संवदतोरेवम्
६०.१
परस्परं कथयतोः एवम्
- सन्धिः
- संवदतोः + एवम् → संवदतोरेवम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘संवदतोः’ सम् + √वद्, शतृ, षष्ठी, द्विवचनम् (भावलक्षणे)
उत्तरकाण्डम् — षष्टितमः सर्गः
च्यवनादीनाम् ऋषीणाम् आगमनम्
वसन्तरात्रिः, प्रभाते रामस्य दर्शनम्, सुमन्त्रस्य निवेदनम्, भार्गवच्यवनप्रमुखानां यमुनातीरवासिनाम् ऋषीणां प्रवेशः, सत्कारः, रामस्य प्रतिज्ञा, ऋषीणां प्रशंसा
रामलक्ष्मणयोः एवं संवदतोः वसन्तस्य रात्रिः आगता, न शीता न उष्णा। प्रभाते पौर्वाह्णिकीं क्रियां कृत्वा पौरकार्यवित् रामः दर्शनाय बहिः आगतः। सुमन्त्रः आगत्य निवेदयत् — भार्गवं च्यवनं पुरस्कृत्य यमुनातीरवासिनः महर्षयः द्वारि प्रतिहताः तिष्ठन्ति, त्वरया दर्शनं याचन्ते। धर्मवित् रामः तान् प्रवेशयितुम् आदिशत्; द्वाःस्थः मूर्ध्ना कृताञ्जलिः शताधिकान् स्वतेजसा दीप्यमानान् तापसान् राजभवनं प्रवेशयामास। ते सर्वतीर्थाम्बुपूर्णैः कलशैः फलमूलैः च रामम् अभ्याहरन्। रामः प्रीत्या तत् सर्वं प्रतिगृह्य तान् काञ्चनासनेषु उपवेश्य प्राञ्जलिः उवाच — ‘किम् आगमनकार्यं वः? किं करोमि? महर्षीणाम् अहम् आज्ञाप्यः; इदं राज्यं, हृदि स्थितं जीवितं, सर्वम् एतत् द्विजार्थं मे — सत्यम् एतत् ब्रवीमि।’ ऋषयः साधुवादं कृत्वा अवदन् — ‘एतत् तव एव उपपन्नं, न अन्यस्य; बहवः महाबलाः राजानः कार्यस्य गौरवं मत्वा प्रतिज्ञां न अकुर्वन्; त्वया तु ब्राह्मणगौरवात् कारणम् अनवेक्ष्य एव प्रतिज्ञा कृता; अतः त्वम् एव ऋषीन् महाभयात् त्रातुम् अर्हसि।’
१वसन्तरात्रिः, सुमन्त्रस्य निवेदनम्
१तयोः संवदतोरेवं रामलक्ष्मणयोस्तदा।
वासन्तिकी निशा प्राप्ता न शीता न च घर्मदा॥
२ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः।
अभिचक्राम काकुत्स्थो दर्शनं पौरकार्यवित्॥
३ततः सुमन्त्रस्त्वागम्य राघवं वाक्यमब्रवीत्।
एते प्रतिहता राजन्द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः॥
४भार्गवं च्यवनं चैव पुरस्कृत्य महर्षयः।
दर्शनं ते महाराज चोदयन्ति कृतत्वराः॥
५प्रीयमाणा नरव्याघ्र यमुनातीरवासिनः।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामः प्रोवाच धर्मवित्॥
रामलक्ष्मणयोः तदा एवं संवदतोः वासन्तिकी निशा प्राप्ता — न शीता, न च घर्मदा। ततः विमले प्रभाते पूर्वाह्णिकीं क्रियां कृत्वा पौरकार्यवित् काकुत्स्थः दर्शनाय अभिचक्राम — प्रजानां दर्शनार्थं बहिः आगतः। ततः सुमन्त्रः आगम्य राघवं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, एते तापसाः द्वारि प्रतिहताः निरुद्धाः तिष्ठन्ति। महाराज, भार्गवं च्यवनं पुरस्कृत्य एते महर्षयः कृतत्वराः ते दर्शनं चोदयन्ति, नरव्याघ्र, प्रीयमाणाः यमुनातीरवासिनः।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मवित् रामः प्रोवाच। आदौ द्वौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — पूर्वसर्गाणां कथारात्रेः प्रभातस्य च सूत्रं योजयतः। समीक्षितपाठे सर्गः सुमन्त्रस्य आगमनेन एव आरभते। ‘प्रतिहताः’ इति — द्वारपालैः निरुद्धाः; अतः ऋषीणां त्वरा रामस्य च तत्क्षणम् आज्ञा। ‘प्रीयमाणाः’ इति ऋषयः रामं प्रति प्रीतिमन्तः। पूर्वसर्गेषु राज्ञः अदर्शनस्य दोषाः उक्ताः; अत्र रामः तान् उपदेशान् आचरति — ऋषीणां प्रतीक्षा क्षणम् अपि न सह्यते। वसन्तस्य समशीतोष्णा रात्रिः कथायाः शुभं वातावरणं सृजति। भार्गवः च्यवनः भृगोः पुत्रः, महातपाः; तस्य नेतृत्वेन आगमनं विषयस्य गौरवं सूचयति। यमुनातीरं मधुवनस्य समीपं, यत्र अग्रे लवणस्य वासः वर्ण्यते; अतः ऋषीणां निवासस्थानम् एव तेषां भयस्य कारणं सूचयति। सुमन्त्रः राज्ञः वृद्धः सचिवः, यः ऋषीणां त्वरां दृष्ट्वा तत्क्षणं निवेदयति।
While Rāma and Lakṣmaṇa talked in this way, a spring night came on, neither cold nor hot, a gentle season that sets an auspicious mood for the story. At clear daybreak Kākutstha, who knew the business of his citizens, performed his morning rites and came out to give audience to his people. Then Sumantra, the king's old counsellor, came and said to Rāghava, "These ascetics, O king, have been stopped at the door and are waiting there. Great king, with Cyavana the son of Bhṛgu at their head, these great seers who live on the bank of the Yamunā are urging you in haste to receive them, tiger among men, and they come well disposed towards you." They had been held back by the doorkeepers, which explains both the seers' haste and Rāma's immediate command. In the earlier sargas the faults of a king who will not be seen were described; here Rāma put those lessons into practice and would not let the seers wait even a moment. Cyavana, son of Bhṛgu, was a sage of great austerity, and his leading them showed how grave the matter was. The bank of the Yamunā lies near the Madhu forest, where, as later sargas tell, the demon Lavaṇa lived, so the seers' very home hints at the cause of their fear. Hearing Sumantra's words, Rāma, who knew dharma, spoke.
२ऋषीणां प्रवेशः, सत्कारः
६प्रवेश्यन्तां महाभागा भार्गवप्रमुखा द्विजाः।
राज्ञस्त्वाज्ञां पुरस्कृत्य द्वाःस्थो मूर्ध्ना कृताञ्जलिः॥
७प्रवेशयामास तदा तापसान्सुदुरासदान्।
शतं समधिकं तत्र दीप्यमानं स्वतेजसा॥
८प्रविष्टं राजभवनं तापसानां महात्मनाम्।
ते द्विजाः पूर्णकलशैः सर्वतीर्थाम्बुसत्कृतैः॥
९गृहीत्वा फलमूलं च रामस्याभ्याहरन्बहु।
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं रामः प्रीतिपुरस्कृतः॥
१०तीर्थोदकानि सर्वाणि फलानि विविधानि च।
उवाच च महाबाहुः सर्वानेव महामुनीन्॥
११इमान्यासनमुख्यानि यथार्हमुपविश्यताम्।
रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः॥
१२बृसीषु रुचिराख्यासु निषेदुः काञ्चनीषु ते।
उपविष्टानृषींस्तत्र दृष्ट्वा परपुरंजयः।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत्॥
रामः अवदत् — ‘भार्गवप्रमुखाः महाभागाः द्विजाः प्रवेश्यन्ताम्।’ राज्ञः आज्ञां पुरस्कृत्य द्वाःस्थः मूर्ध्ना कृताञ्जलिः सन् तदा सुदुरासदान् तापसान् प्रवेशयामास। शतं समधिकं स्वतेजसा दीप्यमानानां महात्मनां तापसानां राजभवनं प्रविष्टम्। ते द्विजाः सर्वतीर्थाम्बुभिः सत्कृतैः पूर्णैः कलशैः फलमूलं च गृहीत्वा रामाय बहु अभ्याहरन्। रामः प्रीतिपुरस्कृतः सन् तत् सर्वं तीर्थोदकानि विविधानि फलानि च प्रतिगृह्य सर्वान् एव महामुनीन् उवाच — ‘इमानि आसनमुख्यानि; यथार्हम् उपविश्यताम्।’ रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्वे एव महर्षयः रुचिराख्यासु काञ्चनीषु बृसीषु निषेदुः। तत्र उपविष्टान् ऋषीन् दृष्ट्वा परपुरञ्जयः राघवः प्रयतः प्राञ्जलिः भूत्वा वाक्यम् अब्रवीत्। ऋषयः राज्ञः समीपं रिक्तहस्ताः न आगताः — तीर्थोदकं फलमूलं च, तपस्विनां योग्यं उपायनम्। द्वाःस्थस्य मूर्ध्ना अञ्जलिः ऋषीणां प्रति राजभवनस्य आदरं सूचयति। शताधिकाः ऋषयः — अतः तेषां कार्यं गुरु इति पूर्वम् एव ज्ञायते। रामः राजा सन् अपि अतिथीनां सत्कारं स्वयं करोति, आसनानि दर्शयति। ‘यथार्हम्’ इति — प्रत्येकः ऋषिः स्वतपसः वयसः च अनुसारेण आसनं गृह्णातु; एषा सभायाः मर्यादा। काञ्चनीषु बृसीषु इति राजोचितं सम्मानम् — मुनीनां सामान्यासनं दर्भमयं, किन्तु अत्र सुवर्णमयम्। रामस्य प्रयतत्वं प्राञ्जलित्वं च ब्राह्मणेषु तस्य विनयं दर्शयति, यः पूर्वम् अपि बहुधा प्रकटितः।
"Let the noble brahmins led by the Bhārgava be brought in," he said. Receiving the king's command with reverence, the doorkeeper raised his joined palms to his brow, a sign of the royal house's respect for the seers, and brought in those ascetics, so hard to approach. More than a hundred great-souled ascetics, blazing with their own splendour, entered the palace, so many that it was plain from the start that their business was weighty. They carried full pitchers of water from every sacred ford, and fruits and roots, and they offered them in plenty to Rāma; seers do not come to a king empty-handed, and these were gifts fit for ascetics. Rāma, full of affection, accepted it all, the holy waters and the many fruits, and the mighty-armed king said to all the great sages, "Here are the finest seats; be seated, each as befits him." Though he was king, he attended to his guests himself and showed them their seats, and "each as befits him" meant that every seer should take his place according to his austerity and age, as an assembly's decorum requires. Hearing Rāma, all the great seers sat down on splendid golden seats; an ascetic's usual seat is of grass, but here Rāma honoured them with gold, as a king should. Seeing the seers seated, Rāghava, conqueror of enemy cities, composed and with joined palms, spoke to them, showing the humility towards brahmins he had shown so often before.
३रामस्य प्रतिज्ञा, ऋषीणां प्रशंसा
१३किमागमनकार्यं वः किं करोमि समाहितः।
आज्ञाप्योऽहं महर्षीणां सर्वकामकरः सुखम्॥
१४इदं राज्यं च सकलं जीवितं च हृदि स्थितम्।
सर्वमेतद्द्विजार्थं मे सत्यमेतद्ब्रवीमि वः॥
१५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साधुकारो महानभूत्।
ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम्॥
१६ऊचुश्चैव महात्मानो हर्षेण महता वृताः।
उपपन्नं नरश्रेष्ठ तवैव भुवि नान्यतः॥
१७बहवः पार्थिवा राजन्नतिक्रान्ता महाबलाः।
कार्यस्य गौरवं मत्वा प्रतिज्ञां नाभ्यरोचयन्॥
१८त्वया पुनर्ब्राह्मणगौरवादियं कृता प्रतिज्ञा ह्यनवेक्ष्य कारणम्।
ततश्च कर्ता ह्यसि नात्र संशयो महाभयात्त्रातुमृषींस्त्वमर्हसि॥
रामः अवदत् — ‘वः आगमनस्य कार्यं किम्? समाहितः अहं किं करोमि? अहं महर्षीणाम् आज्ञाप्यः, सर्वकामकरः सुखम्। इदं सकलं राज्यं, हृदि स्थितं जीवितं च — एतत् सर्वं मे द्विजार्थम्; एतत् सत्यं वः ब्रवीमि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा उग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् ऋषीणां महान् साधुकारः अभवत्। महता हर्षेण वृताः ते महात्मानः ऊचुः — ‘नरश्रेष्ठ, एतत् भुवि तव एव उपपन्नं, न अन्यतः। राजन्, बहवः महाबलाः पार्थिवाः अतिक्रान्ताः, ये कार्यस्य गौरवं मत्वा प्रतिज्ञां न अभ्यरोचयन्। त्वया पुनः ब्राह्मणगौरवात् कारणम् अनवेक्ष्य एव इयं प्रतिज्ञा कृता। ततः च त्वं कर्ता असि, अत्र संशयः नास्ति; महाभयात् ऋषीन् त्रातुं त्वम् अर्हसि।’ रामस्य प्रतिज्ञा अविचारिता इव दृश्यते, किन्तु सा ब्राह्मणेषु श्रद्धायाः फलम्। ऋषयः तस्य एतत् एव गुणं प्रशंसन्ति — पूर्वे राजानः कार्यं ज्ञात्वा भीताः, रामः तु कार्यम् अज्ञात्वा अपि प्रतिजानीते। एतत् अग्रिमस्य लवणवधस्य भूमिका, यत्र शत्रुघ्नः तत्कार्ये नियुज्यते। ‘हृदि स्थितं जीवितम्’ इति वचनं रामस्य समर्पणस्य पराकाष्ठा — राज्यं, प्राणाः, सर्वम्। राम एव ‘कर्ता’ इति ऋषीणां विश्वासः; अतः ते कार्यं न वदन्ति, केवलं ‘महाभयम्’ इति सूचयन्ति, तस्य विवरणम् अग्रिमे सर्गे। ‘उपपन्नं तवैव भुवि’ इति वचनेन रामस्य अद्वितीयत्वं प्रख्याप्यते। अन्ये राजानः कार्यस्य गौरवं ज्ञात्वा भीताः, एतत् लवणस्य भयङ्करत्वं पूर्वम् एव सूचयति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते रचितः, सर्गं समापयति, ऋषीणां आशां च दृढीकरोति।
"What brings you here?" he asked. "What shall I do? I am attentive and yours to command, great seers, and I will gladly do all that you desire. This whole kingdom, and the life that dwells in my heart, all of it is mine only for the sake of the brahmins. This I tell you truly." At his words a great cry of "Well done!" rose from the seers of fierce austerity who lived on the Yamunā's bank, and the great-souled sages, filled with joy, said, "This befits you alone on earth, best of men, and no one else. Many mighty kings have come and gone, O king, who weighed how grave the task was and would not bring themselves to promise. But you, out of reverence for brahmins, have made this promise without even asking the reason. So you will surely carry it out, there is no doubt of it, and you are the one who can save the seers from a great fear." Rāma's promise seems made without thought, but it sprang from his faith in the brahmins, and that is the very quality the seers praised: earlier kings had learned what the task was and taken fright, while Rāma promised before he knew it. His offer of kingdom, life and everything is the height of self-giving. The seers trusted that Rāma was the one to do it, so they did not yet name the task, only hinting at a "great fear"; its details come in the next sarga. That other kings had shrunk from the task already hints at how terrible Lavaṇa was. This is the prelude to Lavaṇa's slaying, a task Śatrughna will be given. The closing verse, in a longer metre, ends the sarga and strengthens the seers' hope.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
वासन्तिकी
६०.१
वसन्तर्तोः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वसन्ते भवा — तद्धितः (ठञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
घर्मदा
६०.१
उष्णतादायिनी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घर्मं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कृतपूर्वाह्णिकक्रियः
६०.२
प्रातःकृत्यानि समाप्य
- सन्धिः
- पूर्व + अह्ण → पूर्वाह्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृता पूर्वाह्णिकी क्रिया येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पौरकार्यवित्
६०.२
नागरिकाणां कार्याणि जानन्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पौराणां कार्यम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुमन्त्रस्त्वागम्य
६०.३
सुमन्त्रः तु आगत्य
- सन्धिः
- सुमन्त्रः + तु → सुमन्त्रस्तु — सकारः; तु + आगम्य → त्वागम्य — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आगम्य’ आ + √गम्, ल्यप्
प्रतिहता
६०.३
द्वारे निरुद्धाः
- सन्धिः
- प्रतिहताः + राजन् → प्रतिहता राजन् — विसर्गलोपः (अकारात् परः घोषे)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रति + √हन्, क्त, प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
कृतत्वराः
६०.४
त्वरायुक्ताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृता त्वरा यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
यमुनातीरवासिनः
६०.५
यमुनातटे निवसन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमुनायाः तीरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत्र वसन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
भार्गवप्रमुखा
६०.६
च्यवननायकाः
- सन्धिः
- भार्गवप्रमुखाः + द्विजाः → भार्गवप्रमुखा द्विजाः — विसर्गलोपः
- समासः
- भार्गवः प्रमुखः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
राज्ञस्त्वाज्ञाम्
६०.६
राज्ञः तु आदेशम्
- सन्धिः
- राज्ञः + तु → राज्ञस्तु — सकारः; तु + आज्ञाम् → त्वाज्ञाम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘राज्ञः’ षष्ठी; ‘आज्ञाम्’ द्वितीया
द्वाःस्थो
६०.६
द्वारपालः
- सन्धिः
- द्वाः + स्थः → द्वाःस्थः; द्वाःस्थः + मूर्ध्ना → द्वाःस्थो मूर्ध्ना — उत्वम्
- समासः
- द्वारि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुदुरासदान्
६०.७
अत्यन्तं दुर्धर्षान्
- सन्धिः
- दुर् + आसदान् → दुरासदान्
- समासः
- दुःखेन आसाद्यन्ते इति दुरासदाः; सुष्ठु दुरासदाः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सर्वतीर्थाम्बुसत्कृतैः
६०.८
सर्वतीर्थजलैः पूरितैः
- सन्धिः
- तीर्थ + अम्बु → तीर्थाम्बु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सर्वेषां तीर्थानाम् अम्बु (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन सत्कृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (कलशैः इत्यस्य विशेषणम्)
रामस्याभ्याहरन्
६०.९
रामाय उपहृतवन्तः
- सन्धिः
- रामस्य + अभ्याहरन् → रामस्याभ्याहरन् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अभि + आहरन् → अभ्याहरन् — यण्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभ्याहरन्’ अभि + आ + √हृ, लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
प्रीतिपुरस्कृतः
६०.९
प्रेम्णा युक्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रीत्या पुरस्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तीर्थोदकानि
६०.१०
पवित्रजलानि
- सन्धिः
- तीर्थ + उदकानि → तीर्थोदकानि — गुणसन्धिः
- समासः
- तीर्थानाम् उदकानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
यथार्हमुपविश्यताम्
६०.११
योग्यतानुसारम् आसनं गृह्यताम्
- सन्धिः
- यथा + अर्हम् → यथार्हम् — सवर्णदीर्घः; यथार्हम् + उपविश्यताम्
- समासः
- अर्हम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- ‘उपविश्यताम्’ उप + √विश्, भावे लोट्
बृसीषु
६०.१२
मुनीनाम् आसनेषु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परपुरंजयः
६०.१२
शत्रुनगरजेता
- सन्धिः
- पुरम् + जयः → पुरंजयः — अनुस्वारः (मुमागमः)
- समासः
- परेषां पुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
किमागमनकार्यम्
६०.१३
आगमनस्य प्रयोजनं किम्
- सन्धिः
- किम् + आगमन → किमागमन
- समासः
- आगमनस्य कार्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
आज्ञाप्योऽहम्
६०.१३
अहम् आज्ञायोग्यः सेवकः
- सन्धिः
- आज्ञाप्यः + अहम् → आज्ञाप्योऽहम् — उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- आ + √ज्ञा (णिच्), यत्, प्रथमा, एकवचनम्
सर्वकामकरः
६०.१३
सर्वाभिलाषपूरकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वे कामाः (कर्मधारयः); तान् करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
द्विजार्थम्
६०.१४
ब्राह्मणानां कृते
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्विजेभ्यः इदम् — अर्थशब्देन चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययवत्
साधुकारो
६०.१५
प्रशंसाध्वनिः
- सन्धिः
- साधुकारः + महान् → साधुकारो महान् — उत्वम्
- समासः
- साधु इति करणं — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नाभ्यरोचयन्
६०.१७
न रोचितवन्तः, न स्वीकृतवन्तः
- सन्धिः
- न + अभ्यरोचयन् → नाभ्यरोचयन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अभि + √रुच् (णिच्), लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
ब्राह्मणगौरवादियम्
६०.१८
ब्राह्मणेषु आदरात् एषा
- सन्धिः
- गौरवात् + इयम् → गौरवादियम् — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- ब्राह्मणेषु गौरवम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘गौरवात्’ पञ्चमी (हेतौ); ‘इयम्’ प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्
ह्यनवेक्ष्य
६०.१८
निश्चयेन अविचार्य
- सन्धिः
- हि + अनवेक्ष्य → ह्यनवेक्ष्य — यण्सन्धिः
- समासः
- न अवेक्ष्य — नञ्समासः (ल्यबन्ते)
- विभक्तिः
- अन् + अव + √ईक्ष्, ल्यप्