परवीरहा
५८.१
शत्रुवीराणां नाशकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परवीरान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः
ययातेः शुक्रशापः
लक्ष्मणस्य निमेः अक्षमायाः आलोचना, रामस्य क्षमाविषयकः उपदेशः, ययातेः भार्याद्वयं, यदोः दुःखं, देवयान्याः क्रोधः, शुक्राचार्यस्य आगमनं, नहुषात्मजाय जराशापः
निमिवसिष्ठकथां श्रुत्वा लक्ष्मणः वदति — निमिः क्षत्रियः शूरः दीक्षितः च सन् अपि महात्मनः वसिष्ठस्य प्रति क्षमां न अकरोत्। रामः उत्तरयति — सर्वत्र पुरुषेषु क्षमा न दृश्यते; ययातिना दुःसहः रोषः यथा क्षान्तः, तत् शृणु। नहुषपुत्रस्य ययातेः द्वे भार्ये — दैत्यराजस्य वृषपर्वणः दुहिता शर्मिष्ठा, या राज्ञः प्रिया, शुक्राचार्यस्य पुत्री देवयानी च, या न प्रिया। शर्मिष्ठा पूरुं, देवयानी यदुं जनयामास। पूरुः गुणैः मातुः कारणेन च राज्ञः प्रियः; दुःखितः यदुः मातरम् अवदत् — ‘भार्गवकुले जाता त्वम् एतत् अवमानं सहसे; आवां अग्निं प्रविशाव; यदि त्वं सहसे, मां मर्तुम् अनुजानीहि।’ क्रुद्धा देवयानी पितरं सस्मार; शुक्रः तत्क्षणम् आगत्य दुःखिताम् अचेतनां पुत्रीं दृष्ट्वा कारणम् अपृच्छत्। सा अवदत् — ‘अग्निं विषम् अपो वा प्रविशामि, न जीविष्यामि; राजर्षिः मां परिभूय मय्यवज्ञां करोति।’ क्रुद्धः भार्गवः ययातिं शशाप — ‘यस्मात् माम् अवजानीषे, तस्मात् जरया जीर्णः शैथिल्यं प्राप्स्यसि।’ ततः पुत्रीं समाश्वास्य सः स्वभवनं पुनः ययौ।
१लक्ष्मणस्य आलोचना, रामस्य क्षमोपदेशः
१एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा।
प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा॥
२महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम्।
निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य मुनेश्च ह॥
३निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः।
न क्षमं कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः॥
४एवमुक्तस्तु तेनायं रामः क्षत्रियपुङ्गवः।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम्॥
५रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम्।
न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते॥
६सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना।
सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः॥
रामे एवं ब्रुवति परवीरहा लक्ष्मणः तेजसा ज्वलन्तम् इव महात्मानं रामं प्रत्युवाच — ‘राजशार्दूल, विदेहस्य निमेः मुनेः वसिष्ठस्य च एतत् पुरातनं वृत्तं महत् अद्भुतम् आश्चर्यं च। किन्तु निमिः क्षत्रियः शूरः, विशेषेण यज्ञे दीक्षितः च आसीत्; तथापि सः राजा महात्मनः वसिष्ठस्य प्रति क्षमां न कृतवान्।’ तेन एवम् उक्तः क्षत्रियपुङ्गवः रमयतां श्रेष्ठः रामः सर्वशास्त्रविशारदं दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् उवाच — ‘वीर, सर्वत्र पुरुषेषु क्षमा न प्रदृश्यते। सौमित्रे, दुःसहः अपि रोषः यथा ययातिना क्षान्तः, तत् सत्त्वगुणम् अनुसृत्य समाहितः सन् निबोध।’ लक्ष्मणस्य आक्षेपः सूक्ष्मः — दीक्षितस्य यजमानस्य क्रोधः विशेषेण निषिद्धः, यतः दीक्षा शान्तिं संयमं च अपेक्षते। निमिः गुरवे प्रतिशापं दत्तवान्, अतः सः दीक्षाधर्मात् च्युतः इति लक्ष्मणस्य मतम्। रामः तत् न निराकरोति, अपितु स्वीकरोति — क्षमा दुर्लभः गुणः, सर्वेषु न दृश्यते। ततः सः विपरीतं दृष्टान्तं ददाति — ययातिः, यः शापं प्राप्य अपि प्रतिशापं न दत्तवान्। ‘सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य’ इति पदेन रामः सूचयति यत् एषा कथा सत्त्वगुणस्य प्रकाशिका, रजोगुणस्य क्रोधस्य विरोधिनी। एवं निमिकथा ययातिकथा च परस्परं तुलनायै स्थापिते — एका अक्षमायाः, अपरा क्षमायाः। लक्ष्मणः स्वयं क्रोधशीलः इति रामायणे प्रसिद्धम्; अतः एतत् उपदेशवचनं तस्य स्वभावस्य अपि शोधनाय उपयुक्तम्। रामः आलोचनां न निषेधति, किन्तु तस्याः समाधानं कथया ददाति। ‘रामो रमयतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणं रामनाम्नः व्युत्पत्तिं सूचयति।
As Rāma finished speaking, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, answered his great-souled brother, who seemed to blaze with splendour. "This ancient tale of the bodiless Nimi and the sage Vasiṣṭha is great and wonderful, tiger among kings," he said. "Yet Nimi was a kṣatriya and a hero, and what is more he was consecrated for a sacrifice, and still that king showed no forbearance to the great-souled Vasiṣṭha." His objection was subtle: one consecrated for a sacrifice is especially forbidden to be angry, since the consecration demands calm and restraint, and by cursing his teacher in return Nimi had fallen from the discipline of his consecration. Rāma, bull among kṣatriyas and best of those who give delight, as his very name means, did not deny it; he agreed. "Forbearance is not found in all men everywhere, hero," he told his brother, learned in all the śāstras. "Hear attentively, Lakṣmaṇa, how Yayāti, holding to the way of goodness, bore an anger that was hard to bear." Then he gave the opposite example: Yayāti, who was cursed and yet did not curse back. His words show that this is a story of goodness, set against the passion that breeds anger, so the tales of Nimi and Yayāti stand side by side for comparison, one of unforgiveness, the other of forgiveness. Rāma did not forbid criticism but answered it with a story. And since Lakṣmaṇa himself was known in the Rāmāyaṇa for his quick temper, this teaching suited his own nature too.
२ययातेः भार्याद्वयं, यदोः दुःखम्
७नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः।
तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि॥
८एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता।
शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः॥
९अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ।
न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा॥
१०तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ।
शर्मिष्ठाजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा॥
११पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च।
ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत्॥
१२भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः।
सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम्॥
१३आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम्।
राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः॥
१४यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि।
क्षम त्वं न क्षमिष्येऽहं मरिष्यामि न संशयः॥
‘नहुषस्य सुतः पौरवर्धनः राजा ययातिः आसीत्। सौम्य, तस्य भुवि रूपेण अप्रतिमं भार्याद्वयम् आसीत्। नाहुषस्य तस्य राजर्षेः एका भार्या पुरस्कृता प्रिया — वृषपर्वणः दुहिता दैतेयी शर्मिष्ठा नाम। पुरुषर्षभ, ययातेः अन्या पत्नी उशनसः शुक्राचार्यस्य पुत्री सुमध्यमा देवयानी; सा तु राज्ञः दयिता न आसीत्। तयोः रूपवन्तौ समाहितौ पुत्रौ सम्भूतौ — शर्मिष्ठा पूरुं, देवयानी तदा यदुम् अजनयत्। पूरुः स्वगुणैः मातृकृतेन प्रेम्णा च राज्ञः दयितः आसीत्। ततः दुःखसमाविष्टः यदुः मातरम् अब्रवीत् — “अक्लिष्टकर्मणः देवस्य भार्गवस्य कुले जाता त्वं हृद्गतं दुःखं दुःसहम् अवमानं च सहसे। देवि, आवां सहितौ हुताशनं प्रविशाव; राजा तु दैत्यपुत्र्या सार्धं बहुक्षपाः रमताम्। यदि वा तव एतत् सहनीयं, तर्हि मां मर्तुम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। त्वं क्षमस्व, अहं न क्षमिष्ये; मरिष्यामि, अत्र संशयः नास्ति।”’ अत्र कथायाः विरोधाभासः — ब्राह्मणपुत्री देवयानी उपेक्षिता, दैत्यपुत्री शर्मिष्ठा प्रिया। राज्ञः पक्षपातः पुत्रयोः अपि विस्तृतः — पूरुः प्रियः, यदुः उपेक्षितः। यदोः वचनेषु युवकस्य अभिमानः दुःखं च दृश्येते; सः मातुः अवमानं स्वस्य अवमानं मन्यते। ‘क्षम त्वं, न क्षमिष्ये अहम्’ इति वचनं सर्गस्य क्षमाविषयं पुनः उद्भावयति — माता क्षमते, पुत्रः न क्षमते। अग्निप्रवेशस्य प्रस्तावः तस्य निराशायाः पराकाष्ठा। ‘भार्गवस्य कुले जाता’ इति स्मारणेन सः मातुः कुलगौरवं जागरयति, येन अग्रे शुक्रस्य आह्वानं भवति।
"King Yayāti, son of Nahuṣa, who made his people prosper," Rāma began, "had two wives, gentle one, unrivalled on earth in beauty. One, held in honour and dear to him, was the daitya woman Śarmiṣṭhā, daughter of Vṛṣaparvan. The other, bull among men, was slender-waisted Devayānī, daughter of Uśanas, that is Śukra, and she was not dear to the king. Each bore him a handsome, steady son: Śarmiṣṭhā bore Pūru, and Devayānī bore Yadu. Pūru was dear to the king for his virtues and for his mother's sake. Then Yadu, full of grief, said to his mother, 'You were born in the family of the Bhārgava, the god whose deeds are effortless, and yet you bear this grief that sits in your heart, and a humiliation no one should have to bear. Let the two of us enter the fire together, queen, and let the king take his pleasure night after night with the daitya's daughter. Or if you can bear it, then give me leave to die. You may forgive; I will not forgive. I will die, there is no doubt of it.'" The paradox of the story is that the brahmin's daughter Devayānī was neglected while the daitya's daughter Śarmiṣṭhā was loved, and the king's partiality extended to the sons as well, Pūru loved and Yadu slighted. Yadu's words show a young man's pride and pain; he felt his mother's humiliation as his own, and his wish to enter the fire was the height of his despair. "You may forgive; I will not" brings back the theme of forgiveness: the mother forgives, the son does not. And by reminding her that she was born of the Bhārgava's line he roused her pride in her family, which led to Śukra being called.
३देवयान्याः क्रोधः, शुक्रस्य आगमनम्
१५पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः।
देवयानी तु संक्रुद्धा सस्मार पितरं तदा॥
१६इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा।
आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी स्म यत्र सा॥
१७दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम्।
पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत्॥
१८पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम्।
देवयानी तु संक्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत्॥
१९अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम।
भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्ये वा न तु शक्ष्यामि जीवितुम्॥
२०न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम्।
वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः॥
२१अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव।
मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते॥
‘परमार्तस्य रुदतः पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा संक्रुद्धा देवयानी तदा पितरं सस्मार। दुहितुः तत् इङ्गितं मनोगतम् अभिज्ञाय भार्गवः तदा त्वरितं यत्र सा देवयानी आसीत् तत्र आगतः। ताम् अप्रकृतिस्थाम् अप्रहृष्टाम् अचेतनाम् इव दृष्ट्वा पिता दुहितरं “किम् एतत्?” इति वाक्यम् अब्रवीत्। दीप्ततेजसं भार्गवं पितरं तं वै असकृत् पृच्छन्तं संक्रुद्धा देवयानी वाक्यम् अब्रवीत् — “मुनिसत्तम, अहं तीक्ष्णम् अग्निं विषम् अपः वा भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्ये वा; न तु जीवितुं शक्ष्यामि। दुःखिताम् अवमानितां मां त्वं न अवजानीषे — न जानासि। ब्रह्मन्, वृक्षस्य अवज्ञया तम् आश्रिताः वृक्षजीविनः अपि छिद्यन्ते। भार्गव, राजर्षिः अवज्ञया परिभूय मयि अवज्ञां प्रयुङ्क्ते, मां बहु न मन्यते।”’ देवयान्याः उपमा गम्भीरा — वृक्षः शुक्रः, तस्य आश्रिताः पुष्पफलादयः पक्षिणः वा देवयानी; वृक्षस्य अपमानेन आश्रितानाम् अपि नाशः। अतः राज्ञः अवज्ञा केवलं तस्याः न, अपितु तस्याः पितुः अपि अवज्ञा इति सा सूचयति। स्मरणमात्रेण पितुः आगमनं शुक्रस्य तपोबलं पुत्रीस्नेहं च दर्शयति। ‘अचेतनाम्’ इति पदं तस्याः शोकस्य गाम्भीर्यं वर्णयति — सा मूर्च्छिता इव। पितुः पुनःपुनः प्रश्नः तस्य चिन्तां सूचयति। अग्निविषजलानां त्रयाणां मरणसाधनानाम् उल्लेखः तस्याः निश्चयस्य दृढतां दर्शयति। माता पुत्रः च उभौ मरणं प्रस्तावयतः — यदुः अग्निप्रवेशं, देवयानी अग्निविषजलानि; एवं कुटुम्बस्य समग्रस्य दुःखं प्रदर्श्यते। राज्ञः एकः पक्षपातः पत्न्याः पुत्रस्य श्वशुरस्य च त्रयाणाम् अपि क्लेशाय अभवत् — एषः अपि राजधर्मस्य उपदेशः।
"Hearing her son's words as he wept in deep distress, Devayānī grew angry and called her father to mind. The Bhārgava knew at once what his daughter wished and came quickly to where she was. Seeing her not herself, joyless and all but senseless, her father asked her, 'What is this?' As the Bhārgava of blazing splendour asked her again and again, Devayānī said to him in great anger, 'Best of sages, I will swallow fire or deadly poison, or drown myself in the waters; I cannot go on living. You do not know how I am grieved and humiliated. When a tree is slighted, brahmin, those who live off the tree are cut down too. The royal sage slights me and treats me with contempt, Bhārgava; he holds me of no account.'" Her image was pointed: Śukra was the tree, and she was one of those who lived off it, so that an insult to the tree destroys those who shelter in it; the king's contempt for her was contempt for her father as well. That her father came at a mere thought shows both Śukra's ascetic power and his love for his daughter, and his asking again and again shows his concern. That she named three ways to die, fire, poison and water, shows how firmly she had resolved; mother and son both spoke of death, and the whole family's grief is laid bare. A single partiality of the king had brought distress on his wife, his son and his father-in-law alike, which is itself a lesson in a king's duty.
४शुक्रस्य शापः, पुनर्गमनम्
२२तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरीवृतः।
व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम्॥
२३यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान्।
वयसा जरया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि॥
२४एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य स भार्गवः।
पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः॥
२५स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम्।
पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय॥
‘तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा कोपेन अभिपरीवृतः भार्गवः नहुषात्मजं ययातिं प्रति व्याहर्तुम् उपचक्राम — “नाहुष, यस्मात् दुरात्मवान् त्वं माम् अवजानीषे, तस्मात् वयसा जरया जीर्णः सन् शैथिल्यम् उपयास्यसि।” एवम् उक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य महायशाः ब्रह्मर्षिः सः भार्गवः पुनः स्वं भवनं जगाम। एवं द्विजपुङ्गवेषु अग्र्यः सूर्यसमानतेजाः सः सुतां देवयानीं समाश्वास्य नहुषात्मजाय शापं दत्त्वा पुनः ययौ।’ शुक्रस्य शापः अपमानस्य अनुरूपः — यः यौवनमदेन पत्नीम् अवजानाति, तस्य यौवनम् एव हरणीयम्। ‘दुरात्मवान्’ इति रूपं मुद्रणे एवम्; अर्थः दुरात्मा। अत्र ध्येयम् — ययातिः स्वयं न उपस्थितः, तथापि शापः तं प्राप्नोति। शुक्रः ब्राह्मणः, अतः तस्य वाक्यं वज्रतुल्यम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते रचितः, पूर्वश्लोकस्य अर्थं काव्यशोभया पुनः वदति। अग्रिमे सर्गे ययातेः प्रतिक्रिया वर्ण्यते — सः क्रोधं न करोति, शुक्रं प्रति प्रतिशापं न ददाति, अपितु शापं स्वीकृत्य पुत्राणां साहाय्यं याचते। एषा एव क्षमा, या निमेः न आसीत्। शुक्रः दैत्यानां गुरुः, शर्मिष्ठा च दैत्यराजस्य पुत्री; अतः तस्य शापे दैत्यपुत्र्याः प्रति पक्षपातस्य दण्डः अपि निहितः। शापं दत्त्वा सः तत्क्षणं स्वभवनं प्रतिगच्छति — तस्य कार्यं पुत्रीरक्षणम् एव, न ययातेः सह विवादः।
"When the Bhārgava heard her words he was overcome with anger and turned to address Nahuṣa's son. 'Since you despise me, son of Nahuṣa, wicked as you are, you shall be worn out by age and fall into feebleness.' Having spoken, the renowned brahmin seer comforted his daughter and went back to his own abode. So that foremost of brahmins, splendid as the sun, consoled his daughter Devayānī, laid his curse on Nahuṣa's son, and departed." Śukra's curse matched the insult: one who in the pride of youth scorns his wife should lose that very youth. Yayāti was not even present, yet the curse reached him, for a brahmin's word strikes like a thunderbolt. Śukra was the teacher of the daityas and Śarmiṣṭhā a daitya king's daughter, so the curse also punished the king's partiality towards her. Having cursed, he went straight home: his only concern was to protect his daughter, not to quarrel with Yayāti. The next sarga tells how Yayāti responded: he did not grow angry or curse Śukra in return, but accepted the curse and asked his sons for help. That is the forgiveness Nimi lacked.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
ज्वलन्तमिव
५८.१
प्रकाशमानम् इव
- सन्धिः
- ज्वलन्तम् + इव → ज्वलन्तमिव
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- √ज्वल्, शतृ, द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
महदद्भुतमाश्चर्यम्
५८.२
अत्यन्तं विस्मयकरम्
- सन्धिः
- महत् + अद्भुतम् → महदद्भुतम् — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
निर्वृत्तम्
५८.२
सम्पन्नं वृत्तान्तम्
- सन्धिः
- निस् + वृत्तम् → निर्वृत्तम् — सकारस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- निस् + √वृत्, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
क्षत्रियपुङ्गवः
५८.४
क्षत्रियश्रेष्ठः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षत्रियेषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सर्वशास्त्रविशारदम्
५८.४
सर्वशास्त्रनिपुणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वाणि शास्त्राणि (कर्मधारयः); तेषु विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रमयताम्
५८.५
आनन्ददायकानां (मध्ये)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- √रम् (णिच्), शतृ, षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (निर्धारणे)
सत्त्वानुगम्
५८.६
सत्त्वगुणानुसारि (वृत्तम्)
- सन्धिः
- सत्त्व + अनुगम् → सत्त्वानुगम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सत्त्वम् अनुगच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
भार्याद्वयम्
५८.७
पत्नीयुगलम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भार्ययोः द्वयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
रूपेणाप्रतिमम्
५८.७
सौन्दर्ये अनुपमम्
- सन्धिः
- रूपेण + अप्रतिमम् → रूपेणाप्रतिमम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- न विद्यते प्रतिमा यस्य तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
राजर्षेर्नाहुषस्य
५८.८
नहुषपुत्रस्य राजर्षेः
- सन्धिः
- राजर्षेः + नाहुषस्य → राजर्षेर्नाहुषस्य — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- राजा चासौ ऋषिश्च राजर्षिः — कर्मधारयः; नहुषस्य अपत्यं नाहुषः — तद्धितः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तूशनसः
५८.९
शुक्राचार्यस्य तु
- सन्धिः
- तु + उशनसः → तूशनसः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उशनसः’ षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (उशनस्-शब्दः)
शर्मिष्ठाजनयत्पूरुम्
५८.१०
शर्मिष्ठा पूरुं जनयामास
- सन्धिः
- शर्मिष्ठा + अजनयत् → शर्मिष्ठाजनयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अजनयत्’ √जन् (णिच्), लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
गुणैर्मातृकृतेन
५८.११
स्वगुणैः मातुः कारणेन च
- सन्धिः
- गुणैः + मातृ → गुणैर्मातृ — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- मात्रा कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘गुणैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘मातृकृतेन’ तृतीया, एकवचनम्
देवस्याक्लिष्टकर्मणः
५८.१२
अनायासेन महाकर्मकारिणः देवस्य (शुक्रस्य)
- सन्धिः
- देवस्य + अक्लिष्ट → देवस्याक्लिष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अक्लिष्टं कर्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हृद्गतम्
५८.१२
हृदये स्थितम्
- सन्धिः
- हृत् + गतम् → हृद्गतम् — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- हृदि गतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दैत्यपुत्र्या
५८.१३
दैत्यकन्यया (शर्मिष्ठया)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दैत्यस्य पुत्री — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बहुक्षपाः
५८.१३
अनेकाः रात्रीः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बह्व्यः क्षपाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)
मामनुज्ञातुमर्हसि
५८.१४
मह्यम् अनुमतिं दातुं योग्या असि
- सन्धिः
- माम् + अनुज्ञातुम् → मामनुज्ञातुम्; अनुज्ञातुम् + अर्हसि → अनुज्ञातुमर्हसि
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अनुज्ञातुम्’ अनु + √ज्ञा, तुमुन्; ‘अर्हसि’ √अर्ह्, लट्, मध्यमपुरुषः
क्षमिष्येऽहम्
५८.१४
अहं सहिष्ये
- सन्धिः
- क्षमिष्ये + अहम् → क्षमिष्येऽहम् — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- √क्षम्, लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
परमार्तस्य
५८.१५
अत्यन्तदुःखितस्य
- सन्धिः
- परम + आर्तस्य → परमार्तस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परमम् आर्तः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दुहितुर्भार्गवस्तदा
५८.१६
पुत्र्याः (इङ्गितं) शुक्रः तदा
- सन्धिः
- दुहितुः + भार्गवः → दुहितुर्भार्गवः — रेफः; भार्गवः + तदा → भार्गवस्तदा — सकारः
- समासः
- भृगोः गोत्रापत्यं भार्गवः — तद्धितः
- विभक्तिः
- ‘दुहितुः’ षष्ठी, एकवचनम्; ‘भार्गवः’ प्रथमा
चाप्रकृतिस्थाम्
५८.१७
अस्वस्थां च
- सन्धिः
- च + अप्रकृतिस्थाम् → चाप्रकृतिस्थाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रकृतौ तिष्ठति इति प्रकृतिस्था (उपपदतत्पुरुषः); न प्रकृतिस्था — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पृच्छन्तमसकृत्तम्
५८.१८
पुनःपुनः पृच्छन्तं तम्
- सन्धिः
- पृच्छन्तम् + असकृत् → पृच्छन्तमसकृत्; असकृत् + तम् → असकृत्तम्
- समासः
- न सकृत् असकृत् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘पृच्छन्तम्’ √प्रच्छ्, शतृ, द्वितीया, एकवचनम्; ‘असकृत्’ अव्ययम्
वृक्षजीविनः
५८.२०
वृक्षम् आश्रित्य जीवन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृक्षेण जीवन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
मय्यवज्ञाम्
५८.२१
मम विषये अनादरम्
- सन्धिः
- मयि + अवज्ञाम् → मय्यवज्ञाम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘मयि’ सप्तमी; ‘अवज्ञाम्’ द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कोपेनाभिपरीवृतः
५८.२२
क्रोधेन सर्वतः आवृतः
- सन्धिः
- कोपेन + अभिपरीवृतः → कोपेनाभिपरीवृतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अभि + परि + √वृ, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (परी इति उपसर्गस्य दीर्घः)
शैथिल्यमुपयास्यसि
५८.२३
शिथिलतां प्राप्स्यसि
- सन्धिः
- शैथिल्यम् + उपयास्यसि → शैथिल्यमुपयास्यसि
- समासः
- शिथिलस्य भावः शैथिल्यम् — तद्धितः (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- ‘उपयास्यसि’ उप + √या, लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
द्विजपुङ्गवाग्र्यः
५८.२५
श्रेष्ठब्राह्मणेषु प्रमुखः
- सन्धिः
- पुङ्गव + अग्र्यः → पुङ्गवाग्र्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- द्विजेषु पुङ्गवाः (सप्तमीतत्पुरुषः); तेषु अग्र्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्