उत्तरकाण्डम् — सप्तपञ्चाशः सर्गः

वसिष्ठस्य नूतनदेहः, निमेः नेत्रेषु वासः

कुम्भात् अगस्त्यवसिष्ठयोः उत्पत्तिः, इक्ष्वाकुणा वसिष्ठस्य पुरोहितत्वेन वरणम्, निमेः देहस्य रक्षणम्, देवानां वरः, निमेः सर्वभूतनेत्रेषु वासः, अरणिमन्थनात् मिथेः जनकस्य उत्पत्तिः

दिव्याम् अद्भुतां कथां श्रुत्वा प्रीतः लक्ष्मणः पुनः पृच्छति — देहौ निक्षिप्य तौ कथं पुनः देहं लेभाते? रामः वसिष्ठस्य कथां समापयति — महात्मनोः मित्रावरुणयोः तेजसा पूर्णे तस्मिन् कुम्भे द्वौ तेजोमयौ ऋषी सम्भूतौ। पूर्वम् अगस्त्यः समभवत्, सः ‘नाहं तव सुतः’ इति मित्रम् उक्त्वा अपाक्रमत्, यतः मित्रस्य तेजः उर्वश्यां पूर्वम् आहितम्। कालान्तरे वारुणतेजसा युक्तः वसिष्ठः जज्ञे; तं जातमात्रम् इक्ष्वाकुः वंशहिताय पुरोहितं वव्रे। ततः निमेः कथा — ऋषयः विदेहं राजानं दृष्ट्वा तस्य यज्ञदीक्षां पूर्णाम् अकुर्वन्, तस्य देहं गन्धमाल्यवस्त्रैः ररक्षुः। यज्ञसमाप्तौ भृगुः तुष्टः ‘ते चेतः आनयिष्यामि’ इति उवाच; सुराः अपि निमेः चेतनां वरं वरयितुम् अवदन्। निमेः चेतः ‘सर्वभूतानां नेत्रेषु वसेयम्’ इति वव्रे; देवाः ‘वायुभूतः नेत्रेषु चरिष्यसि, त्वत्कृते चक्षूंषि निमिष्यन्ति’ इति ददुः। ततः ऋषयः निमेः देहम् आहृत्य अरणौ निक्षिप्य मन्त्रहोमैः ममन्थुः; ततः महातपाः पुत्रः प्रादुर्भूतः — मथनात् मिथिः, जननात् जनकः, विदेहात् सम्भूतत्वात् वैदेहः इति। तेन मैथिलः वंशः।

१लक्ष्मणस्य प्रश्नः, कुम्भात् अगस्त्यवसिष्ठयोः जन्म

१तां श्रुत्वा दिव्यसंकाशां कथामद्भुतदर्शनाम्।
लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत्॥

२निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ।
पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ॥

३तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः।
तां कथां कथयामास वसिष्ठस्य महात्मनः॥

४यः स कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः।
तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौ सम्भूतावृषिसत्तमौ॥

५पूर्वं समभवत्तत्र अगस्त्यो भगवानृषिः।
नाहं सुतस्तवेत्युक्त्वा मित्रं तस्मादपाक्रमत्॥

६तद्धि तेजस्तु मित्रस्य उर्वश्याः पूर्वमाहितम्।
तस्मिन्समभवत्कुम्भे तत्तेजो यत्र वारुणम्॥

७कस्यचित्त्वथ कालस्य मित्रावरुणसम्भवः।
वसिष्ठस्तेजसा युक्तो जज्ञे इक्ष्वाकुदैवतम्॥

८तमिक्ष्वाकुर्महातेजा जातमात्रमनिन्दितम्।
वव्रे पुरोधसं सौम्य वंशस्यास्य हिताय नः॥

९एवं त्वपूर्वदेहस्य वसिष्ठस्य महात्मनः।
कथितो निर्गमः सौम्य निमेः शृणु यथाभवत्॥

दिव्यसंकाशाम् अद्भुतदर्शनां तां कथां श्रुत्वा लक्ष्मणः परमप्रीतः सन् राघवं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थ, निक्षिप्तदेहौ तौ देवसम्मतौ द्विजपार्थिवौ पुनः कथं देहेन संयोगं जग्मतुः?’ तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः महात्मनः वसिष्ठस्य तां कथां कथयामास — ‘रघुश्रेष्ठ, यः सः महात्मनोः मित्रावरुणयोः तेजसा पूर्णः कुम्भः, तस्मिन् तेजोमयौ द्वौ विप्रौ ऋषिसत्तमौ सम्भूतौ। तत्र पूर्वं भगवान् ऋषिः अगस्त्यः समभवत्; सः मित्रं प्रति “अहं तव सुतः न” इति उक्त्वा तस्मात् अपाक्रमत्। यतः मित्रस्य तत् तेजः उर्वश्याः निमित्तं पूर्वम् आहितम् आसीत्, तत् तेजः तस्मिन् कुम्भे यत्र वारुणं तेजः आसीत् तत्र समभवत्। कस्यचित् कालस्य अनन्तरं मित्रावरुणसम्भवः तेजसा युक्तः वसिष्ठः जज्ञे, यः इक्ष्वाकूणां कुलदैवतम्। सौम्य, महातेजाः इक्ष्वाकुः जातमात्रम् अनिन्दितं तम् अस्य वंशस्य हिताय पुरोधसं वव्रे। एवं सौम्य, अपूर्वदेहस्य महात्मनः वसिष्ठस्य निर्गमः उत्पत्तिः कथितः; अधुना निमेः यथा अभवत् तत् शृणु।’ अत्र अगस्त्यवसिष्ठयोः भ्रातृत्वं सूचितम् — द्वौ अपि एकस्मात् कुम्भात् जातौ, अतः अगस्त्यः कुम्भयोनिः, कुम्भसम्भवः इति प्रसिद्धः। अगस्त्यः एव अस्याः कथायाः आदौ रामस्य सभायाम् उपस्थितः आसीत्, अतः एषः उल्लेखः श्रोतॄणां कृते रोचकः। अगस्त्यः मित्रात् अपाक्रामत्, यतः तस्य जन्मनि मित्रस्य तेजसः उर्वश्याः च सम्बन्धः आसीत्, न साक्षात् पितृत्वम्। वसिष्ठः ‘इक्ष्वाकुदैवतम्’ — रघुवंशस्य कुलगुरुः, यः रामस्य अपि गुरुः। जातमात्रस्य एव तस्य पुरोहितत्वेन वरणं तस्य पूर्वजन्मनः महिम्नः स्मरणेन सङ्गच्छते, यतः सः पूर्वम् अपि ब्रह्मणः पुत्रः, निमेः कुलपुरोहितः च आसीत्। ब्रह्मणः वचनम् — ‘पुनः मे वशम् एष्यसि’ — अत्र पूर्णं जातम्।

Hearing that heavenly and wondrous story, Lakṣmaṇa was greatly pleased and said to Rāghava, "Kākutstha, when those two, the brahmin and the king, both honoured by the gods, had laid down their bodies, how did they come to have bodies again?" Rāma, whose valour was true, then told him the story of the great-souled Vasiṣṭha. "In that pot, best of the Raghus, filled with the seed of the two great-souled gods, Mitra and Varuṇa, two brahmins came into being, radiant with splendour, the best of seers. First the holy seer Agastya was born there, and saying to Mitra, 'I am not your son,' he went away from him. For Mitra's seed had been laid there earlier on Urvaśī's account, and it came to birth in the pot where Varuṇa's seed also lay. Some time later Vasiṣṭha was born, sprung from Mitra and Varuṇa and full of splendour, to be the guardian deity of the Ikṣvākus. The moment he was born, gentle one, the mighty Ikṣvāku chose the blameless sage as his family priest for the good of our line. So I have told you, gentle one, how the great-souled Vasiṣṭha came forth in a new body. Now hear what became of Nimi." This makes Agastya and Vasiṣṭha brothers, born of the same pot, which is why Agastya is known as the Pot-born; and since Agastya himself had been present in Rāma's assembly at the beginning of this kāṇḍa, the listeners would have found this especially interesting. Agastya left Mitra because his birth came from Mitra's seed and Urvaśī, not from direct fatherhood. Vasiṣṭha became the family teacher of Raghu's line and Rāma's own teacher. That he was chosen as priest the moment he was born fits the greatness of his former life, for he had been Brahmā's son before and Nimi's family priest; and Brahmā's promise that he would again become his son was fulfilled.

२निमेः देहस्य रक्षणं, देवानां वरः

१०दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते।
तं च ते याजयामासुर्यज्ञदीक्षां मनीषिणः॥

११तं च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति स्म द्विजोत्तमाः।
गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसमन्विताः॥

१२ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत्।
आनयिष्यामि ते चेतस्तुष्टोऽस्मि तव पार्थिव॥

१३सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमेश्चेतस्तदाब्रुवन्।
वरं वरय राजर्षे क्व ते चेतो निरूप्यताम्॥

१४एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाब्रवीत्।
नेत्रेषु सर्वभूतानां वसेयं सुरसत्तमाः॥

१५बाढमित्येव विबुधा निमेश्चेतस्तदाब्रुवन्।
नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यसि॥

१६त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते।
वायुभूतेन चरता विश्रामार्थं मुहुर्मुहुः॥

‘विदेहं राजानं दृष्ट्वा ते सर्वे मनीषिणः ऋषयः स्वयम् एव तं यज्ञदीक्षां याजयामासुः, यज्ञं समापितवन्तः। ते द्विजोत्तमाः पौरैः भृत्यैः च समन्विताः गन्धैः माल्यैः वस्त्रैः च तस्य नरेन्द्रस्य देहं ररक्षुः। ततः यज्ञे समाप्ते भृगुः तत्र इदम् अब्रवीत् — “पार्थिव, तव तुष्टः अस्मि, ते चेतः आनयिष्यामि।” सुप्रीताः सर्वे सुराः अपि निमेः चेतनाम् अब्रुवन् — “राजर्षे, वरं वरय; तव चेतः क्व निरूप्यताम् स्थाप्यताम्?” सर्वैः सुरैः एवम् उक्तं निमेः चेतः तदा अब्रवीत् — “सुरसत्तमाः, सर्वभूतानां नेत्रेषु अहं वसेयम्।” विबुधाः निमेः चेतनां “बाढम्” इति उक्त्वा अब्रुवन् — “वायुभूतः सन् सर्वभूतानां नेत्रेषु चरिष्यसि। पृथिवीपते, वायुभूतेन चरता त्वया विश्रामार्थं मुहुर्मुहुः चक्षूंषि निमिष्यन्ति।”’ अत्र ‘निमेष’ इति शब्दस्य व्युत्पत्तिः कथारूपेण दत्ता — नेत्राणां निमीलनं निमेः विश्रामः इति। निमिः पुनः देहं न इच्छति; एकस्य देहस्य स्थाने सः सर्वेषां नेत्रेषु वासं वरयति — एषः तस्य त्यागस्य वैशिष्ट्यम्। ऋषीणां पौराणां च देहरक्षणं तस्य प्रति प्रजायाः प्रेम दर्शयति। भृगुः अस्मिन् यज्ञे पूर्वं वृतः आसीत्, अतः सः एव प्रथमं वरं ददाति। वसिष्ठः नूतनदेहं लेभे, निमिः तु अदेहः एव सर्वव्यापी अभवत् — द्वयोः शापयोः फलं भिन्नं, किन्तु उभयोः अपि कल्याणकरम्। ‘क्व ते चेतः निरूप्यताम्’ इति प्रश्नः निमेः स्वातन्त्र्यं मानयति। देवाः वरं ददति, किन्तु तस्य रूपं निमिः एव निश्चिनोति। एवं निमेः शापः अपि अन्ते वरः अभवत् — देहहीनः सन् अपि सः सर्वेषां जीवानां नेत्रेषु नित्यं वसति, प्रतिक्षणं च स्मर्यते। अस्मात् एव कारणात् लोके नेत्रनिमेषः ‘निमेः’ विश्रामः इति प्रसिद्धः।

"When the wise seers saw the king bodiless," Rāma went on, "they themselves carried his sacrifice through to its end. Those best of brahmins, with the citizens and servants, preserved the king's body with perfumes, garlands and garments. When the sacrifice was finished, Bhṛgu said there, 'I am pleased with you, O king; I will bring back your consciousness.' And all the gods, well pleased, said to Nimi's spirit, 'Choose a boon, royal sage. Where shall your consciousness be placed?' Addressed by all the gods, Nimi's spirit answered, 'Best of gods, let me dwell in the eyes of all beings.' 'So be it,' the gods said to him. 'As wind you shall move in the eyes of all beings, and for your sake, lord of the earth, eyes will blink again and again, to give you rest as you move about as wind.'" Here the story explains the word nimeṣa, the blink of an eye: the closing of the eyes is Nimi's resting. Nimi did not want his body back; instead of one body he chose to live in the eyes of all, and that is what is special about his renunciation. That the seers and citizens preserved his body shows how his people loved him. Bhṛgu, who had been chosen for this sacrifice, was the first to offer a boon. The gods respected Nimi's freedom by asking where he wished his spirit to be; they gave the boon, but he chose its form. Vasiṣṭha gained a new body, while Nimi remained bodiless and became present everywhere: the two curses bore different fruit, but both turned out for the good. So in the end Nimi's curse too became a blessing: though he has no body, he lives forever in the eyes of every creature and is remembered at every moment.

३अरणिमन्थनम्, मिथेः जनकस्य उत्पत्तिः

१७एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्मुर्यथागतम्।
ऋषयोऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन्॥

१८अरणिं तत्र निक्षिप्य मथनं चक्रुरोजसा।
मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेस्तदा॥

१९अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्भूतो महातपाः।
मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनकोऽभवत्॥

२०यस्माद्विदेहात्सम्भूतो वैदेहस्तु ततः स्मृतः।
एवं विदेहराजश्च जनकः पूर्वकोऽभवत्।
मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलोऽभवत्॥

२१इति सर्वमशेषतो मया कथितं सम्भवकारणं तु सौम्य।
नृपपुङ्गवशापजं द्विजस्य द्विजशापाच्च यदद्भुतं नृपस्य॥

‘एवम् उक्त्वा सर्वे विबुधाः यथागतं जग्मुः। महात्मानः ऋषयः अपि निमेः देहं समाहरन्। तत्र अरणिं निक्षिप्य ते महात्मानः निमेः पुत्रहेतोः मन्त्रैः होमैः च ओजसा मथनं चक्रुः। अरण्यां मथ्यमानायां महातपाः पुत्रः प्रादुर्भूतः। मथनात् जातत्वात् तं मिथिः इति आहुः, जननात् जनकः अभवत्। यस्मात् विदेहात् देहरहितात् सम्भूतः, ततः सः वैदेहः इति स्मृतः। एवं विदेहराजः पूर्वकः प्रथमः जनकः अभवत्; मिथिः नाम सः महातेजाः, तेन अयं वंशः मैथिलः अभवत्। सौम्य, इति द्विजस्य नृपपुङ्गवशापजं, नृपस्य च द्विजशापात् यत् अद्भुतं सम्भवकारणं, तत् सर्वम् अशेषतः मया कथितम्।’ एषा मिथिलावंशस्य उत्पत्तिकथा — सीतायाः पितुः जनकस्य कुलस्य मूलम्। ‘मिथिः’, ‘जनकः’, ‘वैदेहः’ इति त्रयाणां नाम्नां व्युत्पत्तिः एकस्मिन् श्लोके दत्ता — मथनात्, जननात्, विदेहात् इति। अतः सीता ‘मैथिली’, ‘जानकी’, ‘वैदेही’ इति नामभिः प्रसिद्धा। सीतात्यागस्य अनन्तरं रामः एताः कथाः कथयति, अतः अत्र सीतायाः वंशस्य स्मरणं करुणां जनयति। अरणिमन्थनेन अग्निः इव पुत्रः जायते — अतः जनकवंशः अग्नेः इव पवित्रः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते सर्गं समापयति, उभयोः कथयोः सारं च ददाति। तत्र ‘द्विजस्य नृपपुङ्गवशापजम्’, ‘नृपस्य द्विजशापात्’ इति समरूपा रचना द्वयोः शापयोः परस्परत्वं काव्यशोभया प्रकटयति। कथायाः उपसंहारेण लक्ष्मणस्य प्रश्नस्य पूर्णम् उत्तरं दत्तम्; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः निमेः क्षमायाः अभावम् अधिकृत्य पृच्छति, ततः ययातिकथा आरभ्यते।

"When they had said this, all the gods went back the way they had come," Rāma continued. "The great-souled seers took up Nimi's body, laid a fire-stick on it, and with mantras and oblations they churned it vigorously to bring forth a son for Nimi. As the fire-stick was churned, a son of great austerity appeared. Because he came from the churning, mathana, they called him Mithi; because of his birth, janana, he became Janaka; and because he was born of the bodiless, videha, he was known as Vaideha. So the first Janaka became king of Videha; he was named Mithi, of great splendour, and from him this line is called Maithila. Thus, gentle one, I have told you everything, the wonderful cause of the brahmin's birth, which came from the curse of a bull among kings, and of the king's, which came from a brahmin's curse." This is the story of the origin of the house of Mithilā, the root of the family of Sītā's father Janaka. The three names, Mithi, Janaka and Vaideha, are explained in a single verse, from churning, from begetting and from the bodiless one, and it is from these that Sītā is known as Maithilī, Jānakī and Vaidehī. Because Rāma told these stories just after he had given Sītā up, this remembrance of her ancestry is full of pathos. The son was born from the churned fire-stick as fire is, so the line of Janaka is as pure as fire. The closing verse, with its matching phrases for the brahmin born of a king's curse and the king born of a brahmin's curse, sets the two curses side by side with poetic grace. So Lakṣmaṇa's question was fully answered; in the next sarga he asks why Nimi did not forgive, and the story of Yayāti begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२७ पदानि

दिव्यसंकाशाम् ५७.१ दिव्यसदृशीम्

सन्धिः: सम् + काशाम् → संकाशाम् — अनुस्वारः
समासः: दिव्यस्य संकाशः इव संकाशः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कथामद्भुतदर्शनाम् ५७.१ आश्चर्यरूपां कथाम्

सन्धिः: कथाम् + अद्भुत → कथामद्भुत (मकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः: अद्भुतं दर्शनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

निक्षिप्तदेहौ ५७.२ त्यक्तशरीरौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निक्षिप्तः देहः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

सत्यपराक्रमः ५७.३ यथार्थवीर्यः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सत्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तेजःपूर्णो ५७.४ वीर्येण परिपूर्णः

सन्धिः: तेजःपूर्णः + महात्मनोः → तेजःपूर्णो महात्मनोः — विसर्गस्य उत्वम्
समासः: तेजसा पूर्णः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तस्मिंस्तेजोमयौ ५७.४ तस्मिन् तेजःस्वरूपौ

सन्धिः: तस्मिन् + तेजोमयौ → तस्मिंस्तेजोमयौ — नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च
समासः: तेजसः विकारः तेजोमयः — तद्धितान्तः (मयट्)
विभक्तिः: ‘तस्मिन्’ सप्तमी; ‘तेजोमयौ’ प्रथमा, द्विवचनम्

सम्भूतावृषिसत्तमौ ५७.४ ऋषिश्रेष्ठौ उत्पन्नौ

सन्धिः: सम्भूतौ + ऋषि → सम्भूतावृषि — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः: ऋषिषु सत्तमौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुतस्तवेत्युक्त्वा ५७.५ (नाहं) तव पुत्रः इति कथयित्वा

सन्धिः: सुतः + तव → सुतस्तव — विसर्गस्य सकारः; तव + इति → तवेति — गुणः; इति + उक्त्वा → इत्युक्त्वा — यण्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘सुतः’ प्रथमा; ‘उक्त्वा’ √वच्, क्त्वा

तस्मादपाक्रमत् ५७.५ तस्मात् दूरम् अगच्छत्

सन्धिः: तस्मात् + अपाक्रमत् → तस्मादपाक्रमत् — जश्त्वसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अपाक्रमत्’ अप + आ + √क्रम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

पूर्वमाहितम् ५७.६ पूर्वं स्थापितम्

सन्धिः: पूर्वम् + आहितम् → पूर्वमाहितम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आहितम्’ आ + √धा, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

मित्रावरुणसम्भवः ५७.७ मित्रावरुणयोः तेजसः उत्पन्नः

सन्धिः: मित्र + वरुण → मित्रावरुण — देवताद्वन्द्वे आनङ्
समासः: मित्रावरुणाभ्यां सम्भवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

इक्ष्वाकुदैवतम् ५७.७ इक्ष्वाकुवंशस्य पूज्यदेवतारूपम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: इक्ष्वाकूणां दैवतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (क्रियाविशेषणवत्; ‘जज्ञे’ इत्यनेन अन्वितम्)

जातमात्रमनिन्दितम् ५७.८ जन्मकाले एव प्रशस्यम्

सन्धिः: जातमात्रम् + अनिन्दितम् → जातमात्रमनिन्दितम्
समासः: जातः एव जातमात्रः — मयूरव्यंसकादिः; न निन्दितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्वपूर्वदेहस्य ५७.९ नूतनशरीरस्य

सन्धिः: तु + अपूर्व → त्वपूर्व — यण्सन्धिः
समासः: अपूर्वः देहः यस्य सः — बहुव्रीहिः (नञ्तत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

याजयामासुर्यज्ञदीक्षाम् ५७.१० यज्ञदीक्षां पूर्णाम् अकारयन्

सन्धिः: याजयामासुः + यज्ञ → याजयामासुर्यज्ञ — विसर्गस्य रेफः
समासः: यज्ञस्य दीक्षा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘याजयामासुः’ √यज् (णिच्), आम्-लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

पौरभृत्यसमन्विताः ५७.११ नागरिकैः सेवकैः च सहिताः

सन्धिः: सम् + अन्विताः → समन्विताः
समासः: पौराश्च भृत्याश्च (द्वन्द्वः); तैः समन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् ५७.१२ भृगुः तत्र इदम् उक्तवान्

सन्धिः: भृगुः + तत्र → भृगुस्तत्र — विसर्गस्य सकारः; तत्र + इदम् → तत्रेदम् — गुणसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अब्रवीत्’ √ब्रू, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

निरूप्यताम् ५७.१३ स्थाप्यताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: नि + √रूप् (णिच्), कर्मणि लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

निमेश्चेतस्तदाब्रवीत् ५७.१४ निमेः चेतना तदा उक्तवती

सन्धिः: निमेः + चेतः → निमेश्चेतः — विसर्गस्य शकारः; चेतः + तदा → चेतस्तदा — सकारः; तदा + अब्रवीत् → तदाब्रवीत् — सवर्णदीर्घः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘निमेः’ षष्ठी; ‘चेतः’ प्रथमा, नपुंसकलिङ्गम्

बाढमित्येव ५७.१५ “अस्तु” इति एव

सन्धिः: बाढम् + इति → बाढमिति; इति + एव → इत्येव — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘बाढम्’ अव्ययम् (स्वीकारार्थे)

निमिष्यन्ति ५७.१६ निमीलिष्यन्ति, पक्ष्मपातं करिष्यन्ति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: नि + √मिष्, लृट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

विश्रामार्थम् ५७.१६ विश्रान्त्यै

सन्धिः: विश्राम + अर्थम् → विश्रामार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: विश्रामाय इदम् — अर्थशब्देन चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: अव्ययवत्

मन्त्रहोमैर्महात्मानः ५७.१८ मन्त्रैः आहुतिभिः च

सन्धिः: मन्त्रहोमैः + महात्मानः → मन्त्रहोमैर्महात्मानः — विसर्गस्य रेफः
समासः: मन्त्राश्च होमाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: ‘मन्त्रहोमैः’ तृतीया, बहुवचनम्

पुत्रहेतोर्निमेस्तदा ५७.१८ निमेः पुत्रस्य निमित्तं तदा

सन्धिः: पुत्रहेतोः + निमेः → पुत्रहेतोर्निमेः — रेफः; निमेः + तदा → निमेस्तदा — सकारः
समासः: पुत्रस्य हेतुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘पुत्रहेतोः’ षष्ठी (हेतौ)

मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनकोऽभवत् ५७.१९ मन्थनात् मिथिः, जन्मदानात् जनकः इति नाम अभवत्

सन्धिः: मथनात् + मिथिः → मथनान्मिथिः — अनुनासिकः; मिथिः + इति → मिथिरिति — रेफः; जननात् + जनकः → जननाज्जनकः — श्चुत्वं जश्त्वं च; जनकः + अभवत् → जनकोऽभवत् — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘मथनात्’, ‘जननात्’ पञ्चमी (हेतौ)

वैदेहस्तु ५७.२० विदेहस्य पुत्रः

सन्धिः: वैदेहः + तु → वैदेहस्तु — विसर्गस्य सकारः
समासः: विदेहात् जातः — तद्धितान्तः (अण्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

नृपपुङ्गवशापजम् ५७.२१ श्रेष्ठराजस्य शापात् उत्पन्नम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नृपेषु पुङ्गवः (सप्तमीतत्पुरुषः); तस्य शापः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मात् जातम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्