॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ६३

उत्तरकाण्डम् — त्रिषष्टितमः सर्गः

शत्रुघ्नाभिषेकः शूलरहस्यं च

शत्रुघ्नस्य लज्जा आज्ञास्वीकारश्च, मधुरायाः राज्ये अभिषेकः, दिव्यशरस्य प्रदानं तस्य उत्पत्तिकथा, लवणस्य शूलस्य स्वरूपम्, शूलरहितं लवणं द्वारे हन्तुम् उपायः

रामेण एवम् आदिष्टः शत्रुघ्नः लज्जितः सन् ‘ज्येष्ठेषु तिष्ठत्सु कनीयसः अभिषेकः अधर्मः’ इति मन्दम् उवाच, तथापि रामस्य शासनं दुरतिक्रमम् इति मत्वा ‘मध्यमे भरते प्रतिजानति मया लवणं हनिष्यामि इति दुरुक्तम्, तस्य फलम् एतत्’ इति स्वीकृत्य ‘मत्कृतम् अधर्मं जहि’ इति प्रार्थयत। हृष्टः रामः सम्भारान् आनाय्य पुरोधसा मन्त्रिभिः ऋत्विग्भिः च सह शत्रुघ्नम् अभ्यषिञ्चत्; स्कन्दः इव सः बभौ, पौराः राजस्त्रियः यमुनातीरवासिनः ऋषयः च हृष्टाः, लवणं हतम् एव मेनिरे। ततः रामः शत्रुघ्नम् अङ्के आरोप्य अमोघं दिव्यं शरं ददौ — यः महार्णवे शयानेन स्वयम्भुवा मधुकैटभवधाय सृष्टः, रावणवधे अपि भूतत्रासभयात् न मुक्तः। लवणस्य त्र्यम्बकदत्तं शूलं भवने पूज्यते; आहारार्थं निर्गतं शूलरहितं तं पुरप्रवेशात् पूर्वं द्वारि स्थित्वा युद्धाय आह्वय, अन्यथा सः अवध्यः इति रामः उपदिदेश।

१शत्रुघ्नस्य लज्जा, धर्मसङ्कटस्य कथनम्

१एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत्।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह॥

२अधर्मं विद्म काकुत्स्थ अस्मिन्नर्थे नरेश्वर।
कथं तिष्ठत्सु ज्येष्ठेषु कनीयानभिषिच्यते॥

३अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम्॥

४त्वत्तो मया श्रुतं वीर श्रुतिभ्यश्च मया श्रुतम्।
नोत्तरं हि मया वाच्यं मध्यमे प्रतिजानति॥

पूर्वसर्गे रामः शत्रुघ्नं मधुपुरस्य राज्ये अभिषेक्तुं निश्चितवान्। तत् वचनं श्रुत्वा वीर्यसम्पन्नः अपि शत्रुघ्नः परां व्रीडाम् उपागमत्, मन्दं मन्दं च अवदत्। मन्दं मन्दम् इति पदद्वयं तस्य सङ्कोचं दर्शयति — शूरः सन् अपि ज्येष्ठस्य पुरतः सः विनीतः। सः प्रथमं धर्मसङ्कटं स्पष्टयति — हे काकुत्स्थ, अस्मिन् अर्थे अधर्मं वयं जानीमः; ज्येष्ठेषु भ्रातृषु तिष्ठत्सु कनीयान् कथम् अभिषिच्यते इति। रघुकुले ज्येष्ठस्य एव राज्याधिकारः इति परम्परा; भरतः लक्ष्मणः च तस्मात् ज्येष्ठौ। तथापि सः अग्रे वदति — तव शासनम् अवश्यं करणीयम्, हे महाभाग, तत् दुरतिक्रमम्। एवं धर्मस्य द्वौ पक्षौ सः पुरतः स्थापयति — एकतः ज्येष्ठानाम् अधिकारः, अपरतः राज्ञः आज्ञा। ततः सः आत्मनः दोषम् अन्विष्यति — मया त्वत्तः श्रुतम्, श्रुतिभ्यः अपि श्रुतम्, यत् मध्यमे भरते लवणवधं प्रतिजानति सति मया उत्तरं न वाच्यम् आसीत्। अत्र ‘श्रुतम्’ इति पदस्य त्रिः आवृत्तिः उपदेशस्य दृढतां सूचयति। ज्येष्ठभ्रातुः वचनम् अतिक्रम्य स्वयं प्रतिज्ञाकरणम् एव तस्य मते अपराधः।

In the last sarga Rāma had resolved to consecrate Śatrughna king of Madhu's city. Hearing this, Śatrughna, valiant as he was, was overcome with embarrassment and spoke very slowly, for however brave, he was humble before his elder brother. First he set out the moral difficulty. "Kākutstha, lord of men, we know this to be against dharma: how can the youngest be consecrated while his elder brothers still stand?" In Raghu's line the right to rule belonged to the eldest, and Bharata and Lakṣmaṇa were both older than he. "And yet," he went on, "your command, bull among men, must certainly be carried out; your command, most fortunate one, cannot be overstepped." So he laid both sides of dharma before them, the elders' right on one hand and the king's command on the other. Then he looked for his own fault. "I have heard it from you, hero, and I have heard it from the scriptures: when my middle brother had pledged himself, I ought to have said nothing." He stresses what he had heard, as though to show how firmly the teaching was fixed in him: in his view his offence lay in speaking up and pledging himself over his elder brother's word.

२दुरुक्तस्य फलम्, आज्ञास्वीकारः

५व्याहृतं दुर्वचो घोरं हन्तास्मि लवणं मृधे।
तस्यैवं मे दुरुक्तस्य दुर्गतिः पुरुषर्षभ॥

६उत्तरं नहि वक्तव्यं ज्येष्ठेनाभिहिते पुनः।
अधर्मसहितं चैव परलोकविवर्जितम्॥

७सोऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामीति चोत्तरम्।
मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद॥

८कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ।
अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन॥

शत्रुघ्नः स्वं दोषं विवृणोति — ‘लवणं मृधे हन्तास्मि’ इति मया घोरं दुर्वचः व्याहृतम्; तस्य एवं दुरुक्तस्य फलरूपेण इयं मे दुर्गतिः, हे पुरुषर्षभ। सः अभिषेकं सम्मानं न मन्यते, अपितु दण्डरूपेण पश्यति। ज्येष्ठेन अभिहिते पुनः उत्तरं न वक्तव्यम्; तादृशं वचनम् अधर्मसहितं परलोकविवर्जितं च भवति इति सः वदति। अतः सः निश्चिनोति — हे काकुत्स्थ, सः अहं द्वितीयम् उत्तरं न वक्ष्यामि; मा द्वितीयेन उत्तरेण द्वितीयः दण्डः मयि निपतेत्, हे मानद। अत्र विनोदस्य सूक्ष्मः आभासः अपि — यदि पुनः प्रतिवदामि, ततः अपि गुरुतरः दण्डः भवेत्! अन्ते सः सर्वथा आत्मानं समर्पयति — हे राजन्, अहं तव कामकारः अस्मि; तव इच्छानुसारम् एव करिष्यामि। किन्तु एकां याचनां करोति — हे रघुनन्दन, मत्कृते यः अधर्मः भवेत्, तं त्वं जहि। राज्ञः आज्ञया कृतं कर्म राज्ञः उत्तरदायित्वे भवति इति धर्मशास्त्रस्य मतम् अत्र अनुसृतम्। एवं शत्रुघ्नः विनयं धर्मबुद्धिं च न त्यजन् आज्ञां स्वीकरोति; तस्य वचनेषु अहङ्कारस्य लेशः अपि नास्ति।

"I spoke a harsh and dreadful word," he said, "'I shall kill Lavaṇa in battle,' and this plight of mine, bull among men, is the fruit of that ill-spoken word." He did not see the consecration as an honour but as a punishment. "When an elder has spoken, no reply should be made again; such a reply is bound up with unrighteousness and cut off from the world to come. So, Kākutstha, I will not make a second reply, in case a second punishment falls on me, giver of honour." There is a faint glint of humour in it too: if he answered back again, an even heavier penalty might follow! In the end he gave himself up entirely. "I am here to do your will, O king, bull among men. But, Kākutstha, delight of the Raghus, take upon yourself whatever unrighteousness may fall on me in this." He followed the teaching of the law-books that a deed done at the king's command is the king's responsibility. So Śatrughna accepted the command without giving up his humility or his sense of dharma, and there was not a trace of pride in what he said.

३रामस्य हर्षः, अभिषेकसामग्र्याः आनयनम्

९एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना।
उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा॥

१०सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम्॥

११पुरोधसं च काकुत्स्थ नैगमानृत्विजस्तथा।
मन्त्रिणश्चैव तान्सर्वानानयध्वं ममाज्ञया॥

१२राज्ञः शासनमाज्ञाय तथाकुर्वन्महारथाः।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम्॥

१३प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा।
ततोऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः॥

शूरेण महात्मना शत्रुघ्नेन एवम् उक्ते रामः संहृष्टः अभवत्। अनुजस्य विनयेन आज्ञास्वीकारेण च तस्य मनः प्रसन्नम्। सः भरतं लक्ष्मणं च आदिदेश — अभिषेकस्य सम्भारान् समाहिताः आनयध्वम्; अद्य एव पुरुषव्याघ्रं राघवं शत्रुघ्नम् अभिषेक्ष्यामि। ‘अद्य एव’ इति पदं रामस्य त्वरां सूचयति, यतः ऋषयः लवणभयात् पीडिताः, विलम्बः न युक्तः। सः पुनः आदिशति — पुरोधसं वसिष्ठं, नैगमान्, ऋत्विजः, तान् सर्वान् मन्त्रिणः च मम आज्ञया आनयत। राज्याभिषेकः केवलं कुटुम्बस्य उत्सवः न, अपितु राज्यस्य सर्वेषाम् अङ्गानां — पुरोहितानां, ऋत्विजां, पौरजनानां, मन्त्रिणां — सम्मत्या क्रियते इति अत्र दर्शितम्। राज्ञः शासनम् आज्ञाय महारथाः भरतलक्ष्मणौ तथा अकुर्वन्। पुरोधसं पुरस्कृत्य अभिषेकसमारम्भं कृत्वा राजानः ब्राह्मणाः च राजभवनं प्रविष्टाः। ततः महात्मनः शत्रुघ्नस्य अभिषेकः ववृधे — विधिवत् प्रावर्तत। पुरोहितस्य अग्रस्थानं वैदिकस्य विधेः प्राधान्यं दर्शयति। रामस्य आज्ञायाः शीघ्रं पालनं भ्रातॄणाम् ऐक्यं च अत्र स्पष्टम्।

When the heroic, great-souled Śatrughna had spoken, Rāma was delighted, pleased by his younger brother's modesty and his acceptance of the command. He told Bharata and Lakṣmaṇa, "Bring the things needed for the consecration, and see to it carefully. This very day I will consecrate this tiger among men, Śatrughna." "This very day" shows his haste, for the seers were suffering in fear of Lavaṇa and delay was not right. "And by my order, bring the family priest, the townsmen, the officiating priests and all the ministers." A royal consecration was not merely a family celebration; it was carried out with the assent of every part of the kingdom, priests, officiants, citizens and ministers. Taking in the king's command, those great chariot-warriors did as he said. With the family priest in front, showing the primacy of the Vedic rite, the ceremonies began, kings and brahmins entered the royal palace, and the consecration of the great-souled Śatrughna went forward with due rites. Rāma's order was swiftly obeyed, and the brothers' unity is plain.

४अभिषिक्तस्य शोभा, सर्वेषां हर्षः

१४सम्प्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च।
अभिषिक्तस्तु काकुत्स्थो बभौ चादित्यसंनिभः॥

१५अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव दिवौकसैः।
अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥

१६पौराः प्रमुदिताश्चासन्ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः।
कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा॥

१७चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः।
ऋषयश्च महात्मानो यमुनातीरवासिनः॥

सः अभिषेकः श्रीमान्, राघवस्य पुरस्य च सम्प्रहर्षकरः अभवत्। अभिषिक्तः काकुत्स्थः शत्रुघ्नः आदित्यसंनिभः बभौ। कविः उपमां ददाति — यथा पुरा सेन्द्रैः दिवौकसैः स्कन्दः देवसेनापतित्वे अभिषिक्तः, तथा अयम्। एषा उपमा सार्थका — स्कन्दः तारकासुरं हन्तुम् अभिषिक्तः, शत्रुघ्नः लवणं हन्तुम्। उभयत्र अभिषेकः असुरवधस्य पूर्वाङ्गम्। अक्लिष्टकर्मणा रामेण शत्रुघ्ने अभिषिक्ते पौराः बहुश्रुताः ब्राह्मणाः च प्रमुदिताः आसन्। कौसल्या सुमित्रा केकयी च, याः अन्याः राजयोषितः ताः अपि राजभवने मङ्गलं चक्रुः। मातृणाम् एकत्र मङ्गलाचरणं रघुकुलस्य पुनः प्राप्तं सौमनस्यं सूचयति — या कैकेयी पूर्वं रामस्य अभिषेकं निरुद्धवती, सा अद्य कनिष्ठस्य अभिषेके मङ्गलं करोति। यमुनातीरवासिनः महात्मानः ऋषयः अपि, ये लवणभयात् रामं शरणं गताः, अभिषेकस्य वार्तां श्रुत्वा प्रमुदिताः। ते सर्वे जनाः हर्षेण एकत्र मिलिताः, राज्यं च उत्सवमयं जातम्। एवं सर्गस्य अयं भागः राज्यस्य सर्वेषां वर्गाणाम् आनन्दं चित्रयति।

The consecration was splendid and brought great joy to Rāghava and to the whole city. Consecrated, Kākutstha shone like the sun, as Skanda once shone when the gods with Indra consecrated him commander of their army. The comparison is apt: Skanda was consecrated to kill the asura Tāraka, Śatrughna to kill Lavaṇa, and in both cases the consecration was the prelude to an asura's death. When Rāma, whose deeds cost him no strain, had consecrated Śatrughna, the citizens and the learned brahmins rejoiced. Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī, and the other royal women too, performed auspicious rites in the palace. The mothers celebrating together shows the harmony that had returned to Raghu's house: Kaikeyī, who once stood in the way of Rāma's consecration, now joined in blessing the consecration of the youngest. And the great-souled seers who lived on the bank of the Yamunā, who had come to Rāma for refuge from fear of Lavaṇa, rejoiced too at the news. All the people came together in gladness, and the kingdom was filled with festivity; this part of the sarga pictures the joy of every rank in the realm.

५ऋषीणां विश्वासः, अङ्कारोपणं शरप्रदानं च

१८हतं लवणमाशंसुः शत्रुघ्नस्याभिषेचनात्।
ततोऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन्॥

१९अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरंजयः।
अनेन लवणं सौम्य हन्तासि रघुनन्दन॥

२०सृष्टः शरोऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे।
स्वयंभूरजितो दिव्यो यं नापश्यन्सुरासुराः॥

यमुनातीरवासिनः ऋषयः शत्रुघ्नस्य अभिषेचनात् एव लवणं हतम् आशंसुः — अभिषेकः सम्पन्नः इति एव लवणस्य मरणं निश्चितम् इति ते मेनिरे। रामस्य सङ्कल्पे तेषां दृढः विश्वासः। ततः राघवः अभिषिक्तं शत्रुघ्नम् अङ्कम् आरोप्य तस्य तेजः अभिपूरयन् मधुरां वाणीम् उवाच। अङ्कारोपणं पितुः इव वात्सल्यं दर्शयति; दशरथस्य अभावे ज्येष्ठः भ्राता एव पितृस्थाने। ‘तेजः अभिपूरयन्’ इति पदेन रामः स्वकीयं तेजः अनुजे सञ्चारयति इति सूच्यते। सः आह — अयं ते अमोघः दिव्यः परपुरंजयः शरः; हे सौम्य रघुनन्दन, अनेन लवणं हन्तासि। ततः सः शरस्य उत्पत्तिं कथयितुम् आरभते — हे काकुत्स्थ, यदा अजितः दिव्यः स्वयम्भूः महार्णवे शेते, यं सुरासुराः अपि न अपश्यन्, तदा अयं शरः सृष्टः। प्रलयकाले समुद्रे शयानस्य विष्णोः अवस्था अत्र निर्दिष्टा। शस्त्रस्य दिव्यं मूलं ज्ञात्वा शत्रुघ्नस्य विश्वासः दृढः भवेत् इति रामस्य अभिप्रायः।

The seers of the Yamunā declared Lavaṇa as good as dead the moment Śatrughna was consecrated; once the consecration was done, they believed, his death was certain, so firm was their trust in Rāma's resolve. Then Rāghava took the newly consecrated Śatrughna on his lap, with a father's tenderness, for with Daśaratha gone the eldest brother stood in his father's place, and filling him with his own energy he spoke sweet words to him. "This is yours: an unfailing divine arrow that conquers enemy cities. With it, gentle one, delight of the Raghus, you will kill Lavaṇa." Then he told the arrow's origin. "This arrow was made, Kākutstha, when the unconquered divine Self-born lay on the great ocean, unseen by gods or demons." This refers to Viṣṇu lying on the ocean at the dissolution of the world. Rāma meant that knowing the weapon's divine source would make Śatrughna's confidence firm.

६शरस्य उत्पत्तिः, मधुकैटभवधः

२१अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं हि शरोत्तमः।
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः॥

२२मधुकैटभयोर्वीर विघाते सर्वरक्षसाम्।
स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि॥

२३तौ हत्वा जनभोगार्थे कैटभं तु मधुं तथा।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः॥

२४नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महान्ह्रासो भवेदिति॥

रामः शरकथां वर्धयति — सर्वभूतानाम् अदृश्यः सः देवः क्रोधाभिभूतः दुरात्मनोः मधुकैटभयोः विनाशार्थम् इमं शरोत्तमं ससर्ज। तौ असुरौ सर्वरक्षसां विघाते — सर्वप्राणिनां विनाशे — उद्यतौ आस्ताम्। त्रीन् लोकान् स्रष्टुकामः सः अनेन शरेण तौ युधि हतवान्। जनभोगार्थे कैटभं मधुं च हत्वा ततः अनेन शरमुख्येन सः लोकान् चकार। अत्र सृष्टेः पूर्वं दुष्टनाशः इति क्रमः — प्रथमं विघ्नानां निवारणं, ततः सृष्टिः। मधोः नाम अत्र द्विवारं स्मर्यते — आदिकाले मधुः असुरः अनेन शरेण हतः, अद्य मधोः पुत्रः लवणः अनेन एव हनिष्यते; अयं नामसाम्यस्य सूक्ष्मः विन्यासः। रामः अग्रे स्वकीयं संयमं दर्शयति — हे शत्रुघ्न, रावणवधार्थी अपि अहम् इमं शरं पूर्वं न मुक्तवान्, यतः भूतानां महान् ह्रासः भवेत् इति। एतेन शरस्य अपारा शक्तिः सूच्यते, रामस्य करुणा च। यः शरः रावणस्य कृते अपि न प्रयुक्तः, सः लवणाय प्रदीयते — एतेन लवणवधस्य गौरवं ज्ञायते।

"Invisible to all beings," Rāma continued, "that god in his anger created this finest of arrows to destroy the two evil ones, Madhu and Kaiṭabha, hero, who were bent on destroying every creature. Wishing to create the three worlds, he killed the pair of them in battle with this arrow. With this chief of arrows he slew Kaiṭabha and Madhu, so that beings might have the world to enjoy, and then he made the worlds." The order is that evil is destroyed before creation: first the obstacles are removed, then the world is made. And there is a subtle play on the name Madhu: at the beginning of time an asura named Madhu fell to this arrow, and now Lavaṇa, Madhu's son, would fall to the same one. Then Rāma revealed his own restraint. "Even when I sought Rāvaṇa's death, Śatrughna, I did not loose this arrow, fearing that it would bring great loss of life among living beings." This shows both the arrow's boundless power and Rāma's compassion; an arrow held back even from Rāvaṇa was now given for Lavaṇa, which shows how much the slaying of Lavaṇa mattered.

७लवणस्य शूलस्य स्वरूपम्

२५यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम्॥

२६तत्संनिक्षिप्य भवने पूज्यमानं पुनः पुनः।
दिशः सर्वाः समासाद्य प्राप्नोत्याहारमुत्तमम्॥

२७यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन्कश्चिदेनं समाह्वयेत्।
तदा शूलं गृहीत्वा तु भस्म रक्षः करोति हि॥

ततः रामः शत्रोः सामर्थ्यं विवृणोति, यतः शत्रोः बलम् अज्ञात्वा युद्धं न युक्तम्। महात्मना त्र्यम्बकेण शिवेन शत्रुविनाशाय मधवे दत्तं यत् उत्तमम् आयुधं महत् शूलम्, तत् इदानीं लवणस्य अधीनम्। लवणः तत् शूलं भवने संनिक्षिप्य पुनः पुनः पूजयति। सः सर्वाः दिशः समासाद्य उत्तमम् आहारं प्राप्नोति — प्राणिनां मांसम्। यदा तु कश्चित् युद्धम् आकाङ्क्षन् एनं समाह्वयेत्, तदा सः राक्षसः शूलं गृहीत्वा तं भस्म करोति। शूलस्य एषा शक्तिः अत्र स्पष्टम् उक्ता — तेन हस्तगतेन सः अजेयः। किन्तु शूलम् आयुधं भवने एव निहितम्, आहारार्थं निर्गच्छन् सः तत् न वहति इति अपि अत्र सूच्यते। एषः एव तस्य दौर्बल्यस्य अवकाशः। शिवस्य वरं रामः न अवमन्यते; प्रत्युत तं प्रमाणं मत्वा तस्य मर्यादायाम् एव उपायं अन्विष्यति। एतत् श्रीरामस्य धर्मबुद्धेः नीतिकौशलस्य च निदर्शनम्।

Next Rāma described the enemy's strength, since it is unwise to fight without knowing it. "The great spear, the supreme weapon that the great-souled Three-eyed One gave Madhu to destroy his enemies, is now in Lavaṇa's keeping. He keeps it laid away in his house and worships it again and again, and he goes out in every direction to find the finest food," the flesh of living creatures. "But when anyone who wants to fight challenges him, the rākṣasa takes up the spear and burns that man to ashes." With the weapon in his hand he could not be beaten. But it is also implied that the spear stayed in his house and that he did not carry it when he went out for food, and that was the opening his weakness offered. Rāma did not belittle Śiva's boon; he treated it as binding and looked for a remedy within its limits, an example of his righteousness and his skill in statecraft.

८शूलरहितं लवणं द्वारे हन्तुम् उपायः

२८स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविनाकृतम्।
अप्रविष्टं पुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः॥

२९अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम्॥

३०अन्यथा क्रियमाणे तु ह्यवध्यः स भविष्यति।
यदि त्वेवं कृतं वीर विनाशमुपयास्यति॥

३१एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययः।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम्॥

रामः उपायम् उपदिशति — हे पुरुषशार्दूल, सः त्वम् आयुधविनाकृतं तं लवणं पुरं प्रविष्टात् पूर्वम् एव धृतायुधः सन् द्वारि तिष्ठ। भवनम् अप्रविष्टं तं युद्धाय आह्वयेथाः, हे महाबाहो, ततः राक्षसं हन्तासि। अन्यथा क्रियमाणे सः अवध्यः भविष्यति; यदि तु एवं कृतं, हे वीर, ततः सः विनाशम् उपयास्यति। अन्ते रामः उपसंहरति — एतत् ते सर्वम् आख्यातम्, शूलस्य विपर्ययः च; श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम्। ‘विपर्ययः’ इति पदेन शूलस्य विपरीतः परिणामः — धारकस्य रक्षणं विना तस्य अभावे विनाशः — सूच्यते। नीतिशास्त्रस्य मूलतत्त्वम् अत्र — शत्रोः बलं यत्र नास्ति, तत्र कालः स्थानं च चेतव्ये। युद्धे विजयः केवलं पराक्रमेण न, अपितु बुद्ध्या अपि साध्यः। शत्रुघ्नः इदानीं दिव्यशरेण उपायज्ञानेन च सज्जः; अग्रिमेषु सर्गेषु सः एतत् उपदेशम् अक्षरशः पालयिष्यति। शिवस्य वरस्य गौरवं रक्षन् अपि रामः धर्मस्य विजयं साधयति — एतत् अस्य सर्गस्य सारः।

Then Rāma gave him the plan. "So, tiger among men, before Lavaṇa has gone back into his city, while he is without that weapon, stand at the gate with your own weapon ready. Challenge him to battle before he has entered his house, bull among men, and then, mighty-armed one, you will kill the rākṣasa. Done any other way, he cannot be killed; but if you do it like this, hero, he will meet his end." And he concluded, "I have told you everything, and how the spear can turn to its holder's undoing; for what the glorious Blue-throated Śiva has ordained cannot be overstepped." The spear protected its holder, but without it he was lost. Here is a first principle of statecraft: choose the time and place where the enemy's strength is absent, for victory in war comes not by valour alone but by intelligence as well. Śatrughna was now equipped with the divine arrow and with knowledge of the stratagem, and in the sargas that follow he will carry out this counsel to the letter. Honouring Śiva's boon while still securing the triumph of dharma: that is the heart of this sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
व्रीडा ६३.१ लज्जा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘व्रीडाम् + उपागमत्’ → ‘व्रीडामुपागमत्’ इति मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘व्रीड्’ धातोः अ-प्रत्ययः, टाप्
विभक्तिः
मूले ‘व्रीडाम्’ — द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वीर्यसम्पन्नः ६३.१ पराक्रमयुक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वीर्यसम्पन्नो मन्दं’ इति विसर्गस्य उत्वम्
समासः
वीर्येण सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विद्म ६३.२ जानीमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विद्’ धातुः (ज्ञाने)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम् (विदादेशरूपम्)
कनीयान् ६३.२ कनिष्ठः, अवरजः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘कनीयानभिषिच्यते’ इति नकारस्य स्वरेण योगः
समासः
समासः नास्ति — ‘अल्प/युवन्’ शब्दात् ईयसुन्-प्रत्यये ‘कन्’ आदेशः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दुरतिक्रमम् ६३.३ उल्लङ्घयितुम् अशक्यम्
सन्धिः
दुर् + अतिक्रमम् → दुरतिक्रमम् — रेफस्य स्वरेण संयोगः (सन्धिविशेषः नास्ति)
समासः
दुःखेन अतिक्रम्यते इति — खल्-प्रत्ययान्तम्, ‘दुर्’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रतिजानति ६३.४ प्रतिज्ञां कुर्वति सति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + ज्ञा’ धातोः शत्रन्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी, ‘मध्यमे’ इत्यनेन सह)
दुरुक्तस्य ६३.५ अनुचितस्य वचनस्य
सन्धिः
दुर् + उक्तस्य → दुरुक्तस्य — रेफस्य स्वरेण संयोगः
समासः
दुष्टम् उक्तम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ज्येष्ठेनाभिहिते ६३.६ ज्येष्ठभ्रात्रा उक्ते सति
सन्धिः
ज्येष्ठेन + अभिहिते → ज्येष्ठेनाभिहिते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पदे
विभक्तिः
‘ज्येष्ठेन’ तृतीया; ‘अभिहिते’ सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
परलोकविवर्जितम् ६३.६ परलोकहितात् रहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परः लोकः परलोकः (कर्मधारयः); परलोकेन विवर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कामकारः ६३.८ तव इच्छानुसारं कर्ता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘कामकारो ह्यहं’ इति विसर्गस्य उत्वम्
समासः
कामं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मत्कृते ६३.८ मम कारणात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मम कृते — षष्ठीतत्पुरुषवत् (‘कृते’ अव्ययम्)
विभक्तिः
अव्ययरूपम् (निमित्ते)
सम्भारान् ६३.१० सामग्रीः, उपकरणानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘सम्भारानभिषेकस्य’ इति नकारस्य स्वरेण योगः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + भृ’ धातोः घञ्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
नैगमान् ६३.११ नगरस्य वणिग्जनान् / वेदज्ञान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘नैगमानृत्विजः’ इति नकारस्य स्वरेण योगः
समासः
समासः नास्ति — ‘निगम’ शब्दात् अण्-प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
अभिषेकसमारम्भम् ६३.१२ अभिषेकस्य उपक्रमम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अभिषेकस्य समारम्भः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्प्रहर्षकरः ६३.१४ अतीव आनन्दजनकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्प्रहर्षं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘अभिषेकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आदित्यसंनिभः ६३.१४ सूर्यसदृशः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘च + आदित्य’ → ‘चादित्य’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आदित्येन संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दिवौकसैः ६३.१५ देवैः
सन्धिः
दिव + ओकसैः → दिवौकसैः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
दिवि ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
अक्लिष्टकर्मणा ६३.१५ अनायासेन महत्कर्म कुर्वता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘रामेण + अक्लिष्ट’ → ‘रामेणाक्लिष्ट’ इति बाह्यः सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अक्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आशंसुः ६३.१८ हतम् इति अवदन् / अमन्यन्त
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आङ् + शंस्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अभिपूरयन् ६३.१८ परिपूरयन्, वर्धयन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + पूर्’ णिजन्तात् शतृ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परपुरंजयः ६३.१९ शत्रुनगराणां जेता
सन्धिः
पुरम् + जयः → पुरंजयः — मकारस्य अनुस्वारः (अलुक्)
समासः
परेषां पुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
महार्णवे ६३.२० महासागरे
सन्धिः
महा + अर्णवे → महार्णवे — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
महान् अर्णवः — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोधाभिभूतेन ६३.२१ कोपाविष्टेन
सन्धिः
क्रोध + अभिभूतेन → क्रोधाभिभूतेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रोधेन अभिभूतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
स्रष्टुकामेन ६३.२२ सृष्टिं कर्तुम् इच्छता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्रष्टुं कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः (तुमुनः मलोपः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वधार्थिना ६३.२४ वधम् इच्छता
सन्धिः
वध + अर्थिना → वधार्थिना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वधम् अर्थयते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्र्यम्बकेण ६३.२५ शिवेन
सन्धिः
त्रि + अम्बकेण → त्र्यम्बकेण — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
त्रीणि अम्बकानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आयुधविनाकृतम् ६३.२८ शस्त्ररहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आयुधेन विनाकृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शितिकण्ठस्य ६३.३१ नीलकण्ठस्य शिवस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शितिः कण्ठः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्