उत्तरकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः

ययातेः जराविनिमयः क्षमा च

यदोः जराग्रहणे अस्वीकारः, पूरोः स्वीकारः, ययातेः तारुण्यभोगः, जरायाः प्रतिग्रहः, पूरोः अभिषेकः, यदवे शापः, कथायाः उपसंहारः, प्रभातवर्णनम्

शुक्रस्य शापेन जीर्णः ययातिः क्रोधं न कृत्वा यदुम् अवदत् — ‘धर्मज्ञ, मदर्थं मम जरां प्रतिगृहाण; अहं विषयेषु न कृतकृत्यः, भोगान् अनुभूय पुनः जरां ग्रहीष्यामि।’ यदुः प्रत्युवाच — ‘तव प्रियः पूरुः एव जरां गृह्णातु; अहं अर्थेषु संनिकर्षात् च बहिष्कृतः; येन सह त्वं भुङ्क्षे, सः एव गृह्णातु।’ ततः राजा पूरुम् अयाचत; पूरुः प्राञ्जलिः ‘धन्यः अस्मि, तव शासने स्थितः’ इति जरां जग्राह। तरुणः ययातिः सहस्रशः यज्ञान् कृत्वा बहुवर्षसहस्राणि मेदिनीं पालयामास। दीर्घकालानन्तरं सः पूरोः न्यासरूपां जरां प्रत्यगृह्णात्, प्रीतः तं राज्ये अभिषेक्तुं निश्चिकाय। क्रुद्धः सः यदुं शशाप — ‘राक्षसः त्वं मया जातः, मम आज्ञां प्रतिहंसि; यातुधानान् दारुणान् जनयिष्यसि, तव वंशः सोमकुले राज्यं न लप्स्यते।’ पूरुं अभिषिच्य ययातिः आश्रमं प्रविवेश, कालेन त्रिदिवं गतः। पूरुः प्रतिष्ठाने धर्मेण राज्यं चकार; यदुः क्रौञ्चवने यातुधानान् सहस्रशः जनयामास। रामः उपसंहरति — ययातिना क्षत्रधर्मेण शुक्रशापः धारितः, यं निमिः न चक्षमे; वयं सर्वकारिणां दर्शनम् अनुवर्तामहे, यथा नृगे इव दोषः न स्यात्। एवं कथयति रामे प्रभातम् अभवत्।

१ययातेः याचना, यदोः अस्वीकारः

१श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदार्तो नहुषात्मजः।
जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत्॥

२यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम्।
जरा परमिका पुत्र भोगै रंस्ये महायशः॥

३न तावत्कृतकृत्योऽस्मि विषयेषु नरर्षभ।
अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम्॥

४यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम्।
पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम्॥

५बहिष्कृतोऽहमर्थेषु संनिकर्षाच्च पार्थिव।
प्रतिगृह्णातु वै राजन्यैः सहाश्नासि भोजनम्॥

उशनसं क्रुद्धं श्रुत्वा तदा आर्तः नहुषात्मजः ययातिः परमिकां जरां प्राप्य यदुं वचनम् अब्रवीत् — ‘यदो, त्वं धर्मज्ञः असि; मदर्थं मम एषा परमिका जरा प्रतिगृह्यताम्। महायशः पुत्र, अहं भोगैः रंस्ये। नरर्षभ, अद्यापि विषयेषु अहं कृतकृत्यः न अस्मि; तदा कामम् अनुभूय ततः अहं पुनः जरां प्राप्स्यामि।’ यदुः तत् वचनं श्रुत्वा नरर्षभं पितरं प्रत्युवाच — ‘तव दयितः पुत्रः पूरुः एव जरां प्रतिगृह्णातु। पार्थिव, अहम् अर्थेषु राज्यभागे तव संनिकर्षात् सामीप्यात् च बहिष्कृतः। राजन्, यैः सह त्वम् अश्नासि भोजनं करोषि, ते एव प्रतिगृह्णन्तु।’ ययातेः प्रथमा प्रतिक्रिया ध्येया — सः शुक्रं प्रति प्रतिशापं न ददाति, नापि क्रुध्यति; सः शापं स्वीकृत्य उपायं चिन्तयति। एषा एव क्षमा, या निमेः न आसीत् — एतत् अग्रे रामः स्वयं वदति। ‘परमिका जरा’ इति उत्कटा वृद्धावस्था। यदोः वचनं कटु किन्तु तर्कयुक्तम् — यः प्रेम्णः भागी, सः एव भारस्य अपि भागी भवेत्। तस्य हृदये पूर्वसर्गे वर्णितः अवमानः अद्यापि ज्वलति; ‘बहिष्कृतः अहम्’ इति वचनं तस्य दीर्घकालिकां वेदनां प्रकटयति। किन्तु पितुः आज्ञायाः अस्वीकारः धर्मदृष्ट्या अपराधः, यस्य फलम् अग्रे दृश्यते।

"When Nahuṣa's son heard that Uśanas was angry," Rāma went on, "he was distressed. Taking on extreme old age, he said to Yadu, 'Yadu, you know dharma. Take this old age upon yourself for my sake, my son, you of great renown, so that I may enjoy my pleasures. I have not yet had my fill of the joys of the senses, bull among men; when I have enjoyed what I desire, I will take my old age back.' Yadu answered his father, 'Let your beloved son Pūru take the old age. I have been shut out from wealth, from my share in the kingdom and from your company, O king. Let those you share your meals with take it.'" Notice Yayāti's first response: he did not curse Śukra in return or even grow angry; he accepted the curse and looked for a remedy. That is the forgiveness Nimi lacked, as Rāma himself will say at the end. Yadu's reply was bitter but not unreasonable: whoever shares the love should share the burden too. The humiliation described in the last sarga still burned in him, and "I have been shut out" reveals a long-standing hurt. Yet refusing a father's command is, by dharma, a wrong, and its consequence will soon be seen.

२पूरोः जराग्रहणं, ययातेः तारुण्यभोगः

६तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत्।
इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम्॥

७नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि शासनेऽस्मि तव स्थितः॥

८पूरोर्वचनमाज्ञाय नाहुषः परया मुदा।
प्रहर्षमतुलं लेभे जरां संक्रामयच्च ताम्॥

९ततः स राजा तरुणः प्राप्य यज्ञान्सहस्रशः।
बहुवर्षसहस्राणि पालयामास मेदिनीम्॥

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा राजा पूरुम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, इयं जरा मदर्थं प्रतिगृह्यताम्।’ नाहुषेण एवम् उक्तः पूरुः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि; अहं तव शासने स्थितः अस्मि।’ पूरोः वचनम् आज्ञाय नाहुषः परया मुदा अतुलं प्रहर्षं लेभे, तां जरां तस्मिन् संक्रामयत् च। ततः सः राजा तरुणः भूत्वा सहस्रशः यज्ञान् प्राप्य कृत्वा बहूनि वर्षसहस्राणि मेदिनीं पालयामास। पूरोः उत्तरं पुत्रधर्मस्य आदर्शः — सः प्रश्नं न करोति, कारणं न पृच्छति, केवलं पितुः आज्ञां अनुग्रहं मन्यते। ‘धन्यः अस्मि’ इति वचनं सूचयति यत् पितुः सेवायाः अवसरः एव तस्य कृते भाग्यम्। ययातिः अपि तारुण्यं न केवलं भोगाय उपयुङ्क्ते, अपितु यज्ञैः प्रजापालनेन च; अतः तस्य भोगः अपि धर्मानुसारी। अत्र रामायणस्य मुख्यः विषयः — पितुः आज्ञापालनम् — पुनः प्रतिध्वनति, यतः रामः अपि पितुः वचनात् वनं गतवान्। पूरोः यौवनत्यागः रामस्य राज्यत्यागेन सह तुलनीयः; उभौ अपि पितुः सत्यं रक्षितवन्तौ। श्रोतारः अत्र रामस्य स्वजीवनस्य छायां पश्यन्ति। ‘जरां संक्रामयत्’ इति वाक्यं तपोबलस्य अद्भुतं सामर्थ्यं सूचयति — शुक्रस्य शापः अपि अन्यस्मिन् स्थापयितुं शक्यः, यदि सः स्वेच्छया गृह्णाति। अतः पूरोः स्वीकारः एव एतस्य उपायस्य मूलम्।

"Hearing this, the king said to Pūru, 'Mighty-armed one, take this old age upon yourself for my sake.' Pūru joined his palms and said, 'I am blessed, I am favoured; I am yours to command.' Hearing Pūru's words, Nahuṣa's son was filled with joy beyond compare, and he passed his old age on to him. Then, young once more, the king performed sacrifices by the thousand and ruled the earth for many thousands of years." Pūru's answer is the ideal of a son's duty: he asked no questions and sought no reasons, but counted his father's command a favour, and the chance to serve him a blessing. Yayāti used his youth not only for pleasure but for sacrifices and for protecting his people, so even his enjoyment kept to dharma. Here the great theme of the Rāmāyaṇa, obedience to a father, sounds again, for Rāma too went to the forest at his father's word; Pūru's giving up of his youth can be set beside Rāma's giving up of the kingdom, since both kept their father's word true, and the listeners would see in it a reflection of Rāma's own life. That old age could be passed to another shows the wonderful power of austerity: even Śukra's curse could be placed on someone else, provided he took it willingly, and so Pūru's consent was the heart of the remedy.

३जराप्रतिग्रहः, पूरोः अभिषेकः, यदवे शापः

१०अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुमथाब्रवीत्।
आनयस्व जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे॥

११न्यासभूता मया पुत्र त्वयि संक्रामिता जरा।
तस्मात्प्रतिगृहीष्यामि तां जरां मा व्यथां कृथाः॥

१२प्रीतश्चास्मि महाबाहो शासनस्य प्रतिग्रहात्।
त्वां चाहमभिषेक्ष्यामि प्रीतियुक्तो नराधिपम्॥

१३एवमुक्त्वा सुतं पूरुं ययातिर्नहुषात्मजः।
देवयानीसुतं क्रुद्धो राजा वाक्यमुवाच ह॥

१४राक्षसस्त्वं मया जातः क्षत्ररूपो दुरासदः।
प्रतिहंसि ममाज्ञां त्वं प्रजार्थे विफलो भव॥

१५पितरं गुरुभूतं मां यस्मात्त्वमवमन्यसे।
राक्षसान्यातुधानांस्त्वं जनयिष्यसि दारुणान्॥

१६न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यति दुर्मतेः।
वंशोऽपि भवतस्तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति॥

१७तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरुं राज्यविवर्धनम्।
अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश ह॥

अथ दीर्घस्य कालस्य अनन्तरं राजा पूरुम् अब्रवीत् — ‘पुत्र, मम जराम् आनयस्व; मम न्यासं प्रत्यर्पय। पुत्र, मया त्वयि न्यासभूता जरा संक्रामिता; तस्मात् तां जरां प्रतिगृहीष्यामि, व्यथां मा कृथाः। महाबाहो, मम शासनस्य प्रतिग्रहात् प्रीतः अस्मि; प्रीतियुक्तः अहं त्वां नराधिपं राज्ये अभिषेक्ष्यामि।’ सुतं पूरुम् एवम् उक्त्वा नहुषात्मजः राजा ययातिः क्रुद्धः सन् देवयानीसुतं यदुं वाक्यम् उवाच — ‘मया क्षत्ररूपः दुरासदः राक्षसः त्वं जातः; त्वं मम आज्ञां प्रतिहंसि, अतः प्रजार्थे विफलः भव। यस्मात् त्वं गुरुभूतं पितरं माम् अवमन्यसे, तस्मात् दारुणान् राक्षसान् यातुधानान् जनयिष्यसि। दुर्मतेः तव सन्ततिः सोमकुलोत्पन्ने वंशे राजत्वेन न स्थास्यति; भवतः वंशः अपि त्वया तुल्यः दुर्विनीतः भविष्यति।’ राज्यविवर्धनं पूरुम् एवम् उक्त्वा राजर्षिः अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश। ‘न्यास’ इति शब्दः महत्त्वपूर्णः — जरा पूरोः स्वामित्वं न, केवलं निक्षेपः; अतः ययातिः तां प्रत्यादत्ते, पुत्रस्य दुःखं न इच्छति। अत्र ययातिः शुक्रं प्रति क्षमां करोति, किन्तु यदुं प्रति क्रोधं दर्शयति — पितुः आज्ञायाः उल्लङ्घनं तस्य दृष्ट्या अक्षम्यम्। ‘राक्षसः त्वं मया जातः’ इति वचनं रूपकम् — आचरणेन राक्षसः, न जन्मना। शापस्य फलम् — यदोः वंशः सोमकुले राज्यं न लभते, तथापि सः वंशः अग्रे यादवाः इति प्रसिद्धः। आश्रमप्रवेशः वानप्रस्थस्य सूचकः — ययातिः भोगान् अनुभूय अन्ते त्यागं स्वीकरोति।

"After a long time the king said to Pūru, 'Bring me back my old age, son; return what I gave you in trust. I passed it to you only as a deposit, and so I shall take it back. Do not be troubled. I am pleased with you, mighty-armed one, for accepting my command, and in my affection I shall consecrate you king.' Having said this to his son Pūru, King Yayāti, son of Nahuṣa, turned in anger to Devayānī's son. 'You were born to me a rākṣasa in a kṣatriya's form, one hard to deal with. You spurn my command; may you be fruitless of heirs to the kingdom. Since you despise me, your father and your elder, you shall beget dreadful rākṣasas and yātudhānas. The descendants of one so evil-minded shall not stand as kings in the line born of the Moon, and your line shall be as ill-disciplined as you are.' Having said this, the royal sage honoured Pūru, who would make the kingdom flourish, with consecration, and went into a hermitage." The word "deposit" matters: the old age was not Pūru's to keep but something held in trust, so Yayāti took it back, not wishing his son to suffer. Yayāti forgave Śukra, yet showed anger towards Yadu, for to him disobeying a father was unforgivable. Calling Yadu a rākṣasa was a figure of speech: a rākṣasa by conduct, not by birth. The curse meant that Yadu's line would not rule in the lunar dynasty, though that line later became famous as the Yādavas. Going into a hermitage marks Yayāti's entry into the forest life: having enjoyed his pleasures, he at last embraced renunciation.

४ययातेः स्वर्गगमनं, कथायाः उपसंहारः, प्रभातम्

१८ततः कालेन महता दिष्टान्तमुपजग्मिवान्।
त्रिदिवं स गतो राजा ययातिर्नहुषात्मजः॥

१९पूरुश्चकार तद्राज्यं धर्मेण महता वृतः।
प्रतिष्ठाने पुरवरे काशिराज्ये महायशाः॥

२०यदुस्तु जनयामास यातुधानान्सहस्रशः।
पुरे क्रौञ्चवने दुर्गे राजवंशबहिष्कृतः॥

२१एष तूशनसा मुक्तः शापोत्सर्गो ययातिना।
धारितः क्षत्रधर्मेण यं निमिश्चक्षमे न च॥

२२एतत्ते सर्वमाख्यातं दर्शनं सर्वकारिणाम्।
अनुवर्तामहे सौम्य दोषो न स्याद्यथा नृगे॥

२३इति कथयति रामे चन्द्रतुल्याननेन प्रविरलतरतारं व्योम जज्ञे तदानीम्।
अरुणकिरणरक्ता दिग्बभौ चैव पूर्वा कुसुमरसविमुक्तं वस्त्रमागुण्ठितेव॥

ततः महता कालेन सः राजा नहुषात्मजः ययातिः दिष्टान्तं मरणम् उपजग्मिवान्, त्रिदिवं स्वर्गं च गतः। महायशाः पूरुः महता धर्मेण वृतः सन् काशिराज्ये पुरवरे प्रतिष्ठाने तत् राज्यं चकार। राजवंशात् बहिष्कृतः यदुः तु क्रौञ्चवने दुर्गे पुरे सहस्रशः यातुधानान् जनयामास। ततः रामः उपसंहरति — ‘एषः उशनसा मुक्तः शापोत्सर्गः ययातिना क्षत्रधर्मेण धारितः; यं शापं निमिः न चक्षमे। सौम्य, एतत् सर्वं ते आख्यातम्। वयं सर्वकारिणां कार्यार्थिनां दर्शनम् अनुवर्तामहे, यथा नृगे इव अस्माकं दोषः न स्यात्।’ इति कथयति चन्द्रतुल्याननेन रामे तदानीं व्योम प्रविरलतरतारम् अभवत् — तारकाः विरलाः जाताः; पूर्वा दिक् अरुणकिरणरक्ता कुसुमरसेन रञ्जितं वस्त्रम् आगुण्ठिता इव बभौ। अत्र सर्गत्रयस्य कथानां सूत्रं रामः एकीकरोति — नृगः (अदर्शनस्य दोषः), निमिः (अक्षमा), ययातिः (क्षमा)। रामस्य निष्कर्षः व्यावहारिकः — वयं कार्यार्थिनां दर्शनं दास्यामः, यथा नृगस्य दोषः न भवेत्। एवं कथासरणिः पुनः राजधर्मे एव समाप्यते। सर्वकारिणाम् इति सर्वेषां कार्यार्थिनाम्। अन्तिमः श्लोकः मालिनीवृत्ते प्रभातवर्णनं करोति — रात्रिः कथाभिः एव व्यतीता; अग्रिमे सर्गे प्रभाते च्यवनादयः ऋषयः आगच्छन्ति। कुसुमरसरञ्जितवस्त्रम् इति उपमा पूर्वदिशं नववधूम् इव वर्णयति। रामस्य मुखं चन्द्रतुल्यम् इति विशेषणं रात्रेः अन्तं प्रति सूक्ष्मं सङ्केतं करोति।

"After a long time King Yayāti, son of Nahuṣa, reached the end of his allotted span and went to heaven. Pūru, of great renown, ruled the kingdom with great righteousness from the fine city of Pratiṣṭhāna in the realm of Kāśī. But Yadu, cast out of the royal line, begot yātudhānas by the thousand in the hard-to-reach city of Krauñcavana." Then Rāma drew the threads together. "This was the curse hurled by Uśanas, which Yayāti bore by a warrior's law, the kind of curse that Nimi could not forgive. I have told you all of it, gentle one. We shall follow the course of giving a hearing to everyone who comes with business, so that no fault arises in us as it did in Nṛga." As Rāma, his face like the moon, was still speaking, the stars thinned out in the sky, and the eastern quarter glowed red with the rays of dawn, as though wrapped in a garment dyed with the juice of flowers. Here Rāma binds together the stories of three sargas: Nṛga, whose fault was refusing to be seen; Nimi, who would not forgive; and Yayāti, who forgave. His conclusion was practical: he would receive all petitioners, so that Nṛga's fault would never be his, and so the chain of stories ends where it began, in a king's duty. The closing verse describes the daybreak: the whole night had passed in storytelling. The image of a cloth dyed with flower juice pictures the east like a young bride, and the moon-like face of Rāma hints delicately at the night's end. In the morning that follows, Cyavana and other seers arrive.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

तूशनसम् ५९.१ शुक्राचार्यं तु

सन्धिः: तु + उशनसम् → तूशनसम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उशनसम्’ द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परमिकाम् ५९.१ अतिशयितां, उत्कटाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तद्धितान्तः (परम + क, स्त्रियां टाप्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रतिगृह्यताम् ५९.२ स्वीक्रियताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रति + √ग्रह्, कर्मणि लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

भोगै रंस्ये ५९.२ विषयैः विहरिष्यामि

सन्धिः: भोगैः + रंस्ये → भोगै रंस्ये — रेफे परे विसर्गलोपः (रो रि)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘भोगैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘रंस्ये’ √रम्, लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

कृतकृत्योऽस्मि ५९.३ सम्पूर्णकामः अस्मि

सन्धिः: कृतकृत्यः + अस्मि → कृतकृत्योऽस्मि — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: कृतं कृत्यं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्राप्स्याम्यहम् ५९.३ अहं प्राप्स्यामि

सन्धिः: प्राप्स्यामि + अहम् → प्राप्स्याम्यहम् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्र + √आप्, लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

प्रतिगृह्णातु ५९.४ स्वीकरोतु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रति + √ग्रह्, लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

बहिष्कृतोऽहमर्थेषु ५९.५ धनादिविषयेषु अहं बहिः स्थापितः

सन्धिः: बहिः + कृतः → बहिष्कृतः — विसर्गस्य षत्वम्; कृतः + अहम् → कृतोऽहम् — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: बहिः कृतः — गतिसमासः
विभक्तिः: ‘बहिष्कृतः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘अर्थेषु’ सप्तमी, बहुवचनम्

संनिकर्षाच्च ५९.५ सामीप्यात् च

सन्धिः: संनिकर्षात् + च → संनिकर्षाच्च — श्चुत्वसन्धिः
समासः: सम् + नि + √कृष्, घञ्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सहाश्नासि ५९.५ सह भोजनं करोषि

सन्धिः: सह + अश्नासि → सहाश्नासि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अश्नासि’ √अश्, लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि ५९.७ भाग्यवान् कृपापात्रं च अस्मि

सन्धिः: धन्यः + अस्मि → धन्योऽस्मि; अस्मि + अनुगृहीतः → अस्म्यनुगृहीतः — यण्; अनुगृहीतः + अस्मि → अनुगृहीतोऽस्मि
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अनुगृहीतः’ अनु + √ग्रह्, क्त, प्रथमा, एकवचनम्

संक्रामयच्च ५९.८ अन्यस्मिन् स्थापितवान् च

सन्धिः: संक्रामयत् + च → संक्रामयच्च — श्चुत्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सम् + √क्रम् (णिच्), लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (अडागमरहितम् आर्षम्)

न्यासं निर्यातयस्व ५९.१० निक्षेपं प्रत्यर्पय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न्यासः — नि + √अस्, घञ्
विभक्तिः: ‘न्यासम्’ द्वितीया; ‘निर्यातयस्व’ निस् + √यत् (णिच्), लोट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः

न्यासभूता ५९.११ निक्षेपरूपेण स्थापिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न्यासः भूता — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रतिगृहीष्यामि ५९.११ पुनः स्वीकरिष्यामि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रति + √ग्रह्, लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

शासनस्य प्रतिग्रहात् ५९.१२ आज्ञायाः स्वीकरणात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रतिग्रहः — प्रति + √ग्रह्, अप्
विभक्तिः: ‘शासनस्य’ षष्ठी; ‘प्रतिग्रहात्’ पञ्चमी (हेतौ)

देवयानीसुतम् ५९.१३ यदुम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: देवयान्याः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

क्षत्ररूपो ५९.१४ क्षत्रियवेषधारी

सन्धिः: क्षत्ररूपः + दुरासदः → क्षत्ररूपो दुरासदः — विसर्गस्य उत्वम्
समासः: क्षत्रस्य रूपम् इव रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रतिहंसि ५९.१४ अवरुणत्सि, उल्लङ्घयसि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रति + √हन्, लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

यातुधानांस्त्वम् ५९.१५ राक्षसान् त्वम्

सन्धिः: यातुधानान् + त्वम् → यातुधानांस्त्वम् — नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च
समासः: यातूनि दधति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सोमकुलोत्पन्ने ५९.१६ चन्द्रवंशे जाते

सन्धिः: कुल + उत्पन्ने → कुलोत्पन्ने — गुणसन्धिः
समासः: सोमस्य कुलम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् उत्पन्नः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

राज्यविवर्धनम् ५९.१७ राज्यस्य वर्धकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राज्यं विवर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

दिष्टान्तमुपजग्मिवान् ५९.१८ आयुषः अन्तं मरणं प्राप्तवान्

सन्धिः: दिष्टान्तम् + उपजग्मिवान् → दिष्टान्तमुपजग्मिवान्
समासः: दिष्टस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘उपजग्मिवान्’ उप + √गम्, क्वसु, प्रथमा, एकवचनम्

राजवंशबहिष्कृतः ५९.२० राजकुलात् निष्कासितः

सन्धिः: बहिः + कृतः → बहिष्कृतः — षत्वम्
समासः: राज्ञां वंशः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मात् बहिष्कृतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शापोत्सर्गो ५९.२१ शापस्य प्रक्षेपः

सन्धिः: शाप + उत्सर्गः → शापोत्सर्गः — गुणसन्धिः; उत्सर्गः + ययातिना → उत्सर्गो ययातिना
समासः: शापस्य उत्सर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

निमिश्चक्षमे ५९.२१ निमिः सहितवान्

सन्धिः: निमिः + चक्षमे → निमिश्चक्षमे — विसर्गस्य शकारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘चक्षमे’ √क्षम्, लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अनुवर्तामहे ५९.२२ अनुसरामः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अनु + √वृत्, लट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्

प्रविरलतरतारम् ५९.२३ अतीव विरलनक्षत्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रविरलतराः ताराः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (व्योम इत्यस्य विशेषणम्)

वस्त्रमागुण्ठितेव ५९.२३ वस्त्रेण आच्छादिता इव

सन्धिः: वस्त्रम् + आगुण्ठिता → वस्त्रमागुण्ठिता; आगुण्ठिता + इव → आगुण्ठितेव — गुणसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आगुण्ठिता’ आ + √गुण्ठ्, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्