॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — प्रक्षिप्तसर्गः २

उत्तरकाण्डम् — एकोनषष्टितमसर्गानन्तरं प्रक्षिप्तः सर्गः २

शुनः न्यायः, ब्राह्मणस्य कौलपत्यम्

प्रक्षिप्तः सर्गः २ — भिन्नमस्तकस्य शुनः सभाप्रवेशः, राजधर्मस्य प्रशंसा, सर्वार्थसिद्धस्य भिक्षोः अपराधः, रामस्य क्रोधनिन्दा, सभासदां मतम्, शुनः वरेण ब्राह्मणस्य कालञ्जरे कौलपत्यम्, शुनः पूर्वजन्मकथा, कौलपत्यस्य दोषाः

लक्ष्मणः श्वानम् आहूय रामाय न्यवेदयत्। रामः ‘निर्भयः सन् विवक्षितं ब्रूहि’ इति अवदत्। भिन्नमस्तकः श्वा रामं दृष्ट्वा प्रथमं राजधर्मं प्रशशंस — राजा भूतानां कर्ता, नायकः, सुप्तेषु जागर्ति, प्रजाः पालयति; धारणात् धर्मः इति उच्यते; दानं दया सतां पूजा व्यवहारे आर्जवं च परः धर्मः; त्वं प्रमाणानां प्रमाणम्, धर्माणां धाम; अज्ञानात् यत् उक्तं तत् क्षमस्व। ततः सः अभियोगम् अवदत् — ब्राह्मणावसथे वसन् सर्वार्थसिद्धः नाम भिक्षुः निष्कारणं मां प्रहृतवान्। रामः तं ब्राह्मणम् आनाययत्, ‘किमर्थं दण्डेन अभिहतः’ इति पृष्ट्वा क्रोधं निनिन्द — क्रोधः प्राणहरः शत्रुः, मित्रमुखः रिपुः, तपः यज्ञं दानं च हरति; इन्द्रियाणि धृत्या नियन्तव्यानि। ब्राह्मणः स्वीचकार — ‘भिक्षां न लब्ध्वा क्षुधाक्रोधाविष्टः अहं मार्गे स्थितं श्वानं प्रहृतवान्; शाधि माम्।’ सभासदः ‘ब्राह्मणः दण्डैः अवध्यः’ इति शास्त्रम् अवदन्। तदा श्वा वरं याचत — ‘अस्मै ब्राह्मणाय कालञ्जरे कौलपत्यं दीयताम्।’ रामः तथा अकरोत्; हृष्टः ब्राह्मणः गजस्कन्धेन ययौ। सचिवाः ‘वरः अयं, न शापः’ इति विस्मिताः; रामः ‘श्वा एव कारणं जानाति’ इति अवदत्। श्वा अकथयत् — ‘अहं पूर्वजन्मनि तत्र कुलपतिः आसं, धर्मपरः, तथापि इमाम् अधमां गतिं प्राप्तः; क्रुद्धः अधार्मिकः एषः विप्रः सप्त सप्त कुलानि पातयिष्यति। कौलपत्यं न कारयेत्; देवब्रह्मस्वहरः अवीचिं नरकं पतति।’ विस्मितः रामः; श्वा यथागतं गत्वा वाराणस्यां प्रायम् उपविवेश।

१शुनः सभाप्रवेशः

१श्रुत्वा रामस्य वचनं लक्ष्मणस्त्वरितस्तदा।
श्वानमाहूय मतिमान्राघवाय न्यवेदयत्॥

२दृष्ट्वा समागतं श्वानं रामो वचनमब्रवीत्।
विवक्षितार्थं मे ब्रूहि सारमेय न ते भयम्॥

३अथापश्यत तत्रस्थं रामं श्वा भिन्नमस्तकः।
ततो दृष्ट्वा स राजानं सारमेयोऽब्रवीद्वचः॥

रामस्य वचनं श्रुत्वा मतिमान् लक्ष्मणः तदा त्वरितः श्वानम् आहूय राघवाय न्यवेदयत्। समागतं श्वानं दृष्ट्वा रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘सारमेय, यत् ते विवक्षितं, तं अर्थं मे ब्रूहि; ते भयं नास्ति।’ अथ भिन्नमस्तकः श्वा तत्र स्थितं रामम् अपश्यत्; ततः राजानं दृष्ट्वा सः सारमेयः वचः अब्रवीत्। ‘भिन्नमस्तकः’ इति विशेषणम् एव तस्य अभियोगस्य प्रमाणम् — तस्य शिरः प्रहारेण भिन्नम्। रामः प्रथमं तस्मै अभयं ददाति, यतः राजसभायां पशोः भयं स्वाभाविकम्; अभयदानं न्यायस्य प्रथमः सोपानः। ‘न ते भयम्’ इति वचनं पूर्वसर्गे श्वानेन उक्तं ‘भयेषु अभयदाता’ इति विशेषणं सार्थकं करोति। लक्ष्मणः ‘मतिमान्’ इति विशेषितः, यतः सः श्वानस्य विनयं मर्यादां च अवगत्य रामस्य आज्ञां तत्क्षणं पालयति। रामः स्वयं श्वानं पश्यति, तस्य आहतं शिरः च; एतेन प्रमाणम् अपि प्रत्यक्षम्। राजसभायां पशोः प्रवेशः अपूर्वः प्रसङ्गः, किन्तु रामः तम् असामान्यं न मन्यते — कार्यार्थी कार्यार्थी एव।

At Rāma's word the wise Lakṣmaṇa, who had understood the dog's humility and sense of propriety, quickly called the dog in and presented him to Rāghava. Seeing the dog before him, Rāma said, "Tell me what you wish to say, dog. You have nothing to fear." An animal in a royal court would naturally be afraid, so Rāma first gave him assurance of safety, the first step of justice, and so bore out the dog's earlier praise of him as the one who gives safety in times of danger. The dog's head was split open, and that wound was itself the evidence of his complaint; Rāma saw it with his own eyes. The dog looked at Rāma seated there, and seeing the king he began to speak. A dog entering a royal court was something unheard of, but Rāma did not treat it as strange: a petitioner is a petitioner.

२शुनः राजधर्मप्रशंसा

४राजैव कर्ता भूतानां राजा चैव विनायकः।
राजा सुप्तेषु जागर्ति राजा पालयति प्रजाः॥

५नीत्या सुनीतया राजा धर्मं रक्षति रक्षिता।
यदा न पालयेद्राजा क्षिप्रं नश्यन्ति वै प्रजाः॥

६राजा कर्ता च गोप्ता च सर्वस्य जगतः पिता।
राजा कालो युगं चैव राजा सर्वमिदं जगत्॥

७धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः।
यस्माद्धारयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

८धारणाद्विद्विषां चैव धर्मेणारञ्जयन्प्रजाः।
तस्माद्धारणमित्युक्तं स धर्म इति निश्चयः॥

९एष राजन्परो धर्मः फलवान्प्रेत्य राघव।
नहि धर्माद्भवेत्किंचिद्दुष्प्रापमिति मे मतिः॥

१०दानं दया सतां पूजा व्यवहारेषु चार्जवम्।
एष राम परो धर्मो रक्षणात्प्रेत्य चेह च॥

११त्वं प्रमाणं प्रमाणानामसि राघव सुव्रत।
विदितश्चैव ते धर्मः सद्भिराचरितस्तु वै॥

१२धर्माणां त्वं परं धाम गुणानां सागरोपमः।
अज्ञानाच्च मया राजन्नुक्तस्त्वं राजसत्तम॥

१३प्रसादयामि शिरसा न त्वं क्रोद्धुमिहार्हसि।
शुनः स वचनं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत्॥

१४किं ते कार्यं करोम्यद्य ब्रूहि विस्रब्ध मा चिरम्।
रामस्य वचनं श्रुत्वा सारमेयोऽब्रवीदिदम्॥

१५धर्मेण राष्ट्रं विन्देत धर्मेणैवानुपालयेत्।
धर्माच्छरण्यतां याति राजा सर्वभयापहः॥

श्वा अवदत् — ‘राजा एव भूतानां कर्ता, राजा एव विनायकः नेता। प्रजासु सुप्तासु राजा जागर्ति, राजा प्रजाः पालयति। सुनीतया नीत्या रक्षिता राजा धर्मं रक्षति; यदा राजा न पालयेत्, तदा प्रजाः क्षिप्रं नश्यन्ति। राजा सर्वस्य जगतः कर्ता, गोप्ता, पिता च; राजा कालः, युगं, राजा इदं सर्वं जगत्। धारणात् धर्मम् इति आहुः; धर्मेण प्रजाः विधृताः, यस्मात् सः सचराचरं सर्वं त्रैलोक्यं धारयति। विद्विषां शत्रूणां धारणात् निग्रहात्, धर्मेण प्रजाः रञ्जयन् च — तस्मात् धारणम् इति उक्तं, सः धर्मः इति निश्चयः। राजन् राघव, एषः परः धर्मः प्रेत्य परलोके फलवान्; धर्मात् किञ्चित् दुष्प्रापं न भवेत् इति मम मतिः। राम, दानं, दया, सतां पूजा, व्यवहारेषु आर्जवं च — एषः परः धर्मः, रक्षणात् इह प्रेत्य च फलदः। सुव्रत राघव, त्वं प्रमाणानां प्रमाणम् असि; सद्भिः आचरितः धर्मः ते विदितः एव। त्वं धर्माणां परं धाम, गुणानां सागरोपमः। राजसत्तम, मया अज्ञानात् त्वम् उक्तः उपदिष्टः; शिरसा प्रसादयामि, इह क्रोद्धुं न अर्हसि।’ शुनः स वचनं श्रुत्वा राघवः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अद्य ते किं कार्यं करोमि? विस्रब्धः सन् ब्रूहि, मा चिरम्।’ रामस्य वचनं श्रुत्वा सारमेयः इदम् अब्रवीत् — ‘राजा धर्मेण राष्ट्रं विन्देत, धर्मेण एव अनुपालयेत्; धर्मात् सर्वभयापहः राजा शरण्यतां याति।’ अत्र श्वा राजधर्मस्य शास्त्रं संक्षेपेण वदति — एतत् तस्य पूर्वजन्मनः पाण्डित्यस्य सूचकम्, यत् अग्रे प्रकटीक्रियते। धर्मशब्दस्य व्युत्पत्तिः ‘धृ धारणे’ इति धातोः — यः लोकं धारयति सः धर्मः; राजा च दुष्टनिग्रहेण प्रजारञ्जनेन च तं धारयति। ‘राजा कालः’ इति वचनं प्रसिद्धं — राज्ञः आचरणेन एव युगस्य स्वरूपं निश्चीयते। अन्ते क्षमायाचनं तस्य विनयं दर्शयति: राज्ञे धर्मोपदेशः अधिकारात् बहिः इति सः जानाति। ‘प्रसादयामि शिरसा’ इति भग्नेन शिरसा अपि प्रणामः — करुणः विरोधाभासः। शुनः वचनेषु राज्ञः त्रीणि कर्तव्यानि स्पष्टानि — धर्मेण राज्यस्य प्राप्तिः, धर्मेण पालनम्, धर्मेण शरणदानम्। एतानि एव रामस्य आचरणे दृश्यन्ते, अतः स्तुतिः अपि यथार्था, न चाटुकारिता। दानदयादीनां चतुर्णां धर्माणां गणना सामान्यधर्मस्य सारः, यः सर्ववर्णानां कृते समानः।

"The king alone is the maker of beings," the dog said, "and the king is their leader. The king stays awake while they sleep; the king protects the people. Guarding them by well-applied policy, the king protects dharma, and when the king does not protect, the people quickly perish. The king is maker, guardian and father of the whole world; the king is time and the age; the king is all this world. They call it dharma because it upholds, and by dharma the people are upheld, for it upholds all three worlds, moving and unmoving. And because the king restrains enemies and delights the people through dharma, this upholding is what dharma is; of that there is no doubt. This, King Rāghava, is the highest dharma, bearing fruit after death; nothing, I believe, is beyond reach through dharma. Giving, compassion, honour to the good and honesty in dealings, this, Rāma, is the highest dharma, and through protecting it bears fruit here and hereafter. You, Rāghava of good vows, are the measure of all measures; the dharma practised by the good is known to you. You are the highest home of dharma, an ocean of virtues. And in my ignorance I have been lecturing you, best of kings. I bow my head to beg your pardon; do not be angry." Hearing him, Rāghava said, "What shall I do for you today? Speak without fear, and do not delay." And the dog said, "By dharma a king should win his realm, and by dharma alone protect it; through dharma a king becomes a refuge who drives away every fear." In brief the dog set out the teaching on a king's duty, a sign of the learning he had in his former life, which will soon be revealed. The word dharma comes from the root meaning "to uphold": dharma is what holds the world together, and the king upholds it by restraining the wicked and delighting the people. "The king is time" is a famous saying: it is the king's conduct that sets the character of the age. His three points, that a king should win, protect and give refuge by dharma, are exactly what Rāma's own conduct showed, so the praise was true and not flattery, and the four virtues he named, giving, compassion, honour to the good and honesty, are the core of the dharma common to all. His apology at the end shows his humility, for he knew that teaching a king was beyond his place; and there is a sad irony in his bowing to beg pardon with that broken head.

३अभियोगः, ब्राह्मणस्य आनयनम्

१६इदं विज्ञाय यत्कृत्यं श्रूयतां मम राघव।
भिक्षुः सर्वार्थसिद्धश्च ब्राह्मणावसथे वसन्॥

१७तेन दत्तः प्रहारो मे निष्कारणमनागसः।
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण द्वाःस्थः सम्प्रेषितस्तदा॥

१८आनीतश्च द्विजस्तेन सर्वसिद्धार्थकोविदः।
अथ द्विजवरस्तत्र रामं दृष्ट्वा महाद्युतिः॥

१९किं ते कार्यं मया राम तद्ब्रूहि त्वं ममानघ।
एवमुक्तस्तु विप्रेण रामो वचनमब्रवीत्॥

२०त्वया दत्तः प्रहारोऽयं सारमेयस्य वै द्विज।
किं तवापकृतं विप्र दण्डेनाभिहतो यतः॥

श्वा अनुवर्तयति — ‘राघव, इदं विज्ञाय यत् कृत्यं तत् कुरु; मम वचनं श्रूयताम्। सर्वार्थसिद्धः नाम भिक्षुः ब्राह्मणानाम् आवसथे वसन् अस्ति। तेन अनागसः निरपराधस्य मम निष्कारणं प्रहारः दत्तः।’ एतत् श्रुत्वा रामेण तदा द्वाःस्थः द्वारपालः सम्प्रेषितः। तेन सर्वसिद्धार्थकोविदः सः द्विजः आनीतः। अथ महाद्युतिः सः द्विजवरः तत्र रामं दृष्ट्वा अवदत् — ‘अनघ राम, मया ते किं कार्यम्? तत् ब्रूहि।’ विप्रेण एवम् उक्तः रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘द्विज, त्वया अयं सारमेयस्य प्रहारः दत्तः। विप्र, अनेन तव किम् अपकृतं, यतः एषः दण्डेन अभिहतः?’ न्यायस्य क्रमः स्पष्टः — अभियोगः, प्रतिवादिनः आह्वानं, प्रश्नः। रामः ब्राह्मणम् अपि पृच्छति, अभियुक्तस्य पक्षं श्रोतुं; एकपक्षीयः निर्णयः न क्रियते। ‘अनागसः’ इति शब्दः अभियोगस्य केन्द्रम् — निरपराधस्य पीडनम्। ‘सर्वार्थसिद्धः’ इति नाम व्यङ्ग्यपूर्णम् — भिक्षुः सन् अपि सः क्रोधं न जितवान्। ब्राह्मणस्य ‘किं ते कार्यम्’ इति प्रश्नः तस्य अनभिज्ञतां सूचयति। सः राजानं समानभावेन सम्बोधयति, ‘अनघ’ इति; तस्य मनसि दोषबोधः अद्यापि न जातः। रामस्य प्रश्नः ‘किं तव अपकृतम्’ इति — प्रहारस्य कारणं पृच्छति, यतः सकारणः प्रहारः क्षम्यः स्यात्, निष्कारणः तु दण्ड्यः। अत्र रामस्य न्यायपद्धतिः शास्त्रीया — प्रमाणं, प्रश्नः, ततः निर्णयः।

"Knowing this," the dog went on, "do what must be done, Rāghava, and hear me. There is a mendicant named Sarvārthasiddha who lives in the brahmins' lodging-house. He struck me for no reason, though I had done no wrong." Hearing this, Rāma sent the doorkeeper at once, and he brought in the learned brahmin. That splendid brahmin, seeing Rāma there, said, "What do you want of me, sinless Rāma? Tell me." Rāma answered, "You struck this dog, brahmin. What harm had he done you, that you beat him with a stick?" The procedure of justice is clear: the complaint, the summoning of the accused, the questioning. Rāma questioned the brahmin too, to hear the accused's side, for no judgement is given on one side alone. The heart of the complaint was that an innocent creature had been hurt. The mendicant's name, "he who has achieved every aim", is ironic: though a renunciant, he had not conquered his anger. His question, what did the king want of him, shows that he had no idea why he was there; he addressed the king as an equal, calling him sinless, with no sense yet of his own guilt. Rāma asked him what harm the dog had done because a blow with a reason might be pardoned, but one without cause must be punished. Evidence, questioning, and then judgement: that was Rāma's method, in keeping with the śāstras.

४रामस्य क्रोधनिन्दा

२१क्रोधः प्राणहरः शत्रुः क्रोधो मित्रमुखो रिपुः।
क्रोधो ह्यसिर्महातीक्ष्णः सर्वं क्रोधोऽपकर्षति॥

२२तपते यजते चैव यच्च दानं प्रयच्छति।
क्रोधेन सर्वं हरति तस्मात्क्रोधं विसर्जयेत्॥

२३इन्द्रियाणां प्रदुष्टानां हयानामिव धावताम्।
कुर्वीत धृत्या सारथ्यं संहृत्येन्द्रियगोचरम्॥

२४मनसा कर्मणा वाचा चक्षुषा च समाचरेत्।
श्रेयो लोकस्य चरतो न द्वेष्टि न च लिप्यते॥

२५न तत्कुर्यादसिस्तीक्ष्णः सर्पो वा व्याहतः पदा।
अरिर्वा नित्यसंक्रुद्धो यथाऽऽत्मा दुरनुष्ठितः॥

२६विनीतविनयस्यापि प्रकृतिर्न विधीयते।
प्रकृतिं गूहमानस्य निश्चयेन कृतिर्ध्रुवा॥

रामः अवदत् — ‘क्रोधः प्राणहरः शत्रुः; क्रोधः मित्रमुखः रिपुः; क्रोधः अतितीक्ष्णः असिः; क्रोधः सर्वम् अपकर्षति। यत् तपति, यत् यजते, यत् च दानं प्रयच्छति, तत् सर्वं क्रोधेन हरति; तस्मात् क्रोधं विसर्जयेत्। धावतां हयानाम् इव प्रदुष्टानाम् इन्द्रियाणां धृत्या सारथ्यं कुर्वीत, इन्द्रियगोचरं विषयान् संहृत्य। मनसा, कर्मणा, वाचा, चक्षुषा च लोकस्य श्रेयः समाचरेत्; एवं चरतः न कञ्चित् द्वेष्टि, न च पापेन लिप्यते। तीक्ष्णः असिः, पदा व्याहतः सर्पः, नित्यसंक्रुद्धः अरिः वा तत् न कुर्यात्, यत् दुरनुष्ठितः आत्मा करोति। विनीतविनयस्य शिक्षितस्य अपि प्रकृतिः न विधीयते न परिवर्तते; प्रकृतिं गूहमानस्य अपि निश्चयेन कृतिः आचरणं ध्रुवा — स्वभावः प्रकटीभवति एव।’ रामस्य एषः उपदेशः गीतायाः उपदेशैः सह सङ्गच्छते — इन्द्रियाणि अश्वाः, बुद्धिः सारथिः इति कठोपनिषदः रूपकम् अत्र अपि। ‘मित्रमुखः रिपुः’ — क्रोधः हितकारी इव प्रतिभाति, किन्तु अन्ते नाशयति। ‘दुरनुष्ठितः आत्मा’ इति अनियन्त्रितं मनः — बाह्यशत्रुभ्यः अपि अधिकं हानिकरम्। अन्तिमः श्लोकः ब्राह्मणस्य स्वभावं लक्षयति — शिक्षितः अपि सः स्वभावं न जितवान्, अतः तस्य कृत्यं प्रकटम्। एतत् अग्रिमस्य शुनः उपदेशस्य भूमिका। रामः दण्डात् पूर्वं उपदेशं ददाति — एषा राजधर्मस्य रीतिः, यत्र प्रथमं वाग्दण्डः, ततः अन्ये दण्डाः। ब्राह्मणस्य कृते वाग्दण्डः एव प्रायः उचितः इति शास्त्रम्, अतः रामस्य उपदेशः अपि दण्डस्य एकः प्रकारः। क्रोधस्य षड्विधं वर्णनं — शत्रुः, रिपुः, असिः, हर्ता, अश्वः, सर्पः — तस्य भयङ्करत्वं बहुधा प्रकाशयति।

Then Rāma spoke of anger. "Anger is an enemy that takes life; anger is a foe with a friend's face; anger is a sword of terrible sharpness; anger drags everything down. Whatever a man gains by austerity, by sacrifice or by giving, anger carries it all away; so one should cast anger off. The senses bolt like wild horses; one should be their charioteer, holding them firmly and drawing them back from their objects. With mind, deed, speech and eye one should do good to the world; one who lives so hates no one, and no sin clings to him. A sharp sword, a snake trodden underfoot, an enemy always in a rage, none of these can do the harm that one's own ill-governed self can do. Even in one who has been trained in discipline, nature does not change; however a man hides his nature, his conduct will surely show it." This teaching agrees with the Gītā, and the image of the senses as horses and the mind as charioteer comes from the Kaṭha Upaniṣad. Anger wears a friend's face, seeming to serve us before it destroys us, and an uncontrolled mind does more harm than any outward enemy. Anger is pictured here in many forms, an enemy, a foe, a sword, a thief of merit, a runaway horse, a snake, to show how terrible it is. The last verse points at the brahmin himself: for all his learning he had not conquered his nature, and his deed had exposed it. That prepares for the dog's teaching to come. Rāma gave counsel before punishment, as a king's duty requires, beginning with reproof in words; and since for a brahmin reproof is usually thought the fitting punishment, Rāma's counsel was itself a kind of penalty.

५ब्राह्मणस्य स्वीकारः, सभासदां मतम्

२७एवमुक्तः स विप्रो वै रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
द्विजः सर्वार्थसिद्धस्तु अब्रवीद्रामसंनिधौ॥

२८मया दत्तप्रहारोऽयं क्रोधेनाविष्टचेतसा।
भिक्षार्थमटमानेन काले विगतभैक्षके॥

२९रथ्यास्थितस्त्वयं श्वा वै गच्छ गच्छेति भाषितः।
अथ स्वैरेण गच्छंस्तु रथ्यान्ते विषमं स्थितः॥

३०क्रोधेन क्षुधयाविष्टस्ततो दत्तोऽस्य राघव।
प्रहारो राजराजेन्द्र शाधि मामपराधिनम्॥

३१त्वया शस्तस्य राजेन्द्र नास्ति मे नरकाद्भयम्।
अथ रामेण सम्पृष्टाः सर्व एव सभासदः॥

३२किं कार्यमस्य वै ब्रूत दण्डो वै कोऽस्य पात्यताम्।
सम्यक्प्रणिहिते दण्डे प्रजा भवति रक्षिता॥

३३भृग्वाङ्गिरसकुत्साद्या वसिष्ठश्च सकाश्यपः।
धर्मपाठकमुख्याश्च सचिवा नैगमास्तथा॥

३४एते चान्ये च बहवः पण्डितास्तत्र संगताः।
अवध्यो ब्राह्मणो दण्डैरिति शास्त्रविदो विदुः॥

३५ब्रुवते राघवं सर्वे राजधर्मेषु निष्ठिताः।
अथ ते मुनयः सर्वे राममेवाब्रुवंस्तदा॥

३६राजा शास्ता हि सर्वस्य त्वं विशेषेण राघव।
त्रैलोक्यस्य भवान्शास्ता देवो विष्णुः सनातनः॥

अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्तः सः सर्वार्थसिद्धः द्विजः रामस्य संनिधौ अब्रवीत् — ‘अयं प्रहारः मया क्रोधेन आविष्टचेतसा दत्तः। भिक्षार्थम् अटमानस्य मम भैक्षकालः विगतः आसीत्। अयं श्वा रथ्यायां स्थितः; मया “गच्छ गच्छ” इति भाषितः; अथ सः स्वैरेण मन्दं गच्छन् रथ्यान्ते विषमं स्थितः। राघव, क्रोधेन क्षुधया च आविष्टेन मया अस्य प्रहारः दत्तः। राजराजेन्द्र, अपराधिनं मां शाधि। राजेन्द्र, त्वया शस्तस्य दण्डितस्य मम नरकात् भयं नास्ति।’ अथ रामेण सर्वे सभासदः सम्पृष्टाः — ‘अस्य किं कार्यं, कः दण्डः अस्य पात्यताम्, ब्रूत; सम्यक् प्रणिहिते दण्डे प्रजा रक्षिता भवति।’ भृगुः, अङ्गिराः, कुत्सः इत्यादयः, कश्यपेन सह वसिष्ठः, धर्मपाठकमुख्याः, सचिवाः, नैगमाः, अन्ये च बहवः पण्डिताः तत्र सङ्गताः। ‘ब्राह्मणः दण्डैः अवध्यः’ इति शास्त्रविदः विदुः — इति राजधर्मेषु निष्ठिताः सर्वे राघवम् अब्रुवन्। अथ ते सर्वे मुनयः रामम् एव अवदन् — ‘राघव, राजा सर्वस्य शास्ता, त्वं विशेषेण; भवान् त्रैलोक्यस्य शास्ता, सनातनः देवः विष्णुः।’ ब्राह्मणस्य स्वीकारः प्रामाणिकः — सः स्वदोषं न गूहति, दण्डं याचते; ‘राज्ञा दण्डितः पापात् मुच्यते’ इति स्मृतेः सिद्धान्तम् अपि स्मरति। सभासदां द्विविधं वचनम् — शास्त्रतः ब्राह्मणः अवध्यः, किन्तु रामः स्वयं विष्णुः, अतः निर्णयः तस्य एव। एवं धर्मसङ्कटः रामस्य विवेके एव समर्प्यते। रामः सभासदः पृच्छति — सः स्वमतं न आरोपयति, सभायाः परामर्शं मानयति। ब्राह्मणस्य वृत्तान्ते लघुः अपराधः — श्वा मार्गे विषमं स्थितः, सः क्षुधितः क्रुद्धः च; तथापि निरपराधस्य पीडनं दोषः एव। ‘त्वया शस्तस्य नरकात् भयं नास्ति’ इति वचनं सूचयति यत् राजदण्डः प्रायश्चित्तम् अपि — दण्डितः पापात् शुद्धः भवति। मुनीनां वचनं रामस्य विष्णुत्वं स्मारयति, येन तस्य निर्णयः शास्त्रात् अपि उपरि इति ध्वन्यते।

So addressed by Rāma of effortless deeds, the brahmin Sarvārthasiddha said in his presence, "I struck that blow when my mind was possessed by anger. I was wandering for alms, and the time for alms had passed. This dog was standing in the street, and I told him, 'Go, go.' He went off slowly at his own pace and stood awkwardly at the end of the street. Possessed by anger and hunger, Rāghava, I struck him. Punish me, king of kings, for I am the offender. Once I am punished by you, lord of kings, I need have no fear of hell." His confession was honest: he did not hide his fault but asked for punishment, knowing that one punished by the king is freed from the sin. The offence was slight, the dog standing in the way and the man hungry and angry, but hurting an innocent creature is a wrong all the same. Then Rāma asked all the members of the assembly, "Tell me what should be done with him, what punishment should be laid on him. When punishment is rightly applied, the people are protected." He did not impose his own view but sought the assembly's counsel. Bhṛgu, Āṅgirasa, Kutsa and the others, Vasiṣṭha with Kaśyapa, the chief expounders of the law, the ministers, the townsmen and many other learned men were gathered there, and all of them, grounded in the king's dharma, told Rāghava that those who know the śāstras hold a brahmin exempt from corporal punishment. Then all the sages said to Rāma himself, "The king is the ruler of all, and you above all, Rāghava; you are the ruler of the three worlds, the eternal god Viṣṇu." So the assembly spoke two ways: by the śāstras a brahmin could not be punished in body, but Rāma was Viṣṇu himself and the decision was his; the dilemma was left to his discernment, and his judgement, it is suggested, stood even above the rules.

६शुनः वरः, ब्राह्मणस्य कौलपत्यम्

३७एवमुक्ते तु तैः सर्वैः श्वा वै वचनमब्रवीत्।
यदि तुष्टोऽसि मे राम यदि देयो वरो मम॥

३८प्रतिज्ञातं त्वया वीर किं करोमीति विश्रुतम्।
प्रयच्छ ब्राह्मणस्यास्य कौलपत्यं नराधिप॥

३९कालञ्जरे महाराज कौलपत्यं प्रदीयताम्।
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण कौलपत्येऽभिषेचितः॥

४०प्रययौ ब्राह्मणो हृष्टो गजस्कन्धेन सोऽर्चितः।
अथ ते रामसचिवाः स्मयमाना वचोऽब्रुवन्॥

४१वरोऽयं दत्त एतस्य नायं शापो महाद्युते।
एवमुक्तस्तु सचिवै रामो वचनमब्रवीत्॥

४२न यूयं गतितत्त्वज्ञाः श्वा वै जानाति कारणम्।
अथ पृष्टस्तु रामेण सारमेयोऽब्रवीदिदम्॥

तैः सर्वैः एवम् उक्ते श्वा वचनम् अब्रवीत् — ‘राम, यदि मे तुष्टः असि, यदि मम वरः देयः, वीर, “किं करोमि” इति त्वया विश्रुतं प्रतिज्ञातम्; नराधिप, अस्य ब्राह्मणस्य कौलपत्यं प्रयच्छ। महाराज, कालञ्जरे मठे अस्मै कौलपत्यं प्रदीयताम्।’ एतत् श्रुत्वा रामेण सः कौलपत्ये अभिषेचितः। अर्चितः सः ब्राह्मणः हृष्टः गजस्कन्धेन प्रययौ। अथ रामस्य सचिवाः स्मयमानाः वचः अब्रुवन् — ‘महाद्युते, एतस्य अयं वरः दत्तः, अयं शापः दण्डः वा न।’ सचिवैः एवम् उक्तः रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘यूयं गतितत्त्वज्ञाः न; श्वा एव कारणं जानाति।’ अथ रामेण पृष्टः सारमेयः इदम् अब्रवीत्। कथायाः अद्भुतः परिवर्तः — अपराधी दण्डं न, अपितु महत् पदं लभते; श्वा एव तं वरं याचते। सचिवानां हास्यं स्वाभाविकम् — बाह्यदृष्ट्या एतत् पुरस्कारः। रामः तु गूढम् अर्थं जानाति, तथापि श्वानम् एव वक्तुं प्रेरयति, यतः अनुभवस्य साक्षी सः एव। कुलपतिः नाम मठस्य अधिष्ठाता, यस्य हस्ते देवद्रव्यं ब्राह्मणानां भोजनं च। ‘गतितत्त्वज्ञाः’ इति कर्मणां गतेः परिणामस्य तत्त्वं जानन्तः। शुनः याचना रामस्य प्रतिज्ञायाः उपरि आधारिता — ‘किं करोमि’ इति पूर्वम् उक्तम्, अतः रामः वचनबद्धः। रामस्य सत्यप्रतिज्ञत्वं रामायणे सर्वत्र प्रसिद्धम्; अत्र अपि सः वचनं पालयति, यद्यपि वरः विचित्रः। गजस्कन्धेन गमनं सम्मानस्य लक्षणम्, किन्तु तस्य पृष्ठतः भविष्यत् पतनं निहितम्।

When they had all spoken, the dog said, "If you are pleased with me, Rāma, if I am to be given a boon, hero, for you promised before everyone, 'What shall I do for you?', then, lord of men, give this brahmin the headship of a monastery. Let him be made head of the monastery at Kālañjara, great king." Hearing this, Rāma had him consecrated to the headship, and the brahmin, honoured, went off delighted on the back of an elephant. Rāma's ministers smiled and said, "This is a reward you have given him, splendid lord, not a punishment." Rāma answered, "You do not understand how deeds work themselves out. The dog knows the reason." And when Rāma asked him, the dog explained. The story takes a startling turn: the offender received not a penalty but a high office, and it was the dog who asked for it. Rāma had given his word, "What shall I do for you?", and so he was bound to grant it; Rāma's faithfulness to his promises is famous throughout the Rāmāyaṇa, and here too he kept his word, strange as the request was. The ministers' amusement was natural, for on the face of it this was a reward. Rāma understood the hidden meaning, yet he had the dog speak, since the dog was the witness who knew it from experience. The head of a monastery controls the property of the gods and the feeding of brahmins; the honour of riding an elephant hid a fall to come.

७शुनः पूर्वजन्मकथा, कौलपत्यस्य दोषाः, प्रायोपवेशः

४३अहं कुलपतिस्तत्र आसं शिष्टान्नभोजनः।
देवद्विजातिपूजायां दासीदासेषु राघव॥

४४संविभागी शुभरतिर्देवद्रव्यस्य रक्षिता।
विनीतः शीलसम्पन्नः सर्वसत्त्वहिते रतः॥

४५सोऽहं प्राप्त इमां घोरामवस्थामधमां गतिम्।
एवं क्रोधान्वितो विप्रस्त्यक्तधर्माहिते रतः॥

४६क्रुद्धो नृशंसः परुष अविद्वांश्चाप्यधार्मिकः।
कुलानि पातयत्येव सप्त सप्त च राघव॥

४७तस्मात्सर्वास्ववस्थासु कौलपत्यं न कारयेत्।
यमिच्छेन्नरकं नेतुं सपुत्रपशुबान्धवम्॥

४८देवेष्वधिष्ठितं कुर्याद्गोषु च ब्राह्मणेषु च।
ब्रह्मस्वं देवताद्रव्यं स्त्रीणां बालधनं च यत्॥

४९दत्तं हरति यो भूय इष्टैः सह विनश्यति।
ब्राह्मणद्रव्यमादत्ते देवानां चैव राघव॥

५०सद्यः पतति घोरे वै नरकेऽवीचिसंज्ञके।
मनसापि हि देवस्वं ब्रह्मस्वं च हरेत्तु यः॥

५१निरयान्निरयं चैव पतत्येव नराधमः।
तच्छ्रुत्वा वचनं रामो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥

५२श्वाप्यगच्छन्महातेजा यत एवागतस्ततः।
मनस्वी पूर्वजात्या स जातिमात्रोऽपदूषितः।
वाराणस्यां महाभागः प्रायं चोपविवेश ह॥

श्वा अकथयत् — ‘राघव, अहं पूर्वजन्मनि तत्र कालञ्जरे कुलपतिः आसम्; शिष्टान्नभोजनः यज्ञशेषभोजी, देवद्विजातिपूजायां रतः, दासीदासेषु न्यायेन संविभागी, शुभरतिः, देवद्रव्यस्य रक्षिता, विनीतः, शीलसम्पन्नः, सर्वसत्त्वहिते रतः। तथापि अहम् इमां घोराम् अधमाम् अवस्थां गतिं प्राप्तः। एवं क्रोधान्वितः त्यक्तधर्मः अहिते रतः क्रुद्धः नृशंसः परुषः अविद्वान् अधार्मिकः च एषः विप्रः, राघव, सप्त सप्त कुलानि पातयति एव। तस्मात् सर्वासु अवस्थासु कौलपत्यं न कारयेत्। यं सपुत्रपशुबान्धवं नरकं नेतुम् इच्छेत्, तं देवेषु गोषु ब्राह्मणेषु च अधिष्ठितं कुर्यात्। ब्रह्मस्वं, देवताद्रव्यं, स्त्रीणां धनं, बालधनं, यत् च दत्तं, तत् यः भूयः हरति, सः इष्टैः सह विनश्यति। राघव, यः ब्राह्मणद्रव्यं देवानां द्रव्यं च आदत्ते, सः सद्यः अवीचिसंज्ञके घोरे नरके पतति। यः मनसा अपि देवस्वं ब्रह्मस्वं च हरेत्, सः नराधमः निरयात् निरयं पतति एव।’ तत् वचनं श्रुत्वा रामः विस्मयोत्फुल्ललोचनः अभवत्। महातेजाः श्वा अपि यतः आगतः ततः एव अगच्छत्। पूर्वजात्या मनस्वी, केवलं जात्या अपदूषितः सः महाभागः वाराणस्यां प्रायम् अनशनम् उपविवेश। कथायाः रहस्यम् अत्र उद्घाटितम् — धर्मपरः अपि कुलपतिः श्वयोनिं प्राप्तवान्, यतः मठाधिपत्ये देवद्रव्यस्य सूक्ष्मः अपि दोषः अनिवार्यः; अतः क्रुद्धस्य अधार्मिकस्य कौलपत्यं तस्य घोरतमः दण्डः। शुनः याचना प्रतिशोधः इव दृश्यते, किन्तु वस्तुतः सा शास्त्रीयः दण्डः — ब्राह्मणः दण्डैः अवध्यः, अतः कर्मणः एव दण्डः। ‘सप्त सप्त कुलानि’ इति पूर्वाणि परस्तात् च सप्त सप्त पुरुषान्। अन्ते श्वा प्रायोपवेशेन काश्यां देहं त्यजति — मोक्षाय, यतः तस्य पूर्वजन्मनः संस्काराः उत्तमाः। एषः सर्गः संन्यासिनां मठाधिपतीनां च कृते तीव्रः उपदेशः — धर्मद्रव्यस्य अधिकारः महत् उत्तरदायित्वम्, न भोगः। शुनः आत्मवर्णने विनीतः, शीलसम्पन्नः, सर्वसत्त्वहिते रतः इति गुणाः — ये एव पूर्वं रामस्य स्तुतौ उक्ताः; अतः सः राजधर्मं मठधर्मं च उभौ जानाति। रामस्य विस्मयः सूचयति यत् एतत् रहस्यं तस्य अपि अपूर्वम्; कर्मणां गतिः गहना इति गीतावचनम् अत्र स्मर्यते। वाराणस्यां प्रायोपवेशः काशीमरणस्य मुक्तिदत्वं सूचयति — श्वयोनिः अपि तत्र मोक्षं लभते। ‘यत एवागतस्ततः’ इति वचनं तस्य निर्लिप्ततां दर्शयति; न्यायं लब्ध्वा सः किमपि अन्यत् न याचते। एवं प्रक्षिप्तसर्गद्वयं रामस्य न्यायस्य सूक्ष्मतां प्रकाशयति। अग्रिमे षष्टितमे सर्गे मूलकथा पुनः आरभ्यते, यत्र यमुनातीरवासिनः ऋषयः रामस्य शरणम् आगच्छन्ति।

"Rāghava," said the dog, "in my former birth I was head of that same monastery at Kālañjara. I ate only what was left from the offerings; I shared fairly in the worship of gods and brahmins and with the maids and menservants; I delighted in what was good, guarded the property of the gods, and was disciplined, of good conduct and devoted to the welfare of all creatures. Yet I have come to this dreadful state, the lowest of all. This brahmin, then, full of anger, who has abandoned dharma and delights in harm, angry, cruel, harsh, ignorant and unrighteous, will surely drag down seven generations before him and seven after, Rāghava. So under no circumstances should one take the headship of a monastery. If you wish to send a man to hell with his sons, his cattle and his kin, put him in charge of gods, cows and brahmins. Whoever takes back the property of brahmins, the goods of the gods, the wealth of women or children, or anything once given, perishes with all he holds dear. Whoever seizes the goods of brahmins and of the gods, Rāghava, falls at once into the dreadful hell called Avīci; and whoever steals the property of gods or brahmins even in thought, that lowest of men falls from hell to hell." Hearing this, Rāma's eyes opened wide in wonder; the secret was new even to him, for the ways of karma are deep. And the dog of great splendour went back the way he had come, asking nothing more once he had justice. High-minded from his former birth and debased only by the birth he now had, that noble creature sat down to fast unto death at Vārāṇasī. Here the story's secret is revealed: even a righteous abbot had been born as a dog, because some slight fault in handling the gods' property is unavoidable in such an office, so for an angry and unrighteous man the headship would be the harshest punishment of all. The dog's request looks like revenge, but it was in truth a penalty in keeping with the śāstras: the brahmin could not be punished in body, so he was punished through his own deeds. The virtues the dog claimed for himself, discipline, good conduct and care for all creatures, were those he had praised in Rāma, for he knew both a king's duty and an abbot's. His fast at Vārāṇasī, where death is held to bring liberation, shows that even one born a dog could reach release there, for the impressions of his former life were good. The tale is a stern lesson for renunciants and heads of monasteries: charge of sacred property is a grave responsibility, not a privilege. So this story brings out the subtlety of Rāma's justice, and in the sixtieth sarga the main narrative resumes, when the seers who live on the bank of the Yamunā come to Rāma for protection.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ २॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
लक्ष्मणस्त्वरितस्तदा प्र२.१ लक्ष्मणः शीघ्रं तदा
सन्धिः
लक्ष्मणः + त्वरितः → लक्ष्मणस्त्वरितः — विसर्गस्य सकारः; त्वरितः + तदा → त्वरितस्तदा
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘त्वरितः’ √त्वर्, क्त, प्रथमा, एकवचनम्
विवक्षितार्थम् प्र२.२ वक्तुम् इष्टं विषयम्
सन्धिः
विवक्षित + अर्थम् → विवक्षितार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
विवक्षितः अर्थः — कर्मधारयः (विवक्षितः √वच् सन्नन्तात् क्तः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भिन्नमस्तकः प्र२.३ यस्य शिरः आहतं विदीर्णं च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भिन्नः मस्तकः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विनायकः प्र२.४ नेता, मार्गदर्शकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
वि + √नी, ण्वुल्, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पालयेद्राजा प्र२.५ राजा रक्षेत्
सन्धिः
पालयेत् + राजा → पालयेद्राजा — जश्त्वसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पालयेत्’ √पाल्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण प्र२.७ धारणात् धर्मः इति कथयन्ति, धर्मेण
सन्धिः
धारणात् + धर्मम् → धारणाद्धर्मम् — जश्त्वम्; इति + आहुः → इत्याहुः — यण्; आहुः + धर्मेण → आहुर्धर्मेण — रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘धारणात्’ पञ्चमी (हेतौ); ‘आहुः’ √ब्रू (आह), लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
धर्मेणारञ्जयन्प्रजाः प्र२.८ धर्मेण प्रजाः प्रसादयन्
सन्धिः
धर्मेण + आरञ्जयन् → धर्मेणारञ्जयन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आरञ्जयन्’ आ + √रञ्ज् (णिच्), शतृ, प्रथमा, एकवचनम्
दुष्प्रापमिति प्र२.९ कष्टेन लभ्यम् इति
सन्धिः
दुस् + प्रापम् → दुष्प्रापम् — षत्वम्; दुष्प्रापम् + इति → दुष्प्रापमिति
समासः
दुःखेन प्राप्यते इति — दुस्-उपपदः खल्-प्रत्ययान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
चार्जवम् प्र२.१० सरलता च
सन्धिः
च + आर्जवम् → चार्जवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
ऋजोः भावः आर्जवम् — तद्धितः (अण्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सागरोपमः प्र२.१२ समुद्रवत् अगाधः
सन्धिः
सागर + उपमः → सागरोपमः — गुणसन्धिः
समासः
सागरः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोद्धुमिहार्हसि प्र२.१३ अत्र कोपं कर्तुं योग्यः असि
सन्धिः
क्रोद्धुम् + इह → क्रोद्धुमिह; इह + अर्हसि → इहार्हसि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘क्रोद्धुम्’ √क्रुध्, तुमुन्; ‘अर्हसि’ √अर्ह्, लट्, मध्यमपुरुषः
धर्मेणैवानुपालयेत् प्र२.१५ धर्मेण एव रक्षेत्
सन्धिः
धर्मेण + एव → धर्मेणैव — वृद्धिसन्धिः; एव + अनुपालयेत् → एवानुपालयेत् — सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अनुपालयेत्’ अनु + √पाल्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः
सर्वभयापहः प्र२.१५ सर्वभयनाशकः
सन्धिः
भय + अपहः → भयापहः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वाणि भयानि (कर्मधारयः); तानि अपहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ब्राह्मणावसथे प्र२.१६ ब्राह्मणानां निवासस्थाने (धर्मशालायाम्)
सन्धिः
ब्राह्मण + आवसथे → ब्राह्मणावसथे — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
ब्राह्मणानाम् आवसथः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
निष्कारणमनागसः प्र२.१७ अकारणं निरपराधस्य
सन्धिः
निस् + कारणम् → निष्कारणम् — षत्वम्; निष्कारणम् + अनागसः → निष्कारणमनागसः
समासः
निर्गतं कारणं यस्मात् (बहुव्रीहिः); न विद्यते आगः यस्य सः अनागाः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘निष्कारणम्’ क्रियाविशेषणम्; ‘अनागसः’ षष्ठी, एकवचनम्
सर्वसिद्धार्थकोविदः प्र२.१८ सर्वार्थसिद्धः इति नाम्ना प्रसिद्धः, विद्वान्
सन्धिः
सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वे सिद्धाः अर्थाः (कर्मधारयः); तेषु कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दण्डेनाभिहतो प्र२.२० दण्डेन ताडितः
सन्धिः
दण्डेन + अभिहतः → दण्डेनाभिहतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अभिहतः’ अभि + √हन्, क्त, प्रथमा, एकवचनम्
मित्रमुखो प्र२.२१ मित्ररूपधारी
सन्धिः
मित्रमुखः + रिपुः → मित्रमुखो रिपुः — विसर्गस्य उत्वम्
समासः
मित्रस्य मुखम् इव मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोधोऽपकर्षति प्र२.२१ क्रोधः नाशयति
सन्धिः
क्रोधः + अपकर्षति → क्रोधोऽपकर्षति — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अपकर्षति’ अप + √कृष्, लट्, प्रथमपुरुषः
संहृत्येन्द्रियगोचरम् प्र२.२३ इन्द्रियविषयान् निगृह्य
सन्धिः
संहृत्य + इन्द्रिय → संहृत्येन्द्रिय — यण्सन्धिः
समासः
इन्द्रियाणां गोचरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘संहृत्य’ सम् + √हृ, ल्यप्; ‘गोचरम्’ द्वितीया
दुरनुष्ठितः प्र२.२५ दुष्प्रवृत्तः, अनियन्त्रितः
सन्धिः
दुर् + अनुष्ठितः → दुरनुष्ठितः
समासः
दुःखेन अनुष्ठितः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विनीतविनयस्यापि प्र२.२६ शिक्षितस्य अपि
सन्धिः
विनयस्य + अपि → विनयस्यापि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
विनीतः विनयः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भिक्षार्थमटमानेन प्र२.२८ भिक्षाम् अन्विष्य भ्रमता
सन्धिः
भिक्षा + अर्थम् → भिक्षार्थम् — सवर्णदीर्घः; अर्थम् + अटमानेन → अर्थमटमानेन
समासः
भिक्षायै इदम् — अर्थशब्देन चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अटमानेन’ √अट्, शानच्, तृतीया, एकवचनम्
शस्तस्य प्र२.३१ दण्डितस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
√शास्, क्त, षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भृग्वाङ्गिरसकुत्साद्या प्र२.३३ भृग्वङ्गिरःकुत्सप्रमुखाः
सन्धिः
भृगु + आङ्गिरस → भृग्वाङ्गिरस — यण्सन्धिः; कुत्स + आद्याः → कुत्साद्याः — सवर्णदीर्घः
समासः
भृगुश्च आङ्गिरसश्च कुत्सश्च (द्वन्द्वः); ते आद्याः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
कौलपत्यम् प्र२.३८ मठाधिपतित्वम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुलस्य पतिः कुलपतिः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य भावः कौलपत्यम् — तद्धितः (ष्यञ्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गतितत्त्वज्ञाः प्र२.४२ कर्मफलस्य रहस्यं जानन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गतेः तत्त्वम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
शिष्टान्नभोजनः प्र२.४३ यज्ञशेषान्नभोजी
सन्धिः
शिष्ट + अन्न → शिष्टान्न — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शिष्टम् अन्नं (कर्मधारयः); तत् भोजनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नरकेऽवीचिसंज्ञके प्र२.५० अवीचिनाम्नि नरके
सन्धिः
नरके + अवीचि → नरकेऽवीचि — पूर्वरूपसन्धिः
समासः
अवीचिः इति संज्ञा यस्य तत् — बहुव्रीहिः (कप्)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विस्मयोत्फुल्ललोचनः प्र२.५१ आश्चर्येण विकसितनेत्रः
सन्धिः
विस्मय + उत्फुल्ल → विस्मयोत्फुल्ल — गुणसन्धिः
समासः
विस्मयेन उत्फुल्ले लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जातिमात्रोऽपदूषितः प्र२.५२ केवलं जन्मना दूषितः
सन्धिः
जातिमात्रः + अपदूषितः → जातिमात्रोऽपदूषितः — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
जातिः एव जातिमात्रम् — मयूरव्यंसकादिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्