splendour, equal to a sacrifice of the gods," and the remains Śatrughna had seen were what was left of it. "At the close of the sacrifice, the rākṣasa, remembering the old enmity, took Vasiṣṭha's form and said to the king, 'Today, now the sacrifice is over, let me be given a meal with meat, at once; there is nothing here to consider.'" That "nothing to consider" was the mark of deceit, meant to forestall questions. "Hearing these words from the rākṣasa in the form of a brahmin, the lord of the earth told his cooks, who were skilled in preparing food, 'Quickly make ready a meal fit for an offering, with meat and well flavoured, so that my teacher may be pleased.'" The king obeyed his teacher's order without suspicion; that was his virtue, but here it became his undoing, for the deceitful enemy put on the teacher's form and made the disciple's devotion his weapon. The time was well chosen too: at the end of a long sacrifice everyone is tired and off guard. A demand for meat was odd, since a seer at the end of a sacrifice usually wants only pure food, yet the king suspected nothing. Devotion to one's teacher and faith are a king's virtues, the poet suggests, but discernment is needed too; and in this tale the fault lay not with the king but with the enemy's deceit.

६नरमांसभोजनम्, वसिष्ठस्य शापः

२४शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः सम्भ्रान्तमानसः।
तच्च रक्षः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत्॥

२५स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत्।
इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम्॥

२६स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत्।
मदयन्त्या नरश्रेष्ठ सामिषं रक्षसा हृतम्॥

२७ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भाजनं गतम्।
क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे॥

२८यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि।
तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः॥

पार्थिवेन्द्रस्य शासनात् सूदः सम्भ्रान्तमानसः अभवत्; तत् रक्षः पुनः तत्र सूदवेषम् अकरोत्। द्विवारं रूपं परिवर्त्य — प्रथमं गुरुरूपेण याचना, ततः सूदरूपेण पाकः — सः कपटं पूर्णं करोति। सः मानुषं मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् — इदं स्वादु हविष्यं सामिषम् अन्नम् आहृतम् इति। हे नरश्रेष्ठ, सः राजा पत्न्या मदयन्त्या सह रक्षसा आहृतं तत् सामिषं भोजनं वसिष्ठाय उपाहरत्। विप्रः वसिष्ठः भाजनगतं तत् आमिषं मानुषं ज्ञात्वा महता क्रोधेन आविष्टः व्याहर्तुम् उपचक्रमे — हे राजन्, यस्मात् त्वं मम एतत् भोजनं दातुम् इच्छसि, तस्मात् एतत् एव ते भोजनं भविष्यति, न संशयः। अर्थात् त्वं नरमांसभक्षकः राक्षसः भविष्यसि। ऋषेः क्रोधः त्वरितः; सः राज्ञः निर्दोषत्वं न परीक्षते। एषा कथा दर्शयति — महात्मानः अपि क्रोधवशात् अविचार्य कर्म कुर्वन्ति, तस्य फलं च दीर्घं भवति। शापस्य रूपम् अपि कर्मानुरूपम् — यत् भोजनं त्वं दत्तवान्, तत् एव तव भोजनं भविष्यति। भारतीयकथासु शापः प्रायः अपराधस्य प्रतिबिम्बरूपः एव भवति। राज्ञः पत्न्याः मदयन्त्याः उल्लेखः अपि ध्येयः — सा अपि पत्या सह भोजनं परिवेषयति, अग्रे च सा एव राजानं प्रतिशापात् निवारयिष्यति।

"At the king's command the cook was bewildered, and the rākṣasa then took the guise of a cook as well." Changing his form twice, first as the teacher to make the request, then as the cook to prepare the food, he completed his deception. "He brought the king human flesh, saying, 'Here is tasty food fit for an offering, a meal with meat, brought for you.' And the king, best of men, together with his wife Madayantī, served to Vasiṣṭha that meal of meat the rākṣasa had brought. The brahmin, knowing that the meat in the dish was human, was filled with great anger and said, 'Since you wish to give me such food, O king, this very food shall be yours; there is no doubt of it.'" He meant that the king would become a rākṣasa who ate human flesh. The seer's anger was swift; he did not stop to find out whether the king was innocent. The story shows that even great souls act without thinking when anger takes hold, and the consequences last long. The curse matched the deed, the food given becoming the giver's food, as curses in Indian stories so often mirror the offence. Note too the mention of Madayantī, the queen, who served the meal with her husband and who will soon hold him back from cursing in return.

७राज्ञः प्रतिशापोद्यमः, कल्माषपादनाम

२९ततः क्रुद्धस्तु सौदासस्तोयं जग्राह पाणिना।
वसिष्ठं शप्तुमारेभे भार्या चैनमवारयत्॥

३०राजन्प्रभुर्यतोऽस्माकं वसिष्ठो भगवानृषिः।
प्रतिशप्तुं न शक्तस्त्वं देवतुल्यं पुरोधसम्॥

३१ततः क्रोधमयं तोयं तेजोबलसमन्वितम्।
व्यसर्जयत धर्मात्मा ततः पादौ सिषेच च॥

३२तेनास्य राज्ञस्तौ पादौ तदा कल्माषतां गतौ।
तदाप्रभृति राजासौ सौदासः सुमहायशाः॥

३३कल्माषपादः संवृत्तः ख्यातश्चैव तथा नृपः।
स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः।
पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा॥

ततः क्रुद्धः सौदासः पाणिना तोयं जग्राह, वसिष्ठं शप्तुम् आरेभे; किन्तु तस्य भार्या एनं न्यवारयत् — हे राजन्, यतः वसिष्ठः भगवान् ऋषिः अस्माकं प्रभुः, अतः देवतुल्यं पुरोधसं प्रतिशप्तुं त्वं न शक्तः। पत्न्याः विवेकः राजानं ब्रह्महत्यासमात् पापात् रक्षति। ततः धर्मात्मा राजा तेजोबलसमन्वितं क्रोधमयं तत् तोयं व्यसर्जयत् — स्वपादयोः एव सिषेच। तेन अस्य राज्ञः पादौ तदा कल्माषतां गतौ — चित्रवर्णौ अभवताम्। तदाप्रभृति सुमहायशाः सः सौदासः राजा कल्माषपादः संवृत्तः, तथा ख्यातः च। शापजलं भूमौ पतेत् चेत् सस्यानि दहेत्, अतः राजा स्वयम् एव तस्य फलं स्वीकरोति — एषः तस्य धर्मात्मत्वस्य प्रमाणम्। ततः सः राजा पत्न्या सह मुहुः मुहुः प्रणिपत्य, ब्रह्मरूपिणा रक्षसा यत् उक्तं तत् पुनः वसिष्ठं प्रोवाच। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — अपराधं विना शप्तः अपि सः गुरुं प्रणम्य सत्यं निवेदयति। क्रोधस्य क्षणः अतीतः, विवेकः पुनः प्राप्तः। ‘कल्माषपादः’ इति नाम इक्ष्वाकुवंशे प्रसिद्धम्; तस्य मूलं अत्र वाल्मीकिः स्पष्टयति। पत्न्याः वचनं धर्मस्य सूक्ष्मतां दर्शयति — अन्यायेन शप्तः अपि गुरुं प्रति शापः न युक्तः।

"Then Saudāsa in his anger took water in his hand and began to curse Vasiṣṭha in return, but his wife held him back. 'O king,' she said, 'the blessed seer Vasiṣṭha is our master; you cannot curse your family priest, who is like a god.'" Her good sense saved the king from a sin as grave as killing a brahmin. "So the righteous king poured out that water, charged with anger and fierce power, and sprinkled it on his own feet. At once the king's feet became spotted, and from then on the glorious King Saudāsa was known as Kalmāṣapāda, Spotted-foot." Had the water of the curse fallen on the ground it would have burned the crops, so the king took its effect upon himself, proof that he was truly righteous. "Then the king and his wife bowed down again and again and told Vasiṣṭha what had been said by the one in a brahmin's form." Wrongly cursed, the king still bowed to his teacher and told him the truth; the moment of anger had passed and discernment had returned. Vālmīki here explains the origin of the famous Ikṣvāku name Kalmāṣapāda, and the queen's words show how subtle dharma is: even when unjustly cursed, one should not curse one's teacher in return.

८शापस्य अन्तः, कथायाः समाप्तिः

३४तच्छ्रुत्वा पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत्।
पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम्॥

३५मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः।
नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम्॥

३६कालो द्वादशवर्षाणि शापस्यान्तो भविष्यति।
मत्प्रसादाच्च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि॥

३७एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिसूदनः।
प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत्॥

३८तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम्।
आश्रमस्य समीपेऽस्य यन्मां पृच्छसि राघव॥

३९तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम्।
विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च॥

पार्थिवेन्द्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा, रक्षसा कृतं विकृतं च ज्ञात्वा, वसिष्ठः पुनः पुरुषर्षभं राजानं प्रोवाच — रोषपरीतेन मया यत् इदं वचः व्याहृतम्, तत् वृथा कर्तुं न शक्यम्; किन्तु ते वरं प्रदास्यामि। ऋषेः वाणी अमोघा, अतः शापः न निवर्तते, केवलं तस्य सीमा क्रियते। द्वादश वर्षाणि कालः; ततः शापस्य अन्तः भविष्यति, हे राजेन्द्र, मत्प्रसादात् च अतीतं न स्मरिष्यसि। विस्मरणम् अपि अनुग्रहः — राक्षसत्वेन कृतानां कर्मणां स्मृतिः राज्ञः दुःखाय स्यात्। एवं सः अरिसूदनः राजा तं शापम् उपभुज्य पुनः राज्यं प्रतिलेभे, प्रजाः च अन्वपालयत्। वाल्मीकिः उपसंहरति — तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्य इदं शुभम् आयतनम्, यत् त्वं माम् अस्य आश्रमस्य समीपे पृच्छसि, हे राघव। तस्य पार्थिवेन्द्रस्य तां सुदारुणां कथां श्रुत्वा शत्रुघ्नः महर्षिम् अभिवाद्य पर्णशालां विवेश। लवणवधाय गच्छतः शत्रुघ्नस्य कृते एषा कथा शिक्षाप्रदा — राक्षसस्य कपटात् सावधानः भव, शत्रोः शेषं मा त्यज। वसिष्ठस्य अनुग्रहः अपि ध्येयः — स्वदोषं ज्ञात्वा सः शापं न निवर्तयितुं शक्नोति, किन्तु तस्य कालं सीमयति, विस्मरणेन च राज्ञः मनःक्लेशं निवारयति। ऋषीणां शापानुग्रहयोः एषः सामान्यः क्रमः।

"Hearing this from the lord of kings, and learning of the wrong the rākṣasa had done, Vasiṣṭha spoke again to that bull among kings. 'What I said in the grip of rage cannot be made void, but I will grant you a boon. The term shall be twelve years, and then the curse will end; and by my grace, lord of kings, you will not remember what has passed.'" A seer's word never fails, so the curse could not be withdrawn, only limited; and the forgetting was itself a mercy, since memory of what he had done as a rākṣasa would have tormented the king. "So that king, destroyer of foes, lived out the curse, won back his kingdom and protected his people once more. And this fine sacrificial ground you ask me about, Rāghava, near this hermitage, was Kalmāṣapāda's." When he had heard that dreadful tale of the lord of kings, Śatrughna saluted the great seer and went into his leaf hut. For Śatrughna, on his way to kill Lavaṇa, the story carried a lesson: beware a rākṣasa's deceit, and leave no remnant of an enemy. Vasiṣṭha's grace is also worth noting: knowing his mistake, he could not revoke the curse, but he limited its term and spared the king's mind by forgetting. That is the usual pattern of a seer's curse and his grace.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
मासमात्रोषितः ६५.१ मासपर्यन्तं निवासं कृतवान्
सन्धिः
मात्र + उषितः → मात्रोषितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मासः एव मासमात्रम् (मयूरव्यंसकादिः); तावत् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
द्विरात्रम् ६५.२ रात्रिद्वयं यावत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्वयोः रात्र्योः समाहारः — द्विगुः (समासान्तः अच्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
मुनिसत्तमम् ६५.३ श्रेष्ठं मुनिम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कृत्यादिहागतः ६५.४ कार्यवशात् अत्र आगतः
सन्धिः
कृत्यात् + इह → कृत्यादिह — जश्त्वम् (त् → द्); इह + आगतः → इहागतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
विभक्तिः
‘कृत्यात्’ पञ्चमी (हेतौ); ‘आगतः’ प्रथमा, एकवचनम्
वारुणीम् ६५.४ वरुणसम्बन्धिनीं पश्चिमां (दिशम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वरुण’ शब्दात् अण्, ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मुनिपुङ्गवः ६५.५ मुनिश्रेष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनिषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
निर्विशङ्कः ६५.६ निःशङ्कः
सन्धिः
निर् + विशङ्कः — रेफस्य व्यञ्जनेन संयोगः
समासः
निर्गता विशङ्का यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
यज्ञविभूतीयं ६५.८ यज्ञस्य वैभवचिह्नम्
सन्धिः
यज्ञविभूतिः + इयम् → यज्ञविभूतीयम् — विसर्गलोपे सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
यज्ञस्य विभूतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘इयम्’ सर्वनाम
विभक्तिः
‘यज्ञविभूतिः’ प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् + ‘इयम्’
बभूवायतनम् ६५.९ स्थानम् आसीत्
सन्धिः
बभूव + आयतनम् → बभूवायतनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः
‘बभूव’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आयतनम्’ प्रथमा, एकवचनम्
अतिधार्मिकः ६५.१० अत्यन्तं धर्मनिष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वीर्यवान् + अतिधार्मिकः’ → ‘वीर्यवानतिधार्मिकः’ इति नकारस्य स्वरेण योगः
समासः
अतिशयेन धार्मिकः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चञ्चूर्यमाणम् ६५.११ इतस्ततः पुनः पुनः विचरत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चर्’ धातोः यङन्तात् शानच्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राक्षसद्वयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शार्दूलरूपिणौ ६५.१२ व्याघ्ररूपधारिणौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शार्दूलस्य रूपम् अस्ति ययोः तौ — इनि-प्रत्ययान्तम् (बहुव्रीह्यर्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
निर्मृगम् ६५.१३ मृगरहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निर्गताः मृगाः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
महेषुणा ६५.१३ महता बाणेन
सन्धिः
महा + इषुणा → महेषुणा — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महान् इषुः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विगतामर्षः ६५.१४ क्रोधरहितः
सन्धिः
विगत + अमर्षः → विगतामर्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विगतः अमर्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जघ्निवान् ६५.१६ हतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः क्वसु
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अन्तरधीयत ६५.१७ अदृश्यः अभवत्
सन्धिः
अन्तर् + अधीयत → अन्तरधीयत — रेफस्य स्वरेण संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘अन्तर् + धा’ धातुः (कर्मकर्तरि)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बहुवर्षगणायुतः ६५.१९ बहुवर्षपर्यन्तं प्रवृत्तः
सन्धिः
गण + आयुतः → गणायुतः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
बहूनां वर्षाणां गणः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन आयुतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वसिष्ठरूपी ६५.२० वसिष्ठस्य रूपं धृतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वसिष्ठस्य रूपम् अस्य अस्ति — इनि-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ब्रह्मरूपिणा ६५.२२ ब्राह्मणवेषधारिणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ब्रह्मणः (ब्राह्मणस्य) रूपम् अस्य अस्ति — इनि-प्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
संस्कारकुशलान् ६५.२२ पाकसंस्कारे निपुणान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सूदान् + संस्कार’ इति नकारः
समासः
संस्कारे कुशलाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्भ्रान्तमानसः ६५.२४ व्याकुलचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्भ्रान्तं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सूदवेषम् ६५.२४ पाचकस्य रूपम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सूदस्य वेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कल्माषताम् ६५.३२ चित्रवर्णत्वम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कल्माष’ शब्दात् तल्-प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कल्माषपादः ६५.३३ चित्रपादः (सौदासस्य नाम)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कल्माषौ पादौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रोषपरीतेन ६५.३५ क्रोधाविष्टेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रोषेण परीतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपभुज्यारिसूदनः ६५.३७ भुक्त्वा शत्रुनाशकः
सन्धिः
उपभुज्य + अरिसूदनः → उपभुज्यारिसूदनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अरीन् सूदयति इति अरिसूदनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘उपभुज्य’ ल्यबन्तम्; ‘अरिसूदनः’ प्रथमा, एकवचनम्
सुदारुणाम् ६५.३९ अतिभयङ्कराम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु दारुणा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्