॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — प्रक्षिप्तसर्गः १

उत्तरकाण्डम् — एकोनषष्टितमसर्गानन्तरं प्रक्षिप्तः सर्गः १

कार्यार्थिनः शुनः आगमनम्

प्रक्षिप्तः सर्गः १ — रामस्य धर्मसभा, कार्यार्थिनाम् अभावः, रामराज्यस्य वर्णनम्, द्वारि श्वा, लक्ष्मणेन सह संवादः, रामस्य प्रवेशाज्ञा

प्रभाते पौर्वाह्णिकीं क्रियां कृत्वा रामः धर्मासने उपविष्टः; वसिष्ठकश्यपादिभिः ऋषिभिः, मन्त्रिभिः, धर्मपाठकैः, नीतिज्ञैः, सभ्यैः, राजभिः च वृता सा सभा महेन्द्रयमवरुणानां सभा इव शुशुभे। रामः लक्ष्मणं कार्यार्थिनः आह्वातुम् आदिशत्। लक्ष्मणः द्वारदेशे आह्वयत्, किन्तु ‘मम कार्यम् अस्ति’ इति कश्चित् अपि न अवदत् — रामराज्ये न आधयः न व्याधयः, पक्वसस्या वसुमती, न बालः न युवा म्रियते, सर्वं धर्मेण शासितम्। रामः पुनः आदिशत् — ‘सम्यक्प्रणीतया नीत्या अधर्मः नास्ति, तथापि भूयः गत्वा कार्यिणः अन्विष्य प्रजां रक्ष।’ लक्ष्मणः निर्गत्य द्वारदेशे मुहुर्मुहुः विक्रोशन्तं श्वानं ददर्श, ‘किं ते कार्यम्’ इति पप्रच्छ। श्वा अवदत् — ‘सर्वभूतशरण्याय रामाय एव वक्तुम् इच्छामि।’ लक्ष्मणः रामाय निवेद्य पुनः आगत्य ‘नृपाय ब्रूहि’ इति अवदत्। श्वा उवाच — ‘देवागारे नृपागारे द्विजवेश्मसु च अग्निः इन्द्रः सूर्यः वायुः च तिष्ठन्ति; अधमयोनयः वयं तत्र प्रवेष्टुं न योग्याः; राजा धर्मः विग्रहवान्; अनाज्ञप्तः अहं प्रवेष्टुं न इच्छामि।’ लक्ष्मणः रामाय तत् निवेदयत्; रामः ‘यः कार्यार्थी अत्र तिष्ठति, तं क्षिप्रं प्रवेशय’ इति आज्ञापयत्।

१रामस्य धर्मसभा

१ततः प्रभाते विमले कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम्।
धर्मासनगतो राजा रामो राजीवलोचनः॥

२राजधर्मानवेक्षन्वै ब्राह्मणैर्नैगमैः सह।
पुरोधसा वसिष्ठेन ऋषिणा कश्यपेन च॥

३मन्त्रिभिर्व्यवहारज्ञैस्तथान्यैर्धर्मपाठकैः।
नीतिज्ञैरथ सभ्यैश्च राजभिः सा सभा वृता॥

४सभा यथा महेन्द्रस्य यमस्य वरुणस्य च।
शुशुभे राजसिंहस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥

ततः विमले प्रभाते पौर्वाह्णिकीं क्रियां कृत्वा राजीवलोचनः राजा रामः धर्मासनं गतः। सः राजधर्मान् अवेक्षमाणः ब्राह्मणैः नैगमैः पौरमुख्यैः सह, पुरोधसा वसिष्ठेन, ऋषिणा कश्यपेन च सह उपविष्टः। व्यवहारज्ञैः मन्त्रिभिः, तथा अन्यैः धर्मपाठकैः, नीतिज्ञैः, सभ्यैः, राजभिः च सा सभा वृता। यथा महेन्द्रस्य, यमस्य, वरुणस्य च सभा शोभते, तथा अक्लिष्टकर्मणः राजसिंहस्य रामस्य सभा शुशुभे। पूर्वसर्गस्य अन्ते प्रभातम् अभवत्; अतः अयं प्रक्षिप्तः सर्गः कालक्रमेण तत्र एव युज्यते — रामः नृगकथया प्रेरितः सन् प्रभाते एव धर्मासनम् आरोहति। सभायाः सदस्याः विविधाः — ऋषयः धर्मोपदेशाय, मन्त्रिणः व्यवहाराय, धर्मपाठकाः शास्त्रप्रमाणाय, नीतिज्ञाः राजनीतेः कृते, सभ्याः साक्षित्वाय, राजानः सामन्ताः च। एषा आदर्शन्यायसभायाः रचना। इन्द्रयमवरुणानां सभाभिः उपमा सूचयति यत् रामस्य न्यायः दिव्यः — यमः धर्मराजः, वरुणः पाशधरः नियन्ता, इन्द्रः देवानां राजा। ‘धर्मासनम्’ इति न्यायपीठम्, न सिंहासनम्; रामः अत्र राजा इव न, न्यायाधीशः इव उपविशति। वसिष्ठः कश्यपः च ऋषी सभायाम् उपस्थितौ, अतः धर्मस्य प्रमाणं शास्त्रतः ऋषिवचनतः च उभयथा सुलभम्। अग्रिमे सर्गे एते एव सभासदः ब्राह्मणस्य दण्डविषये विचारयन्ति; अतः सभायाः वर्णनम् अग्रिमकथायाः भूमिका अपि। प्रभाते पौर्वाह्णिकक्रियायाः अनन्तरम् एव धर्मासनारोहणं रामस्य दिनचर्यायाः नियमितत्वं दर्शयति; प्रथमं देवकार्यं, ततः प्रजाकार्यम्।

The night of stories had ended at dawn, and in the clear light of daybreak, having performed his morning rites, lotus-eyed King Rāma took his seat of justice; moved by the story of Nṛga, he went to it first thing in the morning, once the gods had been served and the people's business could begin. There he sat reviewing the duties of a king with brahmins and leading townsmen, with Vasiṣṭha the family priest and the seer Kaśyapa. The assembly was attended by ministers versed in legal procedure, by others who recited the law, by men learned in statecraft, by assessors and by kings. Each had a part: the seers to teach dharma, the ministers for procedure, the reciters to cite the śāstras, the statesmen for policy, the assessors as witnesses, and the vassal kings. This was an ideal court of justice, and with two seers present, the authority of dharma was ready at hand both from the texts and from the sages' word. Like the assembly of great Indra, of Yama or of Varuṇa, shone the assembly of Rāma, lion among kings, whose deeds were done without strain. The comparison suggests that his justice was divine: Yama is the king of dharma, Varuṇa the binder with the noose who restrains wrongdoers, Indra the king of the gods. The seat he took was a seat of judgement, not a throne; here he sat not so much as a king as a judge. This same assembly will, in the next sarga, deliberate over the punishment of a brahmin, so this description also prepares for what follows.

२कार्यार्थिनाम् अभावः, रामराज्यस्य वर्णनम्

५अथ रामोऽब्रवीत्तत्र लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
निर्गच्छ त्वं महाबाहो सुमित्रानन्दवर्धन॥

६कार्यार्थिनश्च सौमित्रे व्याहर्तुं त्वमुपाक्रम।
रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः॥

७द्वारदेशमुपागम्य कार्यिणश्चाह्वयत्स्वयम्।
न कश्चिदब्रवीत्तत्र मम कार्यमिहाद्य वै॥

८नाधयो व्याधयश्चैव रामे राज्यं प्रशासति।
पक्वसस्या वसुमती सर्वौषधिसमन्विता॥

९न बालो म्रियते तत्र न युवा न च मध्यमः।
धर्मेण शासितं सर्वं न च बाधा विधीयते॥

१०दृश्यते न च कार्यार्थी रामे राज्यं प्रशासति।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा रामायैवं न्यवेदयत्॥

११अथ रामः प्रसन्नात्मा सौमित्रिमिदमब्रवीत्।
भूय एव तु गच्छ त्वं कार्यिणः प्रविचारय॥

१२सम्यक्प्रणीतया नीत्या नाधर्मो विद्यते क्वचित्।
तस्माद्राजभयात्सर्वे रक्षन्तीह परस्परम्॥

१३बाणा इव मया मुक्ता इह रक्षन्ति मे प्रजाः।
तथापि त्वं महाबाहो प्रजा रक्षस्व तत्परः॥

अथ रामः तत्र शुभलक्षणं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो सुमित्रानन्दवर्धन, त्वं निर्गच्छ; सौमित्रे, कार्यार्थिनः आह्वातुम् उपक्रम।’ रामस्य भाषितं श्रुत्वा शुभलक्षणः लक्ष्मणः द्वारदेशम् उपागम्य स्वयं कार्यिणः आह्वयत्। किन्तु तत्र ‘अद्य इह मम कार्यम् अस्ति’ इति कश्चित् अपि न अब्रवीत्। रामे राज्यं प्रशासति न आधयः मानसिकाः क्लेशाः, न व्याधयः आसन्; वसुमती पक्वसस्या सर्वौषधिसमन्विता आसीत्। तत्र न बालः, न युवा, न मध्यमवयाः म्रियते; सर्वं धर्मेण शासितम्, कस्यचित् बाधा न विधीयते। रामे राज्यं प्रशासति कार्यार्थी न दृश्यते — इति लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा रामाय न्यवेदयत्। अथ प्रसन्नात्मा रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् — ‘भूयः एव गच्छ, कार्यिणः अन्विष्य विचारय। सम्यक्प्रणीतया नीत्या क्वचित् अपि अधर्मः न विद्यते; तस्मात् राजभयात् सर्वे परस्परं रक्षन्ति। मया मुक्ताः बाणाः इव मम नियमाः इह प्रजाः रक्षन्ति; तथापि महाबाहो, त्वं तत्परः सन् प्रजाः रक्ष।’ अत्र रामराज्यस्य प्रसिद्धं चित्रम् — रोगाभावः, अकालमृत्योः अभावः, सस्यसमृद्धिः, कलहाभावः। कार्यार्थिनाम् अभावः न्यायस्य सफलतायाः प्रमाणम्। तथापि रामः सन्तुष्टः न तिष्ठति; ‘भूयः गच्छ’ इति आज्ञा तस्य सावधानतां दर्शयति — यः एकः अपि दुःखी स्यात्, सः न उपेक्ष्यः। पूर्वं नृगकथायां उक्तः उपदेशः अत्र आचरणे परिणतः। ‘राजभयात् सर्वे रक्षन्ति परस्परम्’ इति वाक्यं दण्डनीतेः सारं वदति — सम्यक् दण्डः भयं जनयति, भयात् च धर्मः रक्ष्यते। ‘बाणाः इव मया मुक्ताः’ इति उपमा राज्ञः आज्ञानां दूरगामित्वं सूचयति; राजा स्वयं न उपस्थितः अपि तस्य नियमाः सर्वत्र प्रजाः रक्षन्ति। तथापि राज्ञः स्वयं तत्परता आवश्यकी इति रामः बोधयति। रामराज्यस्य एतत् वर्णनं बालकाण्डस्य आरम्भे युद्धकाण्डस्य अन्ते च उक्तस्य रामराज्यवर्णनस्य प्रतिध्वनिः इव; तत्र अपि अकालमृत्योः, व्याधीनां, दुर्भिक्षस्य च अभावः उक्तः। एवं प्रक्षिप्तः सर्गः अपि मूलकाव्यस्य आदर्शम् अनुसरति, तस्य भावं च पुष्णाति।

Then Rāma said to Lakṣmaṇa of auspicious marks, "Go out, mighty-armed one, you who bring joy to Sumitrā, and begin calling in those who have business." At Rāma's word Lakṣmaṇa went to the gateway and himself called for petitioners; but no one there said, "I have business here today." For while Rāma ruled the kingdom there was neither sorrow nor sickness; the earth bore ripe crops and was rich in every herb. No child died there, nor youth, nor anyone in middle age; all was governed by dharma, and no one was oppressed. While Rāma ruled, no petitioner was to be seen, and Lakṣmaṇa joined his palms and reported this to Rāma. This is the famous picture of Rāma's reign: no sickness, no untimely death, abundant harvests, no strife; and the absence of petitioners was itself the proof that justice was working. It echoes the descriptions of Rāma's reign at the beginning of the Bāla Kāṇḍa and the end of the Yuddha Kāṇḍa, which also speak of no untimely death, no disease and no famine. Yet Rāma was not content to rest there. With a calm heart he said to Lakṣmaṇa, "Go once more, and look carefully for anyone who has business. Where policy is rightly applied, no wrongdoing is found anywhere, and so, for fear of the king, everyone here protects everyone else. My laws protect my people here like arrows I have loosed. Even so, mighty-armed one, guard the people with full attention." His command to go again shows his watchfulness: even one person in distress must not be overlooked, and the lesson of Nṛga's story here becomes practice. "For fear of the king, everyone protects everyone else" states the essence of the science of punishment: rightly applied, punishment inspires fear, and fear keeps dharma safe. The image of arrows shows how far a king's commands reach, protecting the people even where he is not present; still, Rāma taught, the king must himself be vigilant.

३द्वारि श्वा, लक्ष्मणेन सह संवादः

१४एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्निर्जगाम नृपालयात्।
अपश्यद्द्वारदेशे वै श्वानं तावदवस्थितम्॥

१५तमेव वीक्षमाणं वै विक्रोशन्तं मुहुर्मुहुः।
दृष्ट्वाथ लक्ष्मणस्तं वै स पप्रच्छाथ वीर्यवान्॥

१६किं ते कार्यं महाभाग ब्रूहि विस्रब्धमानसः।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्यभाषत॥

१७सर्वभूतशरण्याय रामायाक्लिष्टकर्मणे।
भयेष्वभयदात्रे च तस्मै वक्तुं समुत्सहे॥

१८एतच्छ्रुत्वा च वचनं सारमेयस्य लक्ष्मणः।
राघवाय तदाख्यातुं प्रविवेशालयं शुभम्॥

१९निवेद्य रामस्य पुनर्निर्जगाम नृपालयात्।
वक्तव्यं यदि ते किंचित्तत्त्वं ब्रूहि नृपाय वै॥

एवम् उक्तः सौमित्रिः नृपालयात् निर्जगाम; द्वारदेशे तावत् अवस्थितं श्वानम् अपश्यत्। तम् एव वीक्षमाणं मुहुर्मुहुः विक्रोशन्तं दृष्ट्वा वीर्यवान् लक्ष्मणः तं पप्रच्छ — ‘महाभाग, किं ते कार्यम्? विस्रब्धमानसः निर्भयः सन् ब्रूहि।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयः अभ्यभाषत — ‘सर्वभूतानां शरण्याय, अक्लिष्टकर्मणे, भयेषु अभयदात्रे तस्मै रामाय एव अहं वक्तुं समुत्सहे।’ सारमेयस्य एतत् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः राघवाय तत् आख्यातुं शुभम् आलयं प्रविवेश। रामाय निवेद्य सः पुनः नृपालयात् निर्जगाम, श्वानं च अवदत् — ‘यदि ते किञ्चित् वक्तव्यम् अस्ति, तत् त्वं नृपाय एव ब्रूहि।’ कथायाः विशेषता — कार्यार्थी मनुष्यः न, अपितु श्वा। रामराज्ये पशवः अपि न्यायं याचितुं शक्नुवन्ति, यतः राजा ‘सर्वभूतशरण्यः’। लक्ष्मणः श्वानं ‘महाभाग’ इति सम्बोधयति — अग्रे ज्ञायते यत् सः पूर्वजन्मनि कुलपतिः आसीत्, अतः एतत् सम्बोधनं सार्थकम्। श्वानः लक्ष्मणाय न वदति, रामाय एव वक्तुम् इच्छति; न्यायः राज्ञः एव दायित्वम् इति सः जानाति। ‘मुहुर्मुहुः विक्रोशन्तम्’ इति तस्य वेदनायाः सूचकम्। लक्ष्मणः अपि श्वानं तुच्छं न मन्यते, अपितु तस्य वचनं यथावत् रामाय निवेदयति — एतेन सेवकस्य कर्तव्यनिष्ठा दृश्यते। द्विवारं लक्ष्मणस्य आगमनगमने कथायां नाटकीयतां वर्धयतः, राज्ञः द्वारस्य मर्यादां च दर्शयतः। प्रजायाः सुखस्य पराकाष्ठा एषा — मनुष्याणां कार्यम् एव नास्ति, केवलं पशुः एकः दुःखितः।

So instructed, Lakṣmaṇa went out of the palace, and there at the gateway he saw a dog, looking only at him and crying out again and again, which told of its pain. Seeing it, the valiant Lakṣmaṇa asked, "What is your business, noble one? Speak freely and without fear." The dog answered, "To Rāma, the refuge of all beings, whose deeds are done without strain, who gives safety in times of danger, to him alone I venture to speak." Hearing the dog's words, Lakṣmaṇa went into the splendid palace to tell Rāghava, and when he had told Rāma he came out again and said to the dog, "If you have anything to say, tell it truly to the king." What is remarkable here is that the petitioner was not a man but a dog. In Rāma's kingdom even animals could ask for justice, because the king was the refuge of all beings. Lakṣmaṇa called the dog "noble one", and it later turns out that in a former life he had been the head of a monastery, so the address was apt. The dog would not speak to Lakṣmaṇa but only to Rāma, knowing that justice was the king's own charge. Lakṣmaṇa did not look down on the dog but reported its words faithfully, showing a servant's dedication, and his going in and out twice adds drama to the tale and shows the decorum of the king's door. It shows the height of the people's happiness: men had no grievances at all, and only a single animal was suffering.

४श्वानस्य विनयः, रामस्य प्रवेशाज्ञा

२०लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्यभाषत।
देवागारे नृपागारे द्विजवेश्मसु वै तथा॥

२१वह्निः शतक्रतुश्चैव सूर्यो वायुश्च तिष्ठति।
नात्र योग्यास्तु सौमित्रे योनीनामधमा वयम्॥

२२प्रवेष्टुं नात्र शक्ष्यामि धर्मो विग्रहवान्नृपः।
सत्यवादी रणपटुः सर्वसत्त्वहिते रतः॥

२३षाड्गुण्यस्य पदं वेत्ति नीतिकर्ता स राघवः।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च रामो रमयतां वरः॥

२४स सोमः स च मृत्युश्च स यमो धनदस्तथा।
वह्निः शतक्रतुश्चैव सूर्यो वै वरुणस्तथा॥

२५तस्य त्वं ब्रूहि सौमित्रे प्रजापालः स राघवः।
अनाज्ञप्तस्तु सौमित्रे प्रवेष्टुं नेच्छयाम्यहम्॥

२६आनृशंस्यान्महाभागः प्रविवेश महाद्युतिः।
नृपालयं प्रविश्याथ लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्॥

२७श्रूयतां मम विज्ञाप्यं कौसल्यानन्दवर्धन।
यन्मयोक्तं महाबाहो तव शासनजं विभो॥

२८श्वा वै ते तिष्ठते द्वारि कार्यार्थी समुपागतः।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्।
सम्प्रवेशय वै क्षिप्रं कार्यार्थी योऽत्र तिष्ठति॥

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयः अभ्यभाषत — ‘सौमित्रे, देवागारे, नृपागारे, द्विजानां वेश्मसु च अग्निः, शतक्रतुः इन्द्रः, सूर्यः, वायुः च तिष्ठन्ति। वयं योनीनाम् अधमाः, अतः अत्र प्रवेष्टुं योग्याः न। अत्र प्रवेष्टुं न शक्ष्यामि — नृपः विग्रहवान् धर्मः एव; सः सत्यवादी, रणपटुः, सर्वसत्त्वहिते रतः। सः राघवः षाड्गुण्यस्य सन्धिविग्रहादीनां षण्णां गुणानां पदं प्रयोगकालं वेत्ति, नीतिकर्ता, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, रमयतां वरः रामः। सः एव सोमः, सः मृत्युः, सः यमः, धनदः कुबेरः, अग्निः, शतक्रतुः, सूर्यः, वरुणः च। सौमित्रे, त्वं तस्मै ब्रूहि; सः राघवः प्रजापालः। सौमित्रे, अनाज्ञप्तः अहं प्रवेष्टुं न इच्छामि।’ आनृशंस्यात् करुणया महाभागः महाद्युतिः लक्ष्मणः प्रविवेश; नृपालयं प्रविश्य सः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘कौसल्यानन्दवर्धन विभो महाबाहो, मम विज्ञाप्यं श्रूयताम्। यत् तव शासनजं मया उक्तं, तदनुसारं श्वा ते द्वारि कार्यार्थी समुपागतः तिष्ठति।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘यः कार्यार्थी अत्र तिष्ठति, तं क्षिप्रं सम्प्रवेशय।’ श्वानस्य वचनेषु राजस्तुतिः राजधर्मस्य सिद्धान्तश्च मिलितौ — राजा अष्टानां लोकपालानां तेजोमयः इति मनुस्मृतेः सिद्धान्तः अत्र प्रतिध्वनति। ‘अनाज्ञप्तः’ इति तस्य मर्यादाबोधः — पशुः अपि राजगृहस्य नियमान् पालयति। रामः जातिं न विचारयति; ‘यः कार्यार्थी’ इति वचनेन सः सर्वान् समानान् मन्यते। श्वानस्य स्तुतौ रामः विष्णोः अवतारः इति अपि ध्वन्यते — सः सर्वदेवमयः। लक्ष्मणस्य ‘आनृशंस्यात्’ प्रवेशः तस्य करुणां सूचयति; श्वानस्य विनयं दृष्ट्वा सः पुनः रामं निवेदयितुं गच्छति। एवं सर्गः न्यायस्य सार्वभौमत्वम् उद्घोषयति — राज्ञः द्वारं सर्वेषां जीवानां कृते उद्घाटितम्; अग्रिमे सर्गे श्वानस्य आवेदनं रामस्य निर्णयः च वर्ण्येते।

Hearing Lakṣmaṇa, the dog replied, "In the house of a god, in the house of a king and in the dwellings of brahmins dwell Fire, Indra of the hundred sacrifices, the Sun and the Wind. We, being the lowest of births, are not fit to go in there, Lakṣmaṇa. I cannot enter. The king is dharma in bodily form, truthful in speech, skilled in battle, devoted to the welfare of all creatures. Rāghava knows when and where to use each of the six measures of policy, from alliance to war; he is the maker of policy, all-knowing and all-seeing, Rāma, best of those who give delight. He is Soma, he is Death, he is Yama and the Lord of Wealth; he is Fire, Indra of the hundred sacrifices, the Sun and Varuṇa. Speak to him, Lakṣmaṇa; Rāghava is the protector of his people. Without his leave I do not wish to enter." Out of compassion the noble and splendid Lakṣmaṇa went in once more and said, "Hear my report, mighty-armed lord, you who bring joy to Kausalyā. In carrying out your command I must tell you that a dog stands at your door, come as a petitioner." Hearing this, Rāma said, "Whoever stands there with business, bring him in at once." In the dog's words praise of the king is joined to the doctrine of kingship, echoing the teaching of the law-books that a king is formed from the splendour of the guardians of the world; the praise also suggests that Rāma is an incarnation of Viṣṇu, embodying all the gods. By waiting for leave, the dog showed its sense of propriety: even an animal kept the rules of the royal house. Rāma paid no heed to birth: by saying "whoever has business" he treated all alike. Lakṣmaṇa's compassion sent him in again when he saw the dog's humility. So the sarga proclaims that justice reaches everyone and that the king's door is open to every living being. The next sarga tells the dog's complaint and Rāma's judgement.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ १॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
पौर्वाह्णिकीम् प्र१.१ प्रातःकालस्य (सन्ध्यादि-क्रियाम्)
सन्धिः
पूर्व + अह्न → पूर्वाह्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः, णत्वम्
समासः
पूर्वम् अह्नः पूर्वाह्णः (एकदेशितत्पुरुषः); तत्र भवा पौर्वाह्णिकी — तद्धितः (ठञ्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
धर्मासनगतो प्र१.१ न्यायपीठे उपविष्टः
सन्धिः
धर्म + आसन → धर्मासन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
धर्मस्य आसनम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
राजधर्मानवेक्षन्वै प्र१.२ राजकर्तव्यानि पश्यन्
सन्धिः
राजधर्मान् + अवेक्षन् → राजधर्मानवेक्षन् (नकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः
राज्ञः धर्माः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अवेक्षन्’ अव + √ईक्ष्, शतृ, प्रथमा, एकवचनम्
व्यवहारज्ञैस्तथान्यैर्धर्मपाठकैः प्र१.३ न्यायव्यवहारनिपुणैः अन्यैः धर्मशास्त्रवक्तृभिः च
सन्धिः
व्यवहारज्ञैः + तथा → व्यवहारज्ञैस्तथा — सकारः; तथा + अन्यैः → तथान्यैः — सवर्णदीर्घः; अन्यैः + धर्म → अन्यैर्धर्म — रेफः
समासः
व्यवहारं जानन्ति इति व्यवहारज्ञाः (उपपदतत्पुरुषः); धर्मस्य पाठकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
रामस्याक्लिष्टकर्मणः प्र१.४ अनायासेन महाकार्यकारिणः रामस्य
सन्धिः
रामस्य + अक्लिष्ट → रामस्याक्लिष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अक्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुमित्रानन्दवर्धन प्र१.५ हे सुमित्रायाः हर्षवर्धक
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुमित्रायाः आनन्दः (षष्ठीतत्पुरुषः); तं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कार्यिणश्चाह्वयत्स्वयम् प्र१.७ कार्यवतः जनान् स्वयम् आहूतवान्
सन्धिः
कार्यिणः + च → कार्यिणश्च — शकारः; च + आह्वयत् → चाह्वयत् — सवर्णदीर्घः
समासः
कार्यम् अस्ति येषां ते कार्यिणः — तद्धितः (इनि)
विभक्तिः
‘आह्वयत्’ आ + √ह्वे, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
नाधयो प्र१.८ मानसिकाः क्लेशाः न
सन्धिः
न + आधयः → नाधयः — सवर्णदीर्घसन्धिः; आधयः + व्याधयः → आधयो व्याधयः — उत्वम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आधयः’ प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
पक्वसस्या प्र१.८ परिपक्वधान्ययुक्ता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पक्वानि सस्यानि यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सर्वौषधिसमन्विता प्र१.८ सर्ववनस्पतियुक्ता
सन्धिः
सर्व + ओषधि → सर्वौषधि — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
सर्वाः ओषधयः (कर्मधारयः); ताभिः समन्विता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रविचारय प्र१.११ सम्यक् अन्विष्य परीक्षस्व
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्र + वि + √चर् (णिच्), लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
सम्यक्प्रणीतया प्र१.१२ उचितरूपेण प्रयुक्तया
सन्धिः
सम्यक् + प्रणीतया — सन्धिकार्यं नास्ति (अवकाशः संवृतः)
समासः
सम्यक् प्रणीता — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
राजभयात्सर्वे प्र१.१२ राज्ञः भयात् सर्वे
सन्धिः
राजभयात् + सर्वे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्ञः भयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नृपालयात् प्र१.१४ राजभवनात्
सन्धिः
नृप + आलयात् → नृपालयात् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
नृपस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विक्रोशन्तम् प्र१.१५ उच्चैः रुदन्तम्, भषन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
वि + √क्रुश्, शतृ, द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विस्रब्धमानसः प्र१.१६ निःशङ्कचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विस्रब्धं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सारमेयोऽभ्यभाषत प्र१.१६ श्वा उक्तवान्
सन्धिः
सारमेयः + अभ्यभाषत → सारमेयोऽभ्यभाषत — उत्वं पूर्वरूपं च; अभि + अभाषत → अभ्यभाषत — यण्
समासः
सरमायाः अपत्यं सारमेयः — तद्धितः (ढक्)
विभक्तिः
‘अभ्यभाषत’ अभि + √भाष्, लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः
सर्वभूतशरण्याय प्र१.१७ सर्वप्राणिनां रक्षकाय
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वाणि भूतानि (कर्मधारयः); तेषां शरण्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भयेष्वभयदात्रे प्र१.१७ भयकाले निर्भयतां ददते
सन्धिः
भयेषु + अभय → भयेष्वभय — यण्सन्धिः
समासः
न भयम् अभयम् (नञ्तत्पुरुषः); तस्य दाता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रविवेशालयम् प्र१.१८ भवनं प्रविष्टवान्
सन्धिः
प्रविवेश + आलयम् → प्रविवेशालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रविवेश’ प्र + √विश्, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
द्विजवेश्मसु प्र१.२० ब्राह्मणगृहेषु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्विजानां वेश्मानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
योनीनामधमा प्र१.२१ जन्मसु निकृष्टाः
सन्धिः
योनीनाम् + अधमाः → योनीनामधमाः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘योनीनाम्’ षष्ठी, बहुवचनम् (निर्धारणे); ‘अधमाः’ प्रथमा, बहुवचनम्
विग्रहवान्नृपः प्र१.२२ शरीरधारी (धर्मः) राजा
सन्धिः
विग्रहवान् + नृपः → विग्रहवान्नृपः (अवकाशः संवृतः)
समासः
विग्रहः अस्य अस्ति इति विग्रहवान् — तद्धितः (मतुप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
षाड्गुण्यस्य प्र१.२३ सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाणां षण्णां नीतिगुणानाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
षण्णां गुणानां समाहारः षड्गुणम् (द्विगुः); तदेव षाड्गुण्यम् — तद्धितः (ष्यञ्)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नीतिकर्ता प्र१.२३ न्यायस्य प्रवर्तकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नीतेः कर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनाज्ञप्तस्तु प्र१.२५ आज्ञां विना
सन्धिः
अनाज्ञप्तः + तु → अनाज्ञप्तस्तु — विसर्गस्य सकारः
समासः
न आज्ञप्तः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (आ + √ज्ञा णिच्, क्त)
आनृशंस्यान्महाभागः प्र१.२६ दयायाः कारणात्
सन्धिः
आनृशंस्यात् + महाभागः → आनृशंस्यान्महाभागः — अनुनासिकसन्धिः
समासः
न नृशंसः अनृशंसः (नञ्तत्पुरुषः); तस्य भावः आनृशंस्यम् — तद्धितः (ष्यञ्)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेतौ)
शासनजम् प्र१.२७ आज्ञानुसारेण कृतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शासनात् जातम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सम्प्रवेशय प्र१.२८ अन्तः आनय
सन्धिः
सम् + प्रवेशय → सम्प्रवेशय — मकारः परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सम् + प्र + √विश् (णिच्), लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्