उत्तरकाण्डम् — द्विषष्टितमः सर्गः

शत्रुघ्नस्य लवणवधे नियोगः

रामस्य लवणविषयकः प्रश्नः, ऋषीणाम् उत्तरम्, रामस्य प्रतिज्ञा, भरतस्य उत्साहः, शत्रुघ्नस्य याचना, मधुपुरे शत्रुघ्नस्य अभिषेकस्य निश्चयः

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा रामः कृताञ्जलिः पृच्छति — लवणस्य आहारः आचारः वासः च कः? ऋषयः अवदन् — सर्वसत्त्वानि, विशेषतः तापसाः, तस्य आहारः; रौद्रता आचारः; मधुवने वासः। सः नित्यं सिंहव्याघ्रमृगपक्षिमनुष्यान् सहस्रशः हत्वा खादति, संहारकाले व्यादितास्यः अन्तकः इव। रामः ‘तत् रक्षः घातयिष्यामि, वः भयं व्यपगच्छतु’ इति प्रतिज्ञाय भ्रातॄन् अपृच्छत् — ‘कः लवणं हनिष्यति? भरतस्य शत्रुघ्नस्य वा अंशः सः?’ भरतः ‘अहम् एनं वधिष्यामि’ इति अवदत्। तदा शत्रुघ्नः सौवर्णासनं हित्वा प्रणम्य अवदत् — ‘मध्यमः आर्यः भरतः कृतकर्मा; पुरा आर्यस्य अभावे शून्याम् अयोध्यां ररक्ष, नन्दिग्रामे दुःखशय्यासु शयानः फलमूलाशनः जटी चीरधरः बहूनि दुःखानि अनुभूतवान्; मयि प्रेष्ये स्थिते सः पुनः क्लेशं न आप्नुयात्।’ रामः अवदत् — ‘एवं भवतु; त्वां मधोः शुभे नगरे राज्ये अभिषेक्ष्यामि। भरतं विश्रमयितुम् इच्छसि चेत्, त्वं शूरः कृतविद्यः समर्थः नगरनिवेशने; यमुनातटे नगरं जनपदान् च स्थापय। यः वंशं समुत्पाट्य तत्र नृपं न विधत्ते, सः नरकं गच्छति। लवणं हत्वा धर्मेण राज्यं प्रशाधि; मम वाक्यान्तरे उत्तरं न वक्तव्यम्; बालेन पूर्वजस्य आज्ञा कर्तव्या; वसिष्ठप्रमुखैः विप्रैः क्रियमाणम् अभिषेकं प्रतीच्छ।’

१रामस्य प्रश्नः, लवणस्य आहाराचारः

१तथोक्ते तानृषीन्रामः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः।
किमाहारः किमाचारो लवणः क्व च वर्तते॥

२राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते।
ततो निवेदयामासुर्लवणो ववृधे यथा॥

३आहारः सर्वसत्त्वानि विशेषेण च तापसाः।
आचारो रौद्रता नित्यं वासो मधुवने तथा॥

४हत्वा बहुसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगाण्डजान्।
मानुषांश्चैव कुरुते नित्यमाहारमाह्निकम्॥

५ततोऽन्तराणि सत्त्वानि खादते स महाबलः।
संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्य इवान्तकः॥

६तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यमुवाच स महामुनीन्।
घातयिष्यामि तद्रक्षो व्यपगच्छतु वो भयम्॥

ऋषिभिः तथा उक्ते रामः कृताञ्जलिः तान् ऋषीन् प्रत्युवाच — ‘लवणः किमाहारः, किमाचारः, क्व च वर्तते?’ राघवस्य वचः श्रुत्वा ते सर्वे एव ऋषयः ततः लवणः यथा ववृधे, तत् निवेदयामासुः — ‘तस्य आहारः सर्वसत्त्वानि, विशेषेण च तापसाः; आचारः नित्यं रौद्रता; वासः तथा मधुवने। सः बहुसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगाण्डजान् पक्षिणः मानुषान् च हत्वा नित्यम् आह्निकम् आहारं कुरुते। ततः सः महाबलः अन्तराणि अन्यानि सत्त्वानि खादते — संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्यः अन्तकः इव।’ तत् श्रुत्वा राघवः तान् महामुनीन् वाक्यम् उवाच — ‘तत् रक्षः घातयिष्यामि; वः भयं व्यपगच्छतु।’ रामस्य प्रश्नः युद्धनीतेः अनुसारी — शत्रोः आहारः, आचारः, वासस्थानं च ज्ञात्वा एव तस्य आक्रमणस्य योजना कार्या। कृताञ्जलित्वं ब्राह्मणेषु तस्य विनयं पुनः दर्शयति। ‘विशेषेण च तापसाः’ इति पुनरुक्तिः ऋषीणां व्यथां सूचयति — ते एव तस्य प्रियः आहारः। मधुवनं यमुनातीरे, यत्र अग्रे मधुरापुरी निवेश्यते। ‘व्यादितास्यः इव अन्तकः’ इति उपमा प्रलयकाले सर्वभक्षकस्य यमस्य; लवणस्य भक्षणं नियमरहितम्। रामस्य उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च — ‘घातयिष्यामि’ इति णिजन्तं, अतः सः स्वयं न गमिष्यति, अन्येन घातयिष्यति इति सूक्ष्मः सङ्केतः। ऋषीणां वर्णने लवणस्य भक्षणं त्रिविधम् — वन्यपशवः, पक्षिणः, मनुष्याः; अतः तस्य उपद्रवः सर्वव्यापी। ‘यथा ववृधे’ इति वचनं सूचयति यत् ऋषयः तस्य बाल्यात् आरभ्य सर्वं वृत्तान्तं जानन्ति। रामः ऋषीणां भयं तत्क्षणम् एव अपनयति, कार्यस्य विस्तरं पश्चात् विचारयति।

When the seers had spoken, Rāma, with joined palms, humble as ever before brahmins, asked them, "What does Lavaṇa eat, how does he behave, and where does he live?" His question followed the rules of war: an enemy's food, habits and dwelling must be known before an attack is planned. All the seers then told him how Lavaṇa had grown, for they knew his whole history from childhood. "His food is every living creature, and ascetics above all," they said; they were his favourite prey, and they said so with pain. "His conduct is always cruelty, and he lives in the Madhu forest. He kills many thousands of lions, tigers, deer and birds, and men as well, and makes them his daily meal. And then the mighty demon devours other creatures besides, like Death with jaws gaping when the time of universal destruction has come." Beasts of the forest, birds and men, his ravages reached them all, and like Death at the world's end he devoured without restraint. The Madhu forest lay on the Yamunā, where the city of Madhurā would later be founded. Hearing this, Rāghava said to the great sages, "I shall have that rākṣasa slain; let your fear depart." His reply was short and firm, and there is a subtle hint in his very words, "I shall have him slain": he would not go himself but would send another. He removed their fear at once and left the details for afterwards.

२भ्रातॄणां प्रश्नः, भरतस्य उत्साहः, शत्रुघ्नस्य याचना

७प्रतिज्ञाय तथा तेषां मुनीनामुग्रतेजसाम्।
स भ्रातॄन्सहितान्सर्वानुवाच रघुनन्दनः॥

८को हन्ता लवणं वीरः कस्यांशः स विधीयताम्।
भरतस्य महाबाहोः शत्रुघ्नस्य च धीमतः॥

९राघवेणैवमुक्तस्तु भरतो वाक्यमब्रवीत्।
अहमेनं वधिष्यामि ममांशः स विधीयताम्॥

१०भरतस्य वचः श्रुत्वा धैर्यशौर्यसमन्वितम्।
लक्ष्मणावरजस्तस्थौ हित्वा सौवर्णमासनम्॥

११शत्रुघ्नस्त्वब्रवीद्वाक्यं प्रणिपत्य नराधिपम्।
कृतकर्मा महाबाहुर्मध्यमो रघुनन्दन॥

१२आर्येण हि पुरा शून्या त्वयोध्या परिपालिता।
संतापं हृदये कृत्वा आर्यस्यागमनं प्रति॥

१३दुःखानि च बहूनीह अनुभूतानि पार्थिव।
शयानो दुःखशय्यासु नन्दिग्रामे महायशाः॥

१४फलमूलाशनो भूत्वा जटी चीरधरस्तथा।
अनुभूयेदृशं दुःखमेष राघवनन्दनः॥

१५प्रेष्ये मयि स्थिते राजन्न भूयः क्लेशमाप्नुयात्।
तथा ब्रुवति शत्रुघ्ने राघवः पुनरब्रवीत्॥

तेषाम् उग्रतेजसां मुनीनां तथा प्रतिज्ञाय रघुनन्दनः सहितान् सर्वान् भ्रातॄन् उवाच — ‘कः वीरः लवणं हन्ता? कस्य अंशः सः विधीयताम् — महाबाहोः भरतस्य, धीमतः शत्रुघ्नस्य वा?’ राघवेण एवम् उक्तः भरतः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अहम् एनं वधिष्यामि; सः मम अंशः विधीयताम्।’ धैर्यशौर्यसमन्वितं भरतस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणस्य अवरजः शत्रुघ्नः सौवर्णम् आसनं हित्वा तस्थौ। सः नराधिपं प्रणिपत्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘रघुनन्दन, मध्यमः महाबाहुः आर्यः भरतः कृतकर्मा — बहूनि कार्याणि कृतवान्। पुरा आर्यस्य आगमनं प्रति हृदये सन्तापं कृत्वा सः शून्याम् अयोध्यां परिपालितवान्। पार्थिव, महायशाः सः नन्दिग्रामे दुःखशय्यासु शयानः इह बहूनि दुःखानि अनुभूतवान्; फलमूलाशनः जटी चीरधरः भूत्वा अयं राघवनन्दनः ईदृशं दुःखम् अनुभूय स्थितः। राजन्, मयि प्रेष्ये स्थिते सः भूयः क्लेशं न आप्नुयात्।’ शत्रुघ्ने तथा ब्रुवति राघवः पुनः अब्रवीत्। भरतस्य तत्क्षणम् उत्साहः तस्य वीरत्वं दर्शयति; किन्तु शत्रुघ्नस्य याचना भ्रातृप्रेम्णः उत्कृष्टं निदर्शनम् — सः स्वस्य कीर्त्यर्थं न, भरतस्य विश्रामार्थं याचते। ‘कृतकर्मा’ इति — भरतः राज्यरक्षां तपश्च कृतवान्, अतः अधुना तस्य विश्रामः उचितः। रामस्य वनवासकाले भरतस्य तपस्या अत्र पुनः स्मर्यते — नन्दिग्रामः, जटाः, चीराणि, फलमूलानि। ‘प्रेष्ये मयि’ इति शत्रुघ्नः आत्मानं सेवकं मन्यते; सः लक्ष्मणस्य अनुजः, तस्य इव सेवाभावः। आसनं हित्वा उत्थानं विनयस्य सूचकम्। रामः द्वयोः एव नाम्नी गृह्णाति — भरतस्य शत्रुघ्नस्य च; लक्ष्मणस्य नाम अत्र न उक्तम्, सः तु सभायां उपस्थितः एव। शत्रुघ्नः पूर्वं कदापि मुख्यं कार्यं न अकरोत्, अतः अयम् अवसरः तस्य पराक्रमस्य प्रकाशाय। भ्रातॄणां परस्परं स्पर्धा न, अपितु परस्परस्य विश्रामाय त्यागः — एषः रघुकुलस्य आदर्शः।

Having given his promise to the sages of fierce splendour, the delight of the Raghus turned to all his brothers gathered there. "Which hero shall kill Lavaṇa?" he asked. "Whose share shall this be, mighty-armed Bharata's or wise Śatrughna's?" He named only those two, though Lakṣmaṇa was present too. Bharata answered at once, "I will kill him; let this be my share," and his eagerness showed his courage. But when Śatrughna, Lakṣmaṇa's younger brother, heard Bharata's brave and steadfast words, he rose, leaving his golden seat in humility, bowed to the king and said, "The mighty-armed middle brother, delight of the Raghus, has already done his part. In the past, noble brother, when you were gone, he guarded an empty Ayodhyā, grieving in his heart as he waited for your return. He has suffered many sorrows, lord of the earth, lying on beds of pain at Nandigrāma, that brother of great renown, living on fruits and roots, wearing matted hair and bark garments. After suffering so much, this delight of the Raghus should not face hardship again while I, your servant, am here, O king." Śatrughna's plea is a fine example of brotherly love: he asked not for his own glory but so that Bharata might rest. Bharata had already guarded the kingdom and lived as an ascetic, and Bharata's penance during Rāma's exile, at Nandigrāma, with matted hair, bark garments and a diet of fruits and roots, is recalled here. Śatrughna called himself a servant, like Lakṣmaṇa, whose younger brother he was. He had never before been given any great task, so this was his chance to show his valour. The brothers did not compete with one another but gave way so that another might rest; that is the ideal of Raghu's line.

३शत्रुघ्नस्य अभिषेकस्य निश्चयः

१६एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम्।
राज्ये त्वामभिषेक्ष्यामि मधोस्तु नगरे शुभे॥

१७निवेशय महाबाहो भरतं यद्यवेक्षसे।
शूरस्त्वं कृतविद्यश्च समर्थश्च निवेशने॥

१८नगरं यमुनाजुष्टं तथा जनपदान्शुभान्।
यो हि वंशं समुत्पाट्य पार्थिवस्य निवेशने॥

१९न विधत्ते नृपं तत्र नरकं स हि गच्छति।
स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं पापनिश्चयम्॥

२०राज्यं प्रशाधि धर्मेण वाक्यं मे यद्यवेक्षसे।
उत्तरं च न वक्तव्यं शूर वाक्यान्तरे मम॥

२१बालेन पूर्वजस्याज्ञा कर्तव्या नात्र संशयः।
अभिषेकं च काकुत्स्थ प्रतीच्छस्व ममोद्यतम्।
वसिष्ठप्रमुखैर्विप्रैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम्॥

रामः अवदत् — ‘काकुत्स्थ, एवं भवतु; मम शासनं क्रियताम्। अहं त्वां मधोः शुभे नगरे राज्ये अभिषेक्ष्यामि। महाबाहो, यदि भरतम् अवेक्षसे — तस्य विश्रामम् इच्छसि — तर्हि तं निवेशय; त्वं शूरः, कृतविद्यः, निवेशने नगरस्थापने च समर्थः। यमुनाजुष्टं नगरं, तथा शुभान् जनपदान् स्थापय। यः हि पार्थिवस्य वंशं समुत्पाट्य तस्य निवेशने तत्र नृपं न विधत्ते, सः नरकं गच्छति। सः त्वं पापनिश्चयं मधुसुतं लवणं हत्वा, यदि मे वाक्यम् अवेक्षसे, धर्मेण राज्यं प्रशाधि। शूर, मम वाक्यान्तरे मम वचनस्य मध्ये उत्तरं न वक्तव्यम्। बालेन कनिष्ठेन पूर्वजस्य आज्ञा कर्तव्या, अत्र संशयः नास्ति। काकुत्स्थ, वसिष्ठप्रमुखैः विप्रैः विधिमन्त्रपुरस्कृतं मम उद्यतम् अभिषेकं प्रतीच्छस्व।’ रामः शत्रुघ्नस्य प्रस्तावं स्वीकरोति, किन्तु तम् अधिकं ददाति — न केवलं युद्धं, अपितु राज्यम्। राजधर्मस्य नियमः — शत्रुवंशस्य उच्छेदे तत्र नूतनः राजा स्थापनीयः, अन्यथा देशः अराजकः भवति; एषा नीतिः नरकभयेन दृढीकृता। ‘उत्तरं न वक्तव्यम्’ इति आज्ञा शत्रुघ्नस्य सम्भाव्यम् अस्वीकारं पूर्वम् एव निवारयति — विनीतः सः ज्येष्ठस्य समक्षं राज्यं न इच्छेत्। ‘बालेन पूर्वजस्य आज्ञा कर्तव्या’ इति रामः स्वयम् अपि पितुः आज्ञां पालितवान्, अतः तस्य वचनं प्रमाणम्। अग्रिमे सर्गे शत्रुघ्नस्य अभिषेकः वर्ण्यते। ‘कृतविद्यः’, ‘समर्थः निवेशने’ इति विशेषणे शत्रुघ्नस्य योग्यतां प्रमाणयतः — सः न केवलं योद्धा, अपितु नगरनिर्माता अपि भविष्यति। मधुपुरी अग्रे मथुरा इति प्रसिद्धा, यत्र शत्रुघ्नस्य राज्यम्।

As Śatrughna spoke, Rāghava said, "So be it, Kākutstha; let my command be done. I shall consecrate you as king in Madhu's fair city. If you care for Bharata and wish him to rest, mighty-armed one, then settle that land yourself; you are brave, trained in arms, and able to found a settlement. Found a city on the Yamunā, and fair country districts around it. For whoever uproots a king's line and does not set a new king in his seat goes to hell. So kill Lavaṇa, Madhu's son, who is bent on evil, and if you have regard for my word, rule that kingdom righteously. And you must not answer back in the middle of what I say, hero. A younger brother must carry out an elder's command; there is no doubt of that. Accept, Kākutstha, the consecration I have prepared for you, to be performed by the brahmins led by Vasiṣṭha with the proper rites and mantras." Rāma accepted Śatrughna's offer but gave him more than he had asked: not only a battle but a kingdom. The rule of a king's duty is that when an enemy line is uprooted a new king must be set in its place, or the land falls into anarchy, and the fear of hell reinforces that rule. By forbidding any answer Rāma headed off the refusal he foresaw, since the modest Śatrughna would not want a kingdom in his elder's presence. That a younger brother must obey his elder carried weight coming from Rāma, who had himself obeyed his father. The words "trained in arms" and "able to found a settlement" show that Śatrughna would be not only a warrior but a founder of cities; Madhu's city later became famous as Mathurā, and it was Śatrughna's kingdom. His consecration is described in the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

तथोक्ते ६२.१ एवं कथिते सति

सन्धिः: तथा + उक्ते → तथोक्ते — गुणसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उक्ते’ √वच्, क्त, सप्तमी (भावलक्षणे)

कृताञ्जलिः ६२.१ बद्धाञ्जलिः

सन्धिः: कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

किमाहारः ६२.१ कीदृशभोजनः

सन्धिः: किम् + आहारः → किमाहारः
समासः: कः आहारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

निवेदयामासुर्लवणो ६२.२ लवणः (यथा वृद्धः) इति निवेदितवन्तः

सन्धिः: निवेदयामासुः + लवणः → निवेदयामासुर्लवणः — विसर्गस्य रेफः; लवणः + ववृधे → लवणो ववृधे
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘निवेदयामासुः’ नि + √विद् (णिच्), आम्-लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

सर्वसत्त्वानि ६२.३ सर्वे प्राणिनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वाणि सत्त्वानि — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

रौद्रता ६२.३ भयङ्करता, क्रूरता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रौद्रस्य भावः — तद्धितः (तल्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

सिंहव्याघ्रमृगाण्डजान् ६२.४ सिंहान् व्याघ्रान् मृगान् पक्षिणः च

सन्धिः: मृग + अण्डजान् → मृगाण्डजान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सिंहाश्च व्याघ्राश्च मृगाश्च अण्डजाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

मानुषांश्चैव ६२.४ मनुष्यान् च अपि

सन्धिः: मानुषान् + च → मानुषांश्च — नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च (शकारः); च + एव → चैव — वृद्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

नित्यमाहारमाह्निकम् ६२.४ प्रतिदिनं दैनिकं भोजनम्

सन्धिः: नित्यम् + आहारम् → नित्यमाहारम्; आहारम् + आह्निकम् → आहारमाह्निकम्
समासः: अहनि भवः आह्निकः — तद्धितः (ठञ्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ततोऽन्तराणि ६२.५ ततः अन्यानि

सन्धिः: ततः + अन्तराणि → ततोऽन्तराणि — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अन्तराणि’ द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

व्यादितास्य ६२.५ विवृतमुखः

सन्धिः: व्यादित + आस्यः → व्यादितास्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः; व्यादितास्यः + इव → व्यादितास्य इव — विसर्गलोपः
समासः: व्यादितम् आस्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

घातयिष्यामि ६२.६ वधं कारयिष्यामि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: √हन् (णिच्, घातादेशः), लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

व्यपगच्छतु ६२.६ दूरं गच्छतु

सन्धिः: वि + अप → व्यप — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: वि + अप + √गम्, लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

मुनीनामुग्रतेजसाम् ६२.७ तीव्रतेजस्विनां मुनीनाम्

सन्धिः: मुनीनाम् + उग्र → मुनीनामुग्र
समासः: उग्रं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

भ्रातॄन्सहितान्सर्वानुवाच ६२.७ सर्वान् भ्रातॄन् एकत्र स्थितान् उक्तवान्

सन्धिः: सर्वान् + उवाच → सर्वानुवाच (नकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘भ्रातॄन्’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘उवाच’ √वच्, लिट्

कस्यांशः ६२.८ कस्य भागः

सन्धिः: कस्य + अंशः → कस्यांशः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘कस्य’ षष्ठी; ‘अंशः’ प्रथमा

धैर्यशौर्यसमन्वितम् ६२.१० धीरतावीरतायुक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धैर्यं च शौर्यं च (द्वन्द्वः); ताभ्यां समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

लक्ष्मणावरजस्तस्थौ ६२.१० लक्ष्मणस्य अनुजः (शत्रुघ्नः) उत्थितः

सन्धिः: लक्ष्मण + अवरजः → लक्ष्मणावरजः — सवर्णदीर्घः; अवरजः + तस्थौ → अवरजस्तस्थौ — सकारः
समासः: लक्ष्मणात् अवरजः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘तस्थौ’ √स्था, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सौवर्णमासनम् ६२.१० सुवर्णमयम् आसनम्

सन्धिः: सौवर्णम् + आसनम् → सौवर्णमासनम्
समासः: सुवर्णस्य विकारः सौवर्णम् — तद्धितः (अण्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

महाबाहुर्मध्यमो ६२.११ दीर्घभुजः मध्यमः (भ्राता भरतः)

सन्धिः: महाबाहुः + मध्यमः → महाबाहुर्मध्यमः — रेफः; मध्यमः + रघुनन्दन → मध्यमो रघुनन्दन — उत्वम्
समासः: महान्तौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

आर्यस्यागमनम् ६२.१२ ज्येष्ठस्य (रामस्य) प्रत्यागमनम्

सन्धिः: आर्यस्य + आगमनम् → आर्यस्यागमनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आर्यस्य’ षष्ठी; ‘आगमनम्’ द्वितीया (प्रतियोगे)

दुःखशय्यासु ६२.१३ कठोरशयनेषु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दुःखस्य शय्याः (षष्ठीतत्पुरुषः) — दुःखकराः शय्याः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

फलमूलाशनो ६२.१४ कन्दमूलफलभोजी

सन्धिः: मूल + अशनः → मूलाशनः — सवर्णदीर्घः; फलमूलाशनः + भूत्वा → फलमूलाशनो भूत्वा
समासः: फलानि च मूलानि च (द्वन्द्वः); तानि अशनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अनुभूयेदृशम् ६२.१४ एतादृशं (दुःखम्) अनुभूय

सन्धिः: अनुभूय + ईदृशम् → अनुभूयेदृशम् — गुणसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अनुभूय’ अनु + √भू, ल्यप्

क्लेशमाप्नुयात् ६२.१५ कष्टं प्राप्नुयात्

सन्धिः: क्लेशम् + आप्नुयात् → क्लेशमाप्नुयात्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आप्नुयात्’ √आप्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

त्वामभिषेक्ष्यामि ६२.१६ त्वां राज्ये अभिषिक्तं करिष्यामि

सन्धिः: त्वाम् + अभिषेक्ष्यामि → त्वामभिषेक्ष्यामि
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अभि + √सिच्, लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

कृतविद्यश्च ६२.१७ शिक्षितः अस्त्रविद्यायां च

सन्धिः: कृतविद्यः + च → कृतविद्यश्च — विसर्गस्य शकारः
समासः: कृता विद्या येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

यमुनाजुष्टम् ६२.१८ यमुनया सेवितं, यमुनातटस्थम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यमुनया जुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पापनिश्चयम् ६२.१९ पापकर्मणि दृढसङ्कल्पम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पापे निश्चयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वाक्यान्तरे ६२.२० वचनस्य मध्ये

सन्धिः: वाक्य + अन्तरे → वाक्यान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वाक्यस्य अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पूर्वजस्याज्ञा ६२.२१ ज्येष्ठभ्रातुः आदेशः

सन्धिः: पूर्वजस्य + आज्ञा → पूर्वजस्याज्ञा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पूर्वं जातः पूर्वजः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘पूर्वजस्य’ षष्ठी; ‘आज्ञा’ प्रथमा

विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ६२.२१ शास्त्रविधिना मन्त्रैः च युक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विधिश्च मन्त्राश्च (द्वन्द्वः); तैः पुरस्कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्