उत्तरकाण्डम् — एकषष्टितमः सर्गः

मधोः वरप्राप्तिः लवणस्य अत्याचारश्च

रामस्य प्रश्नः, भार्गवस्य कथनम् — लोलापुत्रस्य मधोः धर्मनिष्ठा, रुद्रात् शूलवरः, शूलस्य पुत्रे संक्रमणम्, कुम्भीनस्याः पुत्रस्य लवणस्य दौरात्म्यम्, ऋषीणां शरणागतिः

ऋषिभिः प्रेरितः रामः पृच्छति — किं कार्यम्? भयम् अपैतु। भार्गवः च्यवनः कथयति — पूर्वं कृतयुगे लोलायाः ज्येष्ठः पुत्रः मधुः नाम महामतिः दैत्यः आसीत्; सः ब्रह्मण्यः शरण्यः बुद्धिनिष्ठः, देवैः अपि अतुलप्रीतिः। तस्य धर्मेण प्रीतः रुद्रः स्वशूलात् महाप्रभं शूलं निष्कृष्य अदात् — ‘यावत् सुरैः विप्रैः च न विरुध्येः, तावत् इदं शूलं तव; यः त्वां युद्धाय अभियुञ्जीत, तं भस्मीकृत्य पुनः तव करम् एष्यति।’ मधुः वंशाय अपि शूलम् अयाचत; शिवः ‘न एतत् एवं भविष्यति, किन्तु तव एकं पुत्रं यावत् करस्थं तावत् सः सर्वभूतैः अवध्यः’ इति अवदत्। मधुः सुप्रभं भवनम् अकारयत्। तस्य पत्नी विश्वावसोः अनलायां च अपत्यं कुम्भीनसी; तयोः पुत्रः लवणः बाल्यात् दुष्टात्मा पापानि एव अचरत्। शोकार्तः मधुः किञ्चित् अपि न उक्त्वा लवणाय शूलं वरं च निवेद्य वरुणालयं प्रविष्टः। लवणः शूलप्रभावेण दौरात्म्येन च त्रीन् लोकान्, विशेषतः तापसान्, सन्तापयति। बहवः राजानः याचिताः, न त्राता लब्धः; रावणवधं श्रुत्वा वयं त्वाम् एव त्रातारं मन्यामहे — लवणभयात् अस्मान् परित्रायस्व।

१रामस्य प्रश्नः, मधोः परिचयः

१ब्रुवद्भिरेवमृषिभिः काकुत्स्थो वाक्यमब्रवीत्।
किं कार्यं ब्रूत मुनयो भयं तावदपैतु वः॥

२तथा ब्रुवति काकुत्स्थे भार्गवो वाक्यमब्रवीत्।
भयानां शृणु यन्मूलं देशस्य च नरेश्वर॥

३पूर्वं कृतयुगे राजन्दैतेयः सुमहामतिः।
लोलापुत्रोऽभवज्ज्येष्ठो मधुर्नाम महासुरः॥

४ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः।
सुरैश्च परमोदारैः प्रीतिस्तस्यातुलाभवत्॥

५स मधुर्वीर्यसम्पन्नो धर्मे च सुसमाहितः।
बहुमानाच्च रुद्रेण दत्तस्तस्याद्भुतो वरः॥

ऋषिभिः एवं ब्रुवद्भिः काकुत्स्थः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मुनयः, किं कार्यं? ब्रूत; वः भयं तावत् अपैतु।’ काकुत्स्थे तथा ब्रुवति भार्गवः च्यवनः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘नरेश्वर, देशस्य अस्माकं च भयानां यत् मूलं, तत् शृणु। राजन्, पूर्वं कृतयुगे लोलायाः ज्येष्ठः पुत्रः मधुः नाम सुमहामतिः दैतेयः महासुरः अभवत्। सः ब्रह्मण्यः, शरण्यः, बुद्ध्या च परिनिष्ठितः; परमोदारैः सुरैः अपि तस्य अतुला प्रीतिः अभवत्। सः मधुः वीर्यसम्पन्नः धर्मे च सुसमाहितः; बहुमानात् रुद्रेण तस्मै अद्भुतः वरः दत्तः।’ रामस्य ‘भयं तावत् अपैतु’ इति वचनं कार्यस्य श्रवणात् पूर्वम् एव अभयदानम् — एषः तस्य राजधर्मः। आश्चर्यम् — भयस्य मूलं मधुः दैत्यः अपि धर्मिष्ठः; असुरः अपि धर्मेण शिवस्य प्रसादं लभते। एवं कविः दर्शयति यत् दुष्टता जात्या न, आचरणेन एव। समीक्षितपाठे मधुः ‘सुमहाबलः’ इति, अत्र ‘सुमहामतिः’ — मुद्रणस्य पाठः तस्य बुद्धिमत्तां धर्मनिष्ठां च अधिकं प्रकाशयति। लोला नाम तस्य माता, अन्यत्र अप्रसिद्धा। भार्गवः ‘देशस्य च’ इति वदति — भयं न केवलं ऋषीणां, सर्वस्य देशस्य। कथायाः आरम्भः कृतयुगात्, अतः समस्या पुरातनी, बहूनां युगानां राजानः तां न निवारितवन्तः। ऋषयः कथां पितुः गुणैः आरभन्ते — एतेन पुत्रस्य दुष्टता अधिकं स्पष्टा भवति।

As the seers spoke, Kākutstha said, "Tell me, sages, what is to be done, and let your fear be gone at once." Even before hearing the task, he granted them freedom from fear, as a king's duty requires. Then the Bhārgava, Cyavana, spoke. "Hear, lord of men, the root of all the fears of our land," he said, for the danger threatened not only the seers but the whole country. "Long ago, O king, in the Kṛta age, there was a daitya of great wisdom, a mighty asura named Madhu, the eldest son of Lolā. He was devoted to brahmins, a refuge to others and firmly grounded in understanding, and he enjoyed a friendship beyond compare with the most generous gods. Madhu was valiant and wholly given to dharma, and out of high regard for him Rudra gave him a wonderful boon." The surprise is that Madhu, from whom the danger sprang, was himself righteous: even an asura could win Śiva's favour through dharma, and so the poet shows that wickedness comes not from birth but from conduct. The story begins in the Kṛta age, so the trouble was ancient and kings of many ages had failed to end it; and by beginning with the father's virtues, the seers made the son's wickedness stand out all the more.

२रुद्रात् शूलवरः

६शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य महावीर्यं महाप्रभम्।
ददौ महात्मा सुप्रीतो वाक्यं चैतदुवाच ह॥

७त्वयायमतुलो धर्मो मत्प्रसादकरः कृतः।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यायुधमुत्तमम्॥

८यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरुध्येर्महासुर।
तावच्छूलं तवेदं स्यादन्यथा नाशमेष्यति॥

९यश्च त्वामभियुञ्जीत युद्धाय विगतज्वरः।
तं शूलो भस्मसात्कृत्वा पुनरेष्यति ते करम्॥

१०एवं रुद्राद्वरं लब्ध्वा भूय एव महासुरः।
प्रणिपत्य महादेवं वाक्यमेतदुवाच ह॥

११भगवन्मम वंशस्य शूलमेतदनुत्तमम्।
भवेत्तु सततं देव सुराणामीश्वरो ह्यसि॥

१२तं ब्रुवाणं मधुं देवः सर्वभूतपतिः शिवः।
प्रत्युवाच महादेवो नैतदेवं भविष्यति॥

१३मा भूत्ते विफला वाणी मत्प्रसादकृता शुभा।
भवतः पुत्रमेकं तु शूलमेतद्भविष्यति॥

१४यावत्करस्थः शूलोऽयं भविष्यति सुतस्य ते।
अवध्यः सर्वभूतानां शूलहस्तो भविष्यति॥

‘सुप्रीतः महात्मा रुद्रः स्वशूलात् महावीर्यं महाप्रभं शूलं विनिष्कृष्य ददौ, एतत् वाक्यं च उवाच — “त्वया अयम् अतुलः धर्मः मत्प्रसादकरः कृतः; परमया प्रीत्या युक्तः अहं ते उत्तमम् आयुधं ददामि। महासुर, यावत् सुरैः विप्रैः च न विरुध्येः, तावत् इदं शूलं तव स्यात्; अन्यथा नाशम् एष्यति। यः विगतज्वरः निःशङ्कः त्वां युद्धाय अभियुञ्जीत, तं भस्मसात् कृत्वा शूलः पुनः ते करम् एष्यति।” एवं रुद्रात् वरं लब्ध्वा महासुरः भूयः एव महादेवं प्रणिपत्य एतत् वाक्यम् उवाच — “भगवन्, एतत् अनुत्तमं शूलं मम वंशस्य अपि सततं भवेत्; देव, त्वं हि सुराणाम् ईश्वरः असि।” तं ब्रुवाणं मधुं सर्वभूतपतिः देवः महादेवः शिवः प्रत्युवाच — “एतत् एवं न भविष्यति। किन्तु मत्प्रसादकृता शुभा ते वाणी विफला मा भूत्; भवतः एकं पुत्रं प्रति एतत् शूलं भविष्यति। यावत् अयं शूलः ते सुतस्य करस्थः भविष्यति, तावत् सः शूलहस्तः सर्वभूतानाम् अवध्यः भविष्यति।”’ वरस्य शर्तः ध्येयः — देवब्राह्मणविरोधे शूलः नश्यति; अतः शूलस्य शक्तिः धर्मनिष्ठायाः आश्रिता। मधोः द्वितीया याचना लोभस्य सूचिका — वंशपरम्परायां शस्त्रस्य स्थायित्वम्। शिवः अंशतः एव स्वीकरोति — केवलम् एकः पुत्रः; अग्रे एषा एव मर्यादा लवणवधस्य उपायं ददाति, यतः शूलः सदा करस्थः न भवति। ‘मा भूत् ते विफला वाणी’ इति शिवस्य करुणा — भक्तस्य याचनां पूर्णतया निराकर्तुं न इच्छति। ‘भस्मसात् कृत्वा पुनः करम् एष्यति’ इति शूलस्य स्वभावः — अमोघं, प्रत्यागामि च; अतः शत्रुः शूलहस्तं लवणं युद्धे जेतुं न शक्नोति। एतत् अग्रे शत्रुघ्नस्य युद्धनीतेः आधारः — लवणः शूलं विना आक्रमणीयः।

"The great-souled god was well pleased," Cyavana went on. "He drew from his own trident a trident of great power and radiance and gave it to Madhu, saying, 'You have practised a matchless dharma that has won my favour, and in the fullness of my affection I give you this supreme weapon. So long as you do not turn against the gods and the brahmins, great asura, this trident shall be yours; otherwise it will perish. And whoever boldly attacks you in battle, the trident will burn to ashes and return to your hand.' Having received this boon from Rudra, the great asura bowed again to the great god and said, 'Lord, let this peerless trident belong to my line for ever, for you are lord of the gods.' But Śiva, the great god, lord of all beings, replied, 'That shall not be. Yet since you spoke in hope of my favour, your fair words shall not be fruitless: this trident shall pass to one son of yours. As long as the trident is in your son's hand, he shall be unslayable by any being.'" The condition of the boon matters: the trident would perish if Madhu opposed gods and brahmins, so its power rested on his righteousness. His second request, that the weapon stay in his line for ever, betrayed a touch of greed, and Śiva granted it only in part, to one son alone, out of compassion, unwilling to refuse his devotee outright. That limit, "as long as it is in his hand", will later provide the means of slaying Lavaṇa, since the trident was not always in his grasp. Because it never missed and always returned, no enemy could beat Lavaṇa in battle while he held it, and this is the basis of Śatrughna's later strategy: Lavaṇa had to be attacked without his trident.

३लवणस्य जन्म, दौरात्म्यम्

१५एवं मधुर्वरं लब्ध्वा देवात्सुमहदद्भुतम्।
भवनं सोऽसुरश्रेष्ठः कारयामास सुप्रभम्॥

१६तस्य पत्नी महाभागा प्रिया कुम्भीनसीति या।
विश्वावसोरपत्यं साप्यनलायां महाप्रभा॥

१७तस्याः पुत्रो महावीर्यो लवणो नाम दारुणः।
बाल्यात्प्रभृति दुष्टात्मा पापान्येव समाचरत्॥

१८तं पुत्रं दुर्विनीतं तु दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः।
मधुः स शोकमापेदे न चैनं किंचिदब्रवीत्॥

१९स विहाय इमं लोकं प्रविष्टो वरुणालयम्।
शूलं निवेश्य लवणे वरं तस्मै न्यवेदयत्॥

२०स प्रभावेण शूलस्य दौरात्म्येनात्मनस्तथा।
संतापयति लोकांस्त्रीन्विशेषेण च तापसान्॥

‘एवं मधुः देवात् सुमहत् अद्भुतं वरं लब्ध्वा सः असुरश्रेष्ठः सुप्रभं भवनं कारयामास। तस्य प्रिया महाभागा पत्नी कुम्भीनसी इति या, सा विश्वावसोः अनलायां जाता महाप्रभा अपत्यम्। तस्याः महावीर्यः दारुणः लवणः नाम पुत्रः; सः दुष्टात्मा बाल्यात् प्रभृति पापानि एव समाचरत्। तं दुर्विनीतं पुत्रं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः मधुः शोकम् आपेदे, किन्तु एनं किञ्चित् न अब्रवीत्। सः इमं लोकं विहाय वरुणालयं समुद्रं प्रविष्टः; लवणे शूलं निवेश्य तस्मै वरं न्यवेदयत्। सः लवणः शूलस्य प्रभावेण आत्मनः दौरात्म्येन च त्रीन् लोकान्, विशेषेण तापसान्, सन्तापयति।’ कुम्भीनसी रावणकुलस्य सम्बन्धिनी, यां मधुः अपहृतवान् इति उत्तरकाण्डस्य पूर्वभागे वर्णितम्; अतः लवणः राक्षसकुलेन अपि सम्बद्धः। धर्मिष्ठस्य पितुः दुष्टः पुत्रः — मधोः शोकः एतस्मात्। तस्य मौनं पुत्रस्नेहात्, दण्डं दातुं न शक्तवान्; अन्ते सः स्वयम् एव लोकं त्यजति। एषः पितुः दौर्बल्यस्य दृष्टान्तः — पुत्रं न नियच्छति, शस्त्रं च ददाति। ‘विशेषेण च तापसान्’ इति ऋषीणां भयस्य कारणम्। मधुः देवब्राह्मणविरोधं न अकरोत्, अतः तस्य शूलः सुरक्षितः; लवणः तु तापसान् पीडयति — किन्तु वरस्य शर्तः मधोः एव प्रति, पुत्रस्य प्रति तु ‘यावत् करस्थः’ इति एव। एवं दुष्टस्य हस्ते दिव्यं शस्त्रं लोकस्य आपदः कारणम्।

"Having won this great and wonderful boon from the god, the best of asuras had a splendid palace built. His dear wife was the noble Kumbhīnasī, a woman of great beauty, daughter of Viśvāvasu and Analā. Her son is the mighty and cruel Lavaṇa, wicked from childhood, who has done nothing but evil. Seeing how ill-disciplined his son was, Madhu was angry and fell into grief, but he said nothing to him. At last he left this world and entered the abode of Varuṇa, leaving the trident in Lavaṇa's keeping and telling him of the boon. Through the power of the trident and his own wickedness, Lavaṇa torments the three worlds, and ascetics above all." Kumbhīnasī was related to Rāvaṇa's family, and an earlier part of the Uttara Kāṇḍa told how Madhu carried her off, so Lavaṇa was linked to the rākṣasa clan as well. A righteous father with a wicked son: that was the cause of Madhu's grief. His silence came from love for his son; he could not bring himself to punish him, and in the end he simply left the world, a picture of a father's weakness, failing to restrain his son and handing him a weapon besides. Lavaṇa's torment of ascetics was the cause of the seers' fear. The condition about opposing gods and brahmins applied to Madhu; for the son there was only the rule that he was safe while the trident was in his hand. So a divine weapon in the hands of the wicked became a calamity for the world.

४ऋषीणां शरणागतिः

२१एवंप्रभावो लवणः शूलं चैव तथाविधम्।
श्रुत्वा प्रमाणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः॥

२२बहवः पार्थिवा राम भयार्तैर्ऋषिभिः पुरा।
अभयं याचिता वीर त्रातारं न च विद्महे॥

२३ते वयं रावणं श्रुत्वा हतं सबलवाहनम्।
त्रातारं विद्महे तात नान्यं भुवि नराधिपम्।
तत्परित्रातुमिच्छामो लवणाद्भयपीडितान्॥

२४इति राम निवेदितं तु ते भयजं कारणमुत्थितं च यत्।
विनिवारयितुं भवान्क्षमः कुरु तं काममहीनविक्रम॥

‘काकुत्स्थ, लवणः एवंप्रभावः, शूलं च तथाविधम्; एतत् श्रुत्वा प्रमाणं कुरु; त्वं हि नः परमा गतिः। राम, पुरा भयार्तैः ऋषिभिः बहवः पार्थिवाः अभयं याचिताः; किन्तु वीर, त्रातारं न विद्महे। तात, वयं सबलवाहनं रावणं हतं श्रुत्वा भुवि अन्यं नराधिपं त्रातारं न विद्महे। अतः लवणात् भयपीडितान् अस्मान् परित्रातुम् इच्छामः। राम, इति भयजं यत् कारणम् उत्थितं, तत् ते निवेदितम्। भवान् तत् विनिवारयितुं क्षमः; अहीनविक्रम, तं कामं कुरु।’ रावणवधस्य कीर्तिः ऋषीणां विश्वासस्य आधारः — यः रावणं जितवान्, सः लवणम् अपि जेतुं शक्नोति। ‘त्रातारं न विद्महे’ इति वचनद्वयं निराशायाः पुनरावृत्तिः; अन्ये राजानः कार्यगौरवात् भीताः इति पूर्वसर्गे उक्तम्। ‘त्वं हि नः परमा गतिः’ इति शरणागतेः वचनं, रामस्य च शरणागतवत्सलत्वं प्रसिद्धम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते (वियोगिनी) ऋषीणां प्रार्थनां समापयति; सः वुल्गेटमात्रः। ऋषयः स्वयं तपोबलेन लवणं शप्तुं शक्नुवन्ति स्म, तथापि ते राज्ञः शरणं गच्छन्ति — यतः दुष्टनिग्रहः राज्ञः धर्मः, तपस्विनां तपः शापेन न क्षपयितव्यम्।

"Such is Lavaṇa's power, and such is his trident, Kākutstha," the seers said. "Now that you have heard it, decide, for you are our highest refuge. Many kings in the past, Rāma, were begged for protection by seers stricken with fear, but, hero, we found no protector. Now that we have heard that Rāvaṇa has been slain with his army and his mounts, dear one, we know of no other protector on earth among the lords of men; so we look to you to save us, tormented as we are by fear of Lavaṇa. This, Rāma, is the cause of the fear that has arisen among us. You are able to ward it off; fulfil this wish of ours, you of unfailing valour." The fame of Rāvaṇa's slaying was the ground of their trust: one who had conquered Rāvaṇa could conquer Lavaṇa. Twice they said they had found no protector, a repeated cry of despair, recalling the last sarga's word that other kings had shrunk from the task. "You are our highest refuge" are words of surrender, and Rāma was famous for his love of those who seek his protection. The seers could have cursed Lavaṇa by the power of their austerity, yet they came to the king, because subduing the wicked is the king's duty, and ascetics should not spend their austerity in curses.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

ब्रुवद्भिरेवमृषिभिः ६१.१ ऋषिषु एवं वदत्सु

सन्धिः: ब्रुवद्भिः + एवम् → ब्रुवद्भिरेवम् — रेफः; एवम् + ऋषिभिः → एवमृषिभिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ब्रुवद्भिः’ √ब्रू, शतृ, तृतीया, बहुवचनम् (भावलक्षणे)

तावदपैतु ६१.१ तावत् दूरं गच्छतु

सन्धिः: तावत् + अपैतु → तावदपैतु — जश्त्वम्; अप + एतु → अपैतु — वृद्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अपैतु’ अप + √इ, लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

यन्मूलम् ६१.२ यत् कारणम्

सन्धिः: यत् + मूलम् → यन्मूलम् — अनुनासिकसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

लोलापुत्रोऽभवज्ज्येष्ठो ६१.३ लोलायाः ज्येष्ठः पुत्रः अभवत्

सन्धिः: लोलापुत्रः + अभवत् → लोलापुत्रोऽभवत् — उत्वं पूर्वरूपं च; अभवत् + ज्येष्ठः → अभवज्ज्येष्ठः — श्चुत्वं जश्त्वं च
समासः: लोलायाः पुत्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अभवत्’ √भू, लङ्

प्रीतिस्तस्यातुलाभवत् ६१.४ तस्य अनुपमा मैत्री अभवत्

सन्धिः: प्रीतिः + तस्य → प्रीतिस्तस्य — सकारः; तस्य + अतुला → तस्यातुला — सवर्णदीर्घः; अतुला + अभवत् → अतुलाभवत्
समासः: न तुला यस्याः सा अतुला — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘प्रीतिः’, ‘अतुला’ प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्

बहुमानाच्च ६१.५ अत्यन्तादरात् च

सन्धिः: बहुमानात् + च → बहुमानाच्च — श्चुत्वसन्धिः
समासः: बहुः मानः — कर्मधारयः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ)

शूलाद्विनिष्कृष्य ६१.६ शूलात् बहिः निष्कास्य

सन्धिः: शूलात् + विनिष्कृष्य → शूलाद्विनिष्कृष्य — जश्त्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘विनिष्कृष्य’ वि + निस् + √कृष्, ल्यप्

मत्प्रसादकरः ६१.७ मम प्रसन्नतां जनयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मम प्रसादः (षष्ठीतत्पुरुषः); तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ददाम्यायुधमुत्तमम् ६१.७ श्रेष्ठं शस्त्रं ददामि

सन्धिः: ददामि + आयुधम् → ददाम्यायुधम् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ददामि’ √दा, लट्, उत्तमपुरुषः

विरुध्येर्महासुर ६१.८ हे महासुर, विरोधं कुर्याः

सन्धिः: विरुध्येः + महासुर → विरुध्येर्महासुर — विसर्गस्य रेफः
समासः: महान् असुरः — कर्मधारयः
विभक्तिः: ‘विरुध्येः’ वि + √रुध्, विधिलिङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; ‘महासुर’ सम्बोधनम्

तावच्छूलम् ६१.८ तावत् शूलम्

सन्धिः: तावत् + शूलम् → तावच्छूलम् — श्चुत्वं छत्वं च (शश्छोऽटि)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘शूलम्’ प्रथमा, नपुंसकलिङ्गम्

त्वामभियुञ्जीत ६१.९ त्वां प्रति आक्रमेत्

सन्धिः: त्वाम् + अभियुञ्जीत → त्वामभियुञ्जीत
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अभि + √युज्, विधिलिङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः

भस्मसात्कृत्वा ६१.९ सम्पूर्णं भस्म कृत्वा

सन्धिः: भस्मसात् + कृत्वा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भस्मसात् — साति-प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: ‘कृत्वा’ √कृ, क्त्वा

शूलमेतदनुत्तमम् ६१.११ एतत् सर्वश्रेष्ठं शूलम्

सन्धिः: शूलम् + एतत् → शूलमेतत्; एतत् + अनुत्तमम् → एतदनुत्तमम् — जश्त्वम्
समासः: न विद्यते उत्तमं यस्मात् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सुराणामीश्वरो ६१.११ देवानां स्वामी

सन्धिः: सुराणाम् + ईश्वरः → सुराणामीश्वरः; ईश्वरः + ह्यसि → ईश्वरो ह्यसि
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ईश्वरः’ प्रथमा, एकवचनम्

सर्वभूतपतिः ६१.१२ सर्वप्राणिनां स्वामी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वाणि भूतानि (कर्मधारयः); तेषां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मत्प्रसादकृता ६१.१३ मम अनुग्रहेण प्रवृत्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मम प्रसादेन कृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

करस्थः ६१.१४ हस्ते स्थितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: करे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शूलहस्तो ६१.१४ शूलधारी

सन्धिः: शूलहस्तः + भविष्यति → शूलहस्तो भविष्यति — उत्वम्
समासः: शूलं हस्ते यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुमहदद्भुतम् ६१.१५ अतिमहान्तम् आश्चर्यकरम्

सन्धिः: सुमहत् + अद्भुतम् → सुमहदद्भुतम् — जश्त्वसन्धिः
समासः: सुष्ठु महत् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (वरम् इत्यस्य विशेषणम्)

कुम्भीनसीति ६१.१६ कुम्भीनसी इति नाम्नी

सन्धिः: कुम्भीनसी + इति → कुम्भीनसीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: कुम्भः इव नासा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (नसादेशः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

साप्यनलायाम् ६१.१६ सा अपि अनलायां (जाता)

सन्धिः: सा + अपि → सापि — सवर्णदीर्घः; अपि + अनलायाम् → अप्यनलायाम् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अनलायाम्’ सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

बाल्यात्प्रभृति ६१.१७ बालकालात् आरभ्य

सन्धिः: बाल्यात् + प्रभृति — सन्धिकार्यं नास्ति (अवकाशः संवृतः)
समासः: बालस्य भावः बाल्यम् — तद्धितः (ष्यञ्)
विभक्तिः: ‘बाल्यात्’ पञ्चमी (प्रभृतियोगे)

दुर्विनीतम् ६१.१८ अशिक्षितम् उद्दण्डम्

सन्धिः: दुर् + विनीतम् → दुर्विनीतम्
समासः: दुष्टं विनीतम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

दौरात्म्येनात्मनस्तथा ६१.२० स्वस्य दुष्टतया तथा

सन्धिः: दौरात्म्येन + आत्मनः → दौरात्म्येनात्मनः — सवर्णदीर्घः; आत्मनः + तथा → आत्मनस्तथा — सकारः
समासः: दुरात्मनः भावः दौरात्म्यम् — तद्धितः (ष्यञ्)
विभक्तिः: ‘दौरात्म्येन’ तृतीया; ‘आत्मनः’ षष्ठी

भयार्तैर्ऋषिभिः ६१.२२ भयपीडितैः मुनिभिः

सन्धिः: भयार्तैः + ऋषिभिः → भयार्तैर्ऋषिभिः — विसर्गस्य रेफः; भय + आर्तैः → भयार्तैः — सवर्णदीर्घः
समासः: भयेन आर्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सबलवाहनम् ६१.२३ सेनया वाहनैः च सहितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बलं च वाहनं च (द्वन्द्वः); ताभ्यां सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

काममहीनविक्रम ६१.२४ हे पूर्णपराक्रम, (अस्माकम्) इच्छाम्

सन्धिः: कामम् + अहीन → काममहीन
समासः: न हीनः विक्रमः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘कामम्’ द्वितीया; ‘अहीनविक्रम’ सम्बोधनम्