॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ६४

उत्तरकाण्डम् — चतुःषष्टितमः सर्गः

शत्रुघ्नस्य प्रस्थानम्

रामेण दत्ताः सेना धनं च, भृत्यवर्गस्य सन्तोषस्य महत्त्वम्, एकाकिनः गमनस्य उपदेशः, वर्षाकाले लवणवधः, सेनायाः प्रेषणम्, मातृगुरुवन्दनम्, मासम् उषित्वा प्रयाणम्

शत्रुघ्नं प्रशस्य रामः पुनः उवाच — चत्वारि अश्वसहस्राणि, द्वे रथसहस्रे, उत्तमं गजशतम्, अन्तरापणवीथ्यः, नटनर्तकाः, सुवर्णस्य नियुतं च त्वाम् अनुगच्छन्तु। सुभृतं हृष्टं बलं सम्भाषया सम्प्रदानेन च रञ्जय, यतः सुप्रीतः भृत्यवर्गः एव सर्वस्य मूलम्। महतीं चमूं पुरतः प्रस्थाप्य एकः एव धनुष्पाणिः मधुवनं गच्छ, यथा लवणः त्वां युद्धकाङ्क्षिणं न जानीयात्; तस्य अन्यः मृत्युः नास्ति, यः तं पश्यति सः वध्यः। ग्रीष्मे अपयाते वर्षारात्रे उपागते तं हन्याः। सैनिकाः महर्षीन् पुरस्कृत्य गङ्गां तरेयुः, नदीतीरे बलं स्थाप्य त्वं लघुविक्रमः अग्रतः गच्छ। शत्रुघ्नः सेनामुख्यान् आहूय निवासस्थानानि अविरोधेन पालयितुम् आदिदेश, सेनां प्रस्थाप्य मातॄः रामं भरतलक्ष्मणौ वसिष्ठं च प्रणम्य रामानुज्ञातः निर्जगाम। सेनां पुरतः प्रेष्य सः मासं नरेन्द्रपार्श्वे उषित्वा प्रयातः।

१सेनायाः धनस्य च प्रदानम्

१एवमुक्त्वा च काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः।
पुनरेवापरं वाक्यमुवाच रघुनन्दनः॥

२इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ।
रथानां द्वे सहस्रे च गजानां शतमुत्तमम्॥

३अन्तरापणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं तथैव नटनर्तकाः॥

४हिरण्यस्य सुवर्णस्य नियुतं पुरुषर्षभ।
आदाय गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तधनवाहनः॥

पूर्वसर्गान्ते लवणवधस्य उपायम् उपदिश्य रामः काकुत्स्थं शत्रुघ्नं पुनः पुनः प्रशशंस, ततः रघुनन्दनः अपरं वाक्यम् उवाच। राज्ये अभिषिक्तस्य राज्ञः कृते सेना कोशः च आवश्यकौ इति सः जानाति। हे पुरुषर्षभ, इमानि चत्वारि अश्वसहस्राणि, रथानां द्वे सहस्रे, गजानाम् उत्तमं शतं च त्वाम् अनुगच्छन्तु। न केवलं योधाः — नानापण्यैः उपशोभिताः अन्तरापणवीथ्यः, अर्थात् विपणिजनाः, नटनर्तकाः च काकुत्स्थम् अनुगच्छन्तु। नूतनं नगरं स्थापयितुं वाणिज्यं मनोरञ्जनं च अपेक्षितम् इति रामस्य दूरदृष्टिः। हिरण्यस्य सुवर्णस्य च नियुतं — दशलक्षमितं धनम् — आदाय, हे शत्रुघ्न, पर्याप्तधनवाहनः सन् गच्छ। एवं रामः अनुजं केवलं युद्धाय न, अपितु नवीनस्य राज्यस्य स्थापनाय अपि सज्जीकरोति। सः जानाति यत् लवणवधानन्तरं तत्र पुरनिवेशः कर्तव्यः भविष्यति, अतः सर्वविधं साधनं प्रेषयति। पितृवत् स्नेहः राजोचिता नीतिः च अत्र एकत्र दृश्येते।

Having taught Śatrughna how Lavaṇa could be killed, Rāma praised him again and again, and then the delight of the Raghus spoke once more; he knew that a newly consecrated king needs an army and a treasury. "Let four thousand horses go with you, bull among men, two thousand chariots and a hundred of the finest elephants. And let the market-streets go too, rich with every kind of merchandise," that is, the traders, "and the actors and dancers. Take a million in gold and bullion, Śatrughna, and go well furnished with wealth and carriages." Rāma looked ahead: a new city needs trade and entertainment as well as soldiers. So he equipped his brother not only for battle but for founding a new kingdom, knowing that once Lavaṇa was dead a city would have to be built there, and he sent every kind of resource. A father's affection and a king's policy are seen together here.

२भृत्यवर्गस्य सन्तोषस्य महत्त्वम्

५बलं च सुभृतं वीर हृष्टतुष्टमनुद्धतम्।
सम्भाषासम्प्रदानेन रञ्जयस्व नरोत्तम॥

६नह्यर्थास्तत्र तिष्ठन्ति न दारा न च बान्धवाः।
सुप्रीतो भृत्यवर्गस्तु यत्र तिष्ठति राघव॥

रामः राजनीतेः मूलं सूत्रम् उपदिशति — हे वीर, सुभृतं हृष्टतुष्टम् अनुद्धतं बलं सम्भाषया सम्प्रदानेन च रञ्जयस्व, हे नरोत्तम। सैन्यं केवलं वेतनेन न, अपितु मधुरया वाण्या दानेन च प्रसादनीयम्। अनुद्धतम् इति विशेषणं विनीतं सैन्यं सूचयति — तत् अनुशासितं, न उच्छृङ्खलम्। ततः सामान्यं तत्त्वं वदति — यत्र न अर्थाः तिष्ठन्ति, न दाराः, न च बान्धवाः, तत्र अपि यदि भृत्यवर्गः सुप्रीतः तिष्ठति, हे राघव, तदा सर्वं सिध्यति। अर्थात् दूरदेशे धनं, पत्नी, बन्धवः च न सहायाः; तत्र सन्तुष्टाः अनुचराः एव राज्ञः बलम्। एषः उपदेशः अर्थशास्त्रस्य ‘प्रकृतिरञ्जनम्’ इति सिद्धान्तेन सङ्गच्छते। रामः स्वयम् वानरसेनायाः प्रीत्या एव लङ्कां जितवान्, अतः तस्य अनुभवः अत्र वदति।

Then Rāma taught him a root principle of kingship. "Keep your army content, hero, well paid, glad and cheerful and well disciplined, winning it over with kind words and gifts, best of men." An army must be won not by wages alone but by gentle speech and generosity, and "disciplined" means an orderly force, not an unruly one. Then he stated the general truth: "Far from home, Rāghava, it is not wealth that stands by a man, nor wives nor kinsmen; it is a well-pleased band of followers." In a distant land money, a wife or relatives are no help; contented followers are a king's real strength. The counsel agrees with the teaching of statecraft that a ruler must keep his people content, and it came from Rāma's own experience, for he had conquered Laṅkā through the devotion of the monkey army.

३एकाकिनः गमनम्, वर्षाकाले वधः

७अतो हृष्टजनाकीर्णां प्रस्थाप्य महतीं चमूम्।
एक एव धनुष्पाणिर्गच्छ त्वं मधुनो वनम्॥

८यथा त्वां न प्रजानाति गच्छन्तं युद्धकाङ्क्षिणम्।
लवणस्तु मधोः पुत्रस्तथा गच्छेरशङ्कितम्॥

९न तस्य मृत्युरन्योऽस्ति कश्चिद्धि पुरुषर्षभ।
दर्शनं योऽभिगच्छेत स वध्यो लवणेन हि॥

१०स ग्रीष्म अपयाते तु वर्षारात्र उपागते।
हन्यास्त्वं लवणं सौम्य स हि कालोऽस्य दुर्मतेः॥

ततः रामः युद्धस्य नीतिम् उपदिशति — हृष्टजनाकीर्णां महतीं चमूं पुरतः प्रस्थाप्य त्वम् एकः एव धनुष्पाणिः मधुनः वनं गच्छ। किमर्थम्? यथा मधोः पुत्रः लवणः त्वां युद्धकाङ्क्षिणं गच्छन्तं न प्रजानीयात्, तथा अशङ्कितं गच्छेः। महती सेना दृष्ट्वा सः शङ्कितः सन् शूलं सज्जीकुर्यात्, ततः सः अवध्यः स्यात्। तस्य अन्यः मृत्युः नास्ति, हे पुरुषर्षभ; यः कश्चित् तस्य दर्शनम् अभिगच्छेत्, सः लवणेन वध्यः एव। अतः गोपनम् एव विजयस्य उपायः। कालम् अपि रामः निर्दिशति — ग्रीष्मे अपयाते वर्षारात्रे उपागते, हे सौम्य, त्वं लवणं हन्याः; सः हि तस्य दुर्मतेः कालः। वर्षाकाले किमर्थम् इति कविः स्पष्टं न वदति; सम्भवतः तदा राक्षसः आहारार्थं दूरं गच्छति, अथवा तस्य बलं क्षीयते। दैवज्ञवत् रामः कालस्य अनुकूलतां जानाति। एवं स्थानं — द्वारम्, कालः — वर्षाः, विधिः — एकाकी गुप्तः च इति त्रयं निश्चितम्।

Next he taught him the tactics of the campaign. "Send this great host full of glad men on ahead, and go alone, bow in hand, to Madhu's forest, so that Lavaṇa, Madhu's son, does not know that you are coming to fight. Go in such a way that he suspects nothing." If Lavaṇa saw a great army he would grow suspicious and have his spear ready, and then he could not be killed. "There is no other way for him to die, bull among men; whoever comes into his sight is killed by Lavaṇa." Secrecy, then, was the way to victory. Rāma named the time as well. "When the hot season is past and the nights of the rains have come, then you should kill Lavaṇa, gentle one, for that is the wicked one's appointed time." The poet does not say plainly why the rains should be the time; perhaps the demon went further afield for food then, or his strength waned. Like one who reads the times, Rāma knew when the moment would be favourable. So all three were settled: the place, the gate; the time, the rains; the method, alone and in secret.

४सेनायाः मार्गः, सेनामुख्यानाम् आदेशः

११महर्षींस्तु पुरस्कृत्य प्रयान्तु तव सैनिकाः।
यथा ग्रीष्मावशेषेण तरेयुर्जाह्नवीजलम्॥

१२तत्र स्थाप्य बलं सर्वं नदीतीरे समाहितः।
अग्रतो धनुषा सार्धं गच्छ त्वं लघुविक्रम॥

१३एवमुक्तस्तु रामेण शत्रुघ्नस्तान्महाबलान्।
सेनामुख्यान्समानीय ततो वाक्यमुवाच ह॥

१४एते वो गणिता वासा यत्र तत्र निवत्स्यथ।
स्थातव्यं चाविरोधेन यथा बाधा न कस्यचित्॥

रामः सेनायाः मार्गं निर्दिशति — तव सैनिकाः महर्षीन् पुरस्कृत्य प्रयान्तु, यथा ग्रीष्मावशेषेण जाह्नवीजलं तरेयुः। ग्रीष्मस्य अन्ते गङ्गायाः जलं न्यूनं भवति, अतः तदा सुखेन तर्तुं शक्यते। महर्षीणाम् अग्रे गमनं मार्गदर्शनाय, यतः ते यमुनातीरवासिनः मार्गं जानन्ति। तत्र नदीतीरे सर्वं बलं स्थाप्य त्वं समाहितः लघुविक्रमः धनुषा सार्धम् अग्रतः गच्छ। एवं रामेण उक्तः शत्रुघ्नः तान् महाबलान् सेनामुख्यान् समानीय वाक्यम् उवाच — एते वः गणिताः वासाः, यत्र तत्र निवत्स्यथ। अविरोधेन स्थातव्यं, यथा कस्यचित् अपि बाधा न स्यात्। नवः राजा प्रथमम् एव प्रजापीडनं निवारयति — सेना मार्गे ग्रामवासिनां कष्टं न कुर्यात् इति। एतत् शत्रुघ्नस्य धर्मनिष्ठं शासनं सूचयति; रामस्य शिक्षा तस्य आचरणे तत्क्षणम् एव दृश्यते।

Rāma also laid out the army's route. "Let your soldiers march with the great seers in front, so that they cross the waters of the Jāhnavī while the last of the hot season lasts," when the Gaṅgā runs low and is easy to cross; the seers went ahead to guide them, since they lived on the Yamunā and knew the way. "Station the whole army on the river bank, and you go on ahead, alert, with your bow, you who move so swiftly." When Rāma had said this, Śatrughna summoned the mighty commanders of the army and told them, "These are the camps assigned to you, wherever you are to halt. Stay there without friction, so that no one is troubled." The new king's first concern was to prevent any hardship to the people: the army was not to burden the villagers along the way. That shows how righteous Śatrughna's rule would be, and Rāma's teaching appeared at once in his conduct.

५मातृगुरुवन्दनम्, प्रस्थानं च

१५तथा तांस्तु समाज्ञाप्य प्रस्थाप्य च महद्बलम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत्॥

१६रामं प्रदक्षिणीकृत्य शिरसाभिप्रणम्य च।
लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥

१७पुरोहितं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान्।
रामेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः॥

१८प्रस्थाप्य सेनामथ सोऽग्रतस्तदा गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसंकुलाम्।
उवास मासं तु नरेन्द्रपार्श्वतस्त्वथ प्रयातो रघुवंशवर्धनः॥

एवं सेनामुख्यान् समाज्ञाप्य महत् बलं प्रस्थाप्य च शत्रुघ्नः कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं च अभ्यवादयत्। मातॄणां त्रयाणाम् अपि वन्दनं समानम् — रघुकुले सर्वाः मातरः समानं पूज्याः। ततः रामं प्रदक्षिणीकृत्य शिरसा अभिप्रणम्य च, लक्ष्मणं भरतं च कृताञ्जलिः प्रणिपत्य, पुरोहितं वसिष्ठं च प्रयतात्मवान् शत्रुघ्नः प्रणनाम। रामेण अभ्यनुज्ञातः शत्रुतापनः शत्रुघ्नः प्रदक्षिणं कृत्वा महाबलः निर्जगाम। यात्रारम्भे गुरुजनानाम् आशीर्वादः मङ्गलकरः इति भारतीयः आचारः अत्र पालितः। अन्ते वंशस्थवृत्तेन कविः उपसंहरति — गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसंकुलां सेनां पुरतः प्रस्थाप्य रघुवंशवर्धनः सः मासं नरेन्द्रस्य रामस्य पार्श्वे उवास, ततः प्रयातः। सेना मार्गे स्थास्यति, सः तु मासानन्तरं शीघ्रं गत्वा ताम् अनुगमिष्यति। एवं रामस्य योजना — सेना पुरतः, नायकः पश्चात् एकाकी — यथावत् पालिता।

When he had given the commanders their orders and sent the great army on its way, Śatrughna saluted Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī alike, for in Raghu's house all the mothers were equally honoured. He walked reverently round Rāma and bowed his head to him, bowed with joined palms to Lakṣmaṇa and Bharata, and, self-controlled, bowed also to the family priest Vasiṣṭha. With Rāma's leave, mighty Śatrughna, scorcher of foes, walked round them all and went out. To seek the blessing of one's elders at the start of a journey brings good fortune, and that custom was kept here. The poet closes the sarga in a longer metre: having sent the army on ahead, thronged with lordly elephants and the finest horses, he who increased the line of Raghu stayed a month at the king's side, and then set out. The army would wait on the road, and after a month he would travel swiftly to join it. So Rāma's plan, the army ahead and the leader following alone, was carried out exactly.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२७ पदानि
प्रशस्य ६४.१ स्तुत्वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + शंस्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अश्वसहस्राणि ६४.२ सहस्रशः अश्वाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘इमानि + अश्व’ → ‘इमान्यश्व’ इति बाह्यः यण्सन्धिः
समासः
अश्वानां सहस्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अन्तरापणवीथ्यः ६४.३ विपणिमार्गाः, हाटजनाः
सन्धिः
अन्तर + आपण → अन्तरापण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
अन्तरे आपणाः (सप्तमीतत्पुरुषः); तेषां वीथ्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नानापण्योपशोभिताः ६४.३ विविधवस्तुभिः शोभमानाः
सन्धिः
पण्य + उपशोभिताः → पण्योपशोभिताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नानाविधानि पण्यानि (कर्मधारयः); तैः उपशोभिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नटनर्तकाः ६४.३ अभिनेतारः नृत्यकाराः च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नटाः च नर्तकाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
नियुतम् ६४.४ दशलक्षम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + यु’ धातोः क्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पर्याप्तधनवाहनः ६४.४ यथेष्टधनवाहनयुक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धनानि च वाहनानि च (द्वन्द्वः); पर्याप्तानि धनवाहनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हृष्टतुष्टम् ६४.५ प्रसन्नं सन्तुष्टं च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हृष्टं च तत् तुष्टं च — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनुद्धतम् ६४.५ विनीतम्, अनुशासितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न उद्धतम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सम्भाषासम्प्रदानेन ६४.५ मधुरवचनेन दानेन च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्भाषा च सम्प्रदानं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
भृत्यवर्गः ६४.६ सेवकसमूहः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘भृत्यवर्गस्तु’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
भृत्यानां वर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हृष्टजनाकीर्णाम् ६४.७ प्रसन्नैः भटैः पूर्णाम्
सन्धिः
जन + आकीर्णाम् → जनाकीर्णाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हृष्टाः जनाः (कर्मधारयः); तैः आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘चमूम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
धनुष्पाणिः ६४.७ हस्ते धनुः धारयन्
सन्धिः
धनुः + पाणिः → धनुष्पाणिः — विसर्गस्य षत्वम्; पदान्ते ‘धनुष्पाणिर्गच्छ’ इति रेफः
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — व्यधिकरणबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
युद्धकाङ्क्षिणम् ६४.८ युद्धम् इच्छन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
युद्धं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अशङ्कितम् ६४.८ शङ्कां विना, अविज्ञातम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘गच्छेः + अशङ्कितम्’ → ‘गच्छेरशङ्कितम्’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
न शङ्कितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्) — मुद्रणे ‘अशङ्कितम्’; समीक्षिते ‘aśaṅkitaḥ’
वर्षारात्रः ६४.१० वर्षाकालः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वर्षारात्र उपागते’ इति विसर्गलोपः
समासः
वर्षाणां रात्रिः — षष्ठीतत्पुरुषः (समासान्तः अच्)
विभक्तिः
मूले ‘वर्षारात्रे’ — सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
ग्रीष्मावशेषेण ६४.११ ग्रीष्मस्य अन्तिमभागे
सन्धिः
ग्रीष्म + अवशेषेण → ग्रीष्मावशेषेण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
ग्रीष्मस्य अवशेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जाह्नवीजलम् ६४.११ गङ्गायाः जलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जाह्नव्याः जलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
लघुविक्रम ६४.१२ हे शीघ्रपराक्रम
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लघुः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
निवत्स्यथ ६४.१४ निवासं करिष्यथ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + वस्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
अविरोधेन ६४.१४ विरोधं विना, शान्त्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘च + अविरोधेन’ → ‘चाविरोधेन’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न विरोधः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अभ्यवादयत् ६४.१५ प्रणनाम
सन्धिः
अभि + अवादयत् → अभ्यवादयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + वद्’ णिजन्तम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रदक्षिणीकृत्य ६४.१६ दक्षिणतः परिक्रम्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रदक्षिण + च्वि + कृ — च्व्यन्तः गतिसमासः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
प्रयतात्मवान् ६४.१७ संयतचित्तः
सन्धिः
प्रयत + आत्मवान् → प्रयतात्मवान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
प्रयतः आत्मा (कर्मधारयः); तद्वान् — मतुप्-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शत्रुतापनः ६४.१७ शत्रूणां पीडकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शत्रून् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसंकुलाम् ६४.१८ गजाश्वसमूहैः व्याप्ताम्
सन्धिः
गज + इन्द्र → गजेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); प्रवर + ओघ → प्रवरौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
गजेन्द्राः च वाजिप्रवराः च (द्वन्द्वः); तेषाम् ओघैः संकुला — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सेनाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नरेन्द्रपार्श्वतः ६४.१८ राज्ञः समीपे
सन्धिः
नर + इन्द्र → नरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
नरेन्द्रस्य पार्श्वः — षष्ठीतत्पुरुषः; ततः तसिल्
विभक्तिः
अव्ययम् (सप्तम्यर्थे तसिल्)