उत्तरकाण्डम् — षट्पञ्चाशः सर्गः

वसिष्ठस्य मित्रावरुणतेजसि प्रवेशः, उर्वश्याः शापः

वायुभूतस्य वसिष्ठस्य ब्रह्माणं प्रति गमनम्, मित्रावरुणतेजसि आवेशस्य आज्ञा, वरुणस्य उर्वशीं प्रति कामः, कुम्भे तेजोनिक्षेपः, मित्रस्य शापः, पुरूरवसः समीपे उर्वश्याः वासः

लक्ष्मणः पृच्छति — देहौ निक्षिप्य तौ द्विजपार्थिवौ कथं पुनः देहं लेभाते? रामः कथयति — परस्परशापेन देहम् उत्सृज्य उभौ वायुभूतौ अभवताम्। अशरीरः वसिष्ठः अन्यशरीरार्थं पितुः ब्रह्मणः समीपं गत्वा प्रार्थयत — ‘निमिशापेन विदेहः वायुभूतः अस्मि; देहहीनस्य सर्वकार्याणि लुप्यन्ते; अन्यस्य देहस्य प्रसादं कुरु।’ ब्रह्मा अवदत् — ‘मित्रावरुणयोः तेजः आविश; तत्र अपि अयोनिजः भविष्यसि, धर्मेण युक्तः पुनः मम वशम् एष्यसि।’ वसिष्ठः वरुणालयं ययौ। तस्मिन् काले मित्रः अपि वरुणत्वम् अकारयत्। तदा उर्वशी सखीभिः सह तत्र आगता; तां दृष्ट्वा वरुणः मैथुनाय वरयामास। सा ‘मित्रेण पूर्वं वृता अस्मि’ इति अवदत्। कामपीडितः वरुणः ‘देवनिर्मिते कुम्भे तेजः उत्स्रक्ष्ये’ इति उक्त्वा, उर्वश्याः ‘मम हृदयं त्वयि, देहः तु मित्रस्य’ इति अनुमत्या, कुम्भे रेतः न्यवासृजत्। मित्रः क्रुद्धः उर्वशीं शशाप — ‘पतिम् अन्यं वृतवती, अतः मनुष्यलोके बुधपुत्रस्य पुरूरवसः भार्या भविष्यसि।’ सा प्रतिष्ठाने पुरूरवसम् अभ्यगात्; तयोः आयुः पुत्रः, तस्य नहुषः, यः इन्द्रत्वम् अपि प्रशशास। शापक्षये उर्वशी पुनः इन्द्रसदः ययौ।

१लक्ष्मणस्य प्रश्नः, उभयोः वायुभावः

१रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा राघवं दीप्ततेजसम्॥

२निक्षिप्य देहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ।
पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ॥

३लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राम इक्ष्वाकुनन्दनः।
प्रत्युवाच महातेजा लक्ष्मणं पुरुषर्षभः॥

४तौ परस्परशापेन देहमुत्सृज्य धार्मिकौ।
अभूतां नृपविप्रर्षी वायुभूतौ तपोधनौ॥

रामस्य भाषितं श्रुत्वा परवीरहा लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा दीप्ततेजसं राघवम् उवाच — ‘काकुत्स्थ, देवसम्मतौ तौ द्विजपार्थिवौ देहौ निक्षिप्य पुनः कथं देहेन संयोगं जग्मतुः?’ लक्ष्मणेन एवम् उक्तः महातेजाः इक्ष्वाकुनन्दनः रामः पुरुषर्षभं लक्ष्मणं प्रत्युवाच — ‘परस्परशापेन देहम् उत्सृज्य तौ धार्मिकौ तपोधनौ नृपविप्रर्षी वायुभूतौ अभवताम्।’ लक्ष्मणस्य जिज्ञासा कथायाः अग्रिमं भागं प्रवर्तयति। ‘देवसम्मतौ’ इति विशेषणं सूचयति यत् तौ शापेन अपि स्वमहत्त्वं न नाशितवन्तौ; देवाः तौ मानयन्ति स्म। ‘धार्मिकौ’, ‘तपोधनौ’ इति रामस्य वचनम् अपि उभयोः प्रति आदरं दर्शयति — क्रोधेन शापः दत्तः, तथापि तौ स्वभावेन धर्मिष्ठौ एव। वायुभावः नाम देहरहिता सूक्ष्मा स्थितिः, यस्यां चेतना वर्तते किन्तु कर्म कर्तुं साधनं नास्ति। अग्रे वसिष्ठस्य निमेः च पृथक् गतिः वर्ण्यते — अस्मिन् सर्गे वसिष्ठस्य, अग्रिमे निमेः। रामः अत्र कथाम् अतिसंक्षेपेण पुनः स्मारयति, यतः लक्ष्मणस्य प्रश्नः पूर्वसर्गस्य अन्तिमं श्लोकम् एव अनुसरति। ‘निक्षिप्य देहौ’ इति प्रश्नस्य शब्दाः अग्रिमे सर्गे अपि पुनः आवर्तन्ते — तत्र लक्ष्मणः निमेः विषये पृच्छति। एवं द्वयोः सर्गयोः समानः आरम्भः कथायाः द्विभागत्वं सूचयति। शापस्य अनन्तरम् अपि तयोः तपः न नष्टम्, अतः तौ ‘तपोधनौ’ एव इति रामः बोधयति; देहनाशः न आत्मनाशः इति च अत्र ध्वन्यते।

Hearing Rāma's words, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, joined his palms and said to Rāghava of blazing splendour, "Kākutstha, when those two, the brahmin and the king, both honoured by the gods, had laid down their bodies, how did they come to have bodies again?" His curiosity carried the story forward. That they were "honoured by the gods" shows that even the curse had not destroyed their greatness. The mighty Rāma, delight of the Ikṣvākus, answered that bull among men: "Having given up their bodies through each other's curse, those two righteous ascetics, the king and the brahmin seer, became wind." By calling them righteous and rich in austerity Rāma showed his respect for both: they had cursed in anger, but they were still righteous by nature, and their austerity had not been lost. To become wind is to exist without a body in a subtle state, aware but with no means of acting; and it is hinted that the loss of the body is not the loss of the self. The two took separate paths, Vasiṣṭha's told in this sarga and Nimi's in the next, and Lakṣmaṇa's question here will be echoed at the start of the next sarga when he asks about Nimi, so that the tale falls into two matching halves.

२वसिष्ठस्य ब्रह्माणं प्रति प्रार्थना, ब्रह्मणः आज्ञा

५अशरीरः शरीरस्य कृतेऽन्यस्य महामुनिः।
वसिष्ठस्तु महातेजा जगाम पितुरन्तिकम्॥

६सोऽभिवाद्य ततः पादौ देवदेवस्य धर्मवित्।
पितामहमथोवाच वायुभूत इदं वचः॥

७भगवन्निमिशापेन विदेहत्वमुपागमम्।
देवदेव महादेव वायुभूतोऽहमण्डज॥

८सर्वेषां देहहीनानां महद्दुःखं भविष्यति।
लुप्यन्ते सर्वकार्याणि हीनदेहस्य वै प्रभो॥

९देहस्यान्यस्य सद्भावे प्रसादं कर्तुमर्हसि।
तमुवाच ततो ब्रह्मा स्वयंभूरमितप्रभः॥

१०मित्रावरुणजं तेज आविश त्वं महायशः।
अयोनिजस्त्वं भविता तत्रापि द्विजसत्तम।
धर्मेण महता युक्तः पुनरेष्यसि मे वशम्॥

११एवमुक्तस्तु देवेन अभिवाद्य प्रदक्षिणम्।
कृत्वा पितामहं तूर्णं प्रययौ वरुणालयम्॥

‘महातेजाः महामुनिः वसिष्ठः अशरीरः सन् अन्यस्य शरीरस्य कृते पितुः ब्रह्मणः अन्तिकं जगाम। सः धर्मवित् देवदेवस्य पादौ अभिवाद्य वायुभूतः सन् पितामहम् इदं वचः उवाच — “भगवन्, अण्डज देवदेव महादेव, अहं निमिशापेन विदेहत्वम् उपागमम्, वायुभूतः अस्मि। सर्वेषां देहहीनानां महत् दुःखं भविष्यति; प्रभो, हीनदेहस्य सर्वकार्याणि लुप्यन्ते। अन्यस्य देहस्य सद्भावे प्राप्तौ प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।” ततः अमितप्रभः स्वयम्भूः ब्रह्मा तम् उवाच — “महायशः, मित्रावरुणयोः तेजः त्वम् आविश। द्विजसत्तम, तत्र अपि त्वम् अयोनिजः भविता; महता धर्मेण युक्तः सन् पुनः मम वशं पुत्रत्वम् एष्यसि।” देवेन एवम् उक्तः सः पितामहम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा तूर्णं वरुणालयं प्रययौ।’ ‘अण्डज’ इति सम्बोधनं हिरण्यगर्भात् ब्रह्माण्डात् जातं ब्रह्माणं सूचयति। वसिष्ठः ब्रह्मणः मानसपुत्रः, अतः सः पितुः एव शरणं गच्छति। देहस्य महत्त्वम् अत्र स्पष्टम् — धर्मकार्याणि, यज्ञाः, तपः च देहेन एव साध्यन्ते। ब्रह्मणः आज्ञा द्विविधं फलं ददाति — नूतनः देहः, पुनः ब्रह्मपुत्रत्वं च। अयोनिजत्वं वसिष्ठस्य महत्त्वं रक्षति — सः सामान्यजन्मना न जायते। ‘धर्मेण महता युक्तः’ इति वचनेन तस्य भविष्यत् कुलपुरोहितत्वं सूचितम्। ब्रह्मा वसिष्ठस्य दुःखं न उपेक्षते, किन्तु निमिशापं निष्फलम् अपि न करोति — शापः सत्यः एव, पूर्वः देहः न पुनः लभ्यते; केवलं नूतनस्य देहस्य उपायः दीयते। एषः देवानां न्यायः — अन्यस्य वाक्यं मिथ्या न कुर्वन्ति, तथापि आर्तस्य रक्षां कुर्वन्ति। प्रदक्षिणं कृत्वा तूर्णं गमनं वसिष्ठस्य श्रद्धां त्वरां च दर्शयति। वरुणालयः समुद्रः, यत्र मित्रावरुणयोः तेजः आसीत्।

"Bodiless," Rāma went on, "the great sage Vasiṣṭha of mighty splendour went to his father Brahmā to ask for another body. That knower of dharma, now only wind, saluted the feet of the god of gods and said to the Grandsire, 'Lord, God of gods, great god, born of the Golden Egg, by Nimi's curse I have become bodiless; I have become wind. All who lack a body suffer greatly, lord, for without a body every work is lost. Be gracious, so that I may have another body.' Then self-born Brahmā of boundless splendour said to him, 'Enter the seed of Mitra and Varuṇa, you of great renown. There too, best of brahmins, you will be born not from a womb, and endowed with great dharma you will again become my son.' At the god's words Vasiṣṭha saluted the Grandsire, walked round him reverently, and hurried to the abode of Varuṇa." Vasiṣṭha was Brahmā's mind-born son, so it was to his father that he turned for refuge, and he hurried away full of faith. How much the body matters is plain here: rites, sacrifices and austerities can only be carried out in a body. Brahmā's answer gave him two things, a new body and renewed sonship to Brahmā, and his birth not from a womb preserved his greatness, while "endowed with great dharma" hints at his future as the family priest. Brahmā did not ignore his suffering, yet he did not cancel Nimi's curse either: the curse held, and the old body was not restored; only the way to a new body was given. That is the justice of the gods: they do not make another's word false, but they protect those in distress. Varuṇa's abode is the ocean, where the power of Mitra and Varuṇa lay.

३वरुणस्य उर्वशीं प्रति कामः, कुम्भे तेजोनिक्षेपः

१२तमेव कालं मित्रोऽपि वरुणत्वमकारयत्।
क्षीरोदेन सहोपेतः पूज्यमानः सुरेश्वरैः॥

१३एतस्मिन्नेव काले तु उर्वशी परमाप्सराः।
यदृच्छया तमुद्देशमागता सखिभिर्वृता॥

१४तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां क्रीडन्तीं वरुणालये।
तदाविशत्परो हर्षो वरुणं चोर्वशीकृते॥

१५स तां पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।
वरुणो वरयामास मैथुनायाप्सरोवराम्॥

१६प्रत्युवाच ततः सा तु वरुणं प्राञ्जलिः स्थिता।
मित्रेणाहं वृता साक्षात्पूर्वमेव सुरेश्वर॥

१७वरुणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कन्दर्पशरपीडितः।
इदं तेजः समुत्स्रक्ष्ये कुम्भेऽस्मिन्देवनिर्मिते॥

१८एवमुत्सृज्य सुश्रोणि त्वय्यहं वरवर्णिनि।
कृतकामो भविष्यामि यदि नेच्छसि सङ्गमम्॥

१९तस्य तल्लोकनाथस्य वरुणस्य सुभाषितम्।
उर्वशी परमप्रीता श्रुत्वा वाक्यमुवाच ह॥

२०काममेतद्भवत्वेवं हृदयं मे त्वयि स्थितम्।
भावश्चाप्यधिकं तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्रभो॥

२१उर्वश्या एवमुक्तस्तु रेतस्तन्महदद्भुतम्।
ज्वलदग्निसमप्रख्यं तस्मिन्कुम्भे न्यवासृजत्॥

‘तस्मिन् एव काले मित्रः अपि वरुणत्वम् अकारयत् — वरुणेन सह तस्य अधिकारं पालयन्, क्षीरोदेन सह उपेतः सुरेश्वरैः पूज्यमानः आसीत्। एतस्मिन् एव काले परमा अप्सराः उर्वशी सखिभिः वृता यदृच्छया तम् उद्देशम् आगता। रूपसम्पन्नां वरुणालये क्रीडन्तीं तां दृष्ट्वा उर्वशीकृते वरुणं परः हर्षः आविशत्। सः वरुणः पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् अप्सरोवरां तां मैथुनाय वरयामास। ततः सा प्राञ्जलिः स्थिता वरुणं प्रत्युवाच — “सुरेश्वर, अहं साक्षात् मित्रेण पूर्वम् एव वृता।” कन्दर्पशरपीडितः वरुणः वाक्यम् अब्रवीत् — “अहम् इदं तेजः अस्मिन् देवनिर्मिते कुम्भे समुत्स्रक्ष्ये। सुश्रोणि वरवर्णिनि, यदि त्वं सङ्गमं न इच्छसि, तर्हि त्वयि उद्दिश्य एवम् उत्सृज्य अहं कृतकामः भविष्यामि।” लोकनाथस्य तस्य वरुणस्य तत् सुभाषितं श्रुत्वा उर्वशी परमप्रीता वाक्यम् उवाच — “एतत् कामं भवतु; मम हृदयं त्वयि स्थितम्, तुभ्यं मम भावः अपि अधिकः; देहः तु प्रभो, मित्रस्य।” उर्वश्या एवम् उक्तः वरुणः ज्वलदग्निसमप्रख्यं महत् अद्भुतं तत् रेतः तस्मिन् कुम्भे न्यवासृजत्।’ अत्र वसिष्ठस्य नूतनदेहस्य बीजं कुम्भे निहितम् — अयोनिजत्वस्य उपायः एषः। उर्वशी धर्मसङ्कटे स्थिता — देहेन मित्रस्य, मनसा वरुणस्य; कुम्भः एव मध्यमः मार्गः। ‘पूर्वं वृता’ इति वचनं निमिवसिष्ठकथायाः प्रतिध्वनिः इव — तत्र अपि पूर्ववरणस्य प्रश्नः कलहस्य मूलम् आसीत्। मित्रावरुणौ युग्मदेवते, अतः उभयोः तेजः एकस्मिन् कुम्भे मिलति। वरुणस्य कामः देवानाम् अपि इन्द्रियाणां दौर्बल्यं दर्शयति; तथापि सः बलात्कारं न करोति, उर्वश्याः इच्छां मानयति — एतत् तस्य लोकनाथत्वस्य योग्यम्। उर्वश्याः वचनं चातुर्यपूर्णम् — मनसा वरुणं स्वीकरोति, देहेन मित्रं प्रति धर्मं पालयति। कुम्भः ‘देवनिर्मितः’ इति विशेषणं तस्य दिव्यत्वं सूचयति, अतः तत्र जातौ मुनी अपि दिव्यौ। अग्रिमे सर्गे अस्मात् कुम्भात् अगस्त्यः वसिष्ठः च जायेते इति वर्ण्यते।

"At that very time," Rāma continued, "Mitra too was sharing the office of Varuṇa, attended by the Ocean of Milk and honoured by the lords of the gods. And just then Urvaśī, greatest of the apsarases, happened to come to that place with her companions. Seeing her in all her beauty, sporting in Varuṇa's realm, Varuṇa was filled with delight, and he asked the lotus-eyed apsaras, whose face was like the full moon, to lie with him. She stood before him with joined palms and said, 'Lord of the gods, Mitra himself has already chosen me.' Pierced by the arrows of love, Varuṇa said, 'Then I will release my seed into this pot made by the gods. If you do not wish for union, fair-hipped and lovely one, I shall release it thinking of you, and so I shall have my desire.' Hearing those fair words of Varuṇa, lord of the world, Urvaśī was delighted. 'Let it be as you wish,' she said. 'My heart is fixed on you, and my love for you is the greater; but my body, lord, belongs to Mitra.' At her words he released into that pot his great and wondrous seed, bright as blazing fire." So the seed of Vasiṣṭha's new body was laid in the pot, and this was how he would be born without a womb. Mitra and Varuṇa are a paired deity, which is why the power of both met in a single pot, and because the pot was made by the gods the sages born from it were divine as well. Urvaśī was caught between two claims, her body pledged to Mitra and her heart given to Varuṇa, and the pot was the middle way; her answer was shrewd, accepting Varuṇa in her heart while keeping faith with Mitra in body. Her "already chosen" echoes the tale of Nimi and Vasiṣṭha, where too a prior choosing was at the root of the quarrel. Varuṇa's desire shows that even the gods' senses are weak, yet he used no force and respected her wishes, as befits a lord of the world. The next sarga tells how Agastya and Vasiṣṭha were born from this pot.

४मित्रस्य शापः, उर्वश्याः पुरूरवसा सङ्गमः

२२उर्वशी त्वगमत्तत्र मित्रो वै यत्र देवता।
तां तु मित्रः सुसंक्रुद्ध उर्वशीमिदमब्रवीत्॥

२३मयाभिमन्त्रिता पूर्वं कस्मात्त्वमवसर्जिता।
पतिमन्यं वृतवती किमर्थं दुष्टचारिणि॥

२४अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता।
मनुष्यलोकमास्थाय कंचित्कालं निवत्स्यसि॥

२५बुधस्य पुत्रो राजर्षिः काशिराजः पुरूरवाः।
तमभ्यागच्छ दुर्बुद्धे स ते भर्ता भविष्यति॥

२६ततः सा शापदोषेण पुरूरवसमभ्यगात्।
प्रतिष्ठाने पुरूरवं बुधस्यात्मजमौरसम्॥

२७तस्य जज्ञे ततः श्रीमानायुः पुत्रो महाबलः।
नहुषो यस्य पुत्रस्तु बभूवेन्द्रसमद्युतिः॥

२८वज्रमुत्सृज्य वृत्राय श्रान्तेऽथ त्रिदिवेश्वरे।
शतं वर्षसहस्राणि येनेन्द्रत्वं प्रशासितम्॥

२९सा तेन शापेन जगाम भूमिं तदोर्वशी चारुदती सुनेत्रा।
बहूनि वर्षाण्यवसच्च सुभ्रूः शापक्षयादिन्द्रसदो ययौ च॥

‘ततः उर्वशी यत्र मित्रः देवता आसीत्, तत्र अगमत्। सुसंक्रुद्धः मित्रः ताम् उर्वशीम् इदम् अब्रवीत् — “दुष्टचारिणि, मया पूर्वम् अभिमन्त्रिता त्वं कस्मात् माम् अवसर्जिता, किमर्थम् अन्यं पतिं वृतवती? अनेन दुष्कृतेन मत्क्रोधकलुषीकृता त्वं मनुष्यलोकम् आस्थाय कञ्चित् कालं निवत्स्यसि। दुर्बुद्धे, बुधस्य पुत्रः राजर्षिः काशिराजः पुरूरवाः, तम् अभ्यागच्छ; सः ते भर्ता भविष्यति।” ततः सा शापदोषेण प्रतिष्ठाने बुधस्य औरसम् आत्मजं पुरूरवसम् अभ्यगात्। तस्य ततः श्रीमान् महाबलः आयुः पुत्रः जज्ञे; तस्य पुत्रः इन्द्रसमद्युतिः नहुषः बभूव, यः वृत्राय वज्रम् उत्सृज्य श्रान्ते त्रिदिवेश्वरे इन्द्रे शतं वर्षसहस्राणि इन्द्रत्वं प्रशशास। सा चारुदती सुनेत्रा सुभ्रूः उर्वशी तेन शापेन भूमिं जगाम, बहूनि वर्षाणि अवसत्, शापक्षयात् च पुनः इन्द्रसदः ययौ।’ मित्रस्य शापः वसिष्ठनिम्योः शापस्य सदृशः — क्रोधात् एव जायते। किन्तु तस्य फलं चन्द्रवंशस्य आरम्भः — पुरूरवाः, आयुः, नहुषः, अग्रे ययातिः। एवं शापः अपि लोकस्य हिताय परिणमति। अस्मिन् वंशवर्णने अग्रिमायाः ययातिकथायाः भूमिका रचिता — नहुषस्य पुत्रः ययातिः अष्टपञ्चाशे सर्गे वर्ण्यते। प्रतिष्ठानं प्रयागसमीपे झूसी इति हिन्दीभाष्ये उक्तम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते, सर्गं समापयति। मित्रः उर्वश्याः मनोगतं न सहते, यद्यपि तस्याः देहः तस्य एव आसीत्; अतः शापस्य कारणं मानसः अपराधः। ‘दुष्टचारिणि’, ‘दुर्बुद्धे’ इति कठोराणि सम्बोधनानि तस्य क्रोधस्य तीव्रतां दर्शयन्ति। किन्तु शापः अपि सावधिः — ‘कञ्चित् कालम्’ इति; अतः उर्वशी अन्ते स्वलोकं प्रत्यागच्छति। नहुषस्य इन्द्रत्वम् अपि क्षणिकम् आसीत्, यतः वृत्रवधेन श्रान्तः इन्द्रः केवलं कञ्चित् कालं स्वपदात् दूरे अभवत्। एवं शापाः, पदानि, सुखानि च सर्वाणि कालाधीनानि इति सर्गस्य अन्तर्निहितः उपदेशः। अस्य वंशस्य उल्लेखः रामस्य श्रोतॄणां कृते अपि प्रसङ्गोचितः — यतः अग्रे ययातेः कथया क्षमायाः महत्त्वं प्रदर्शयिष्यते।

"Then Urvaśī went to where the god Mitra was, and Mitra said to her in great anger, 'I invited you first, wicked woman. Why did you forsake me and choose another husband? For this misdeed, stained by my wrath, you shall go down to the world of men and live there for a time. Go to the royal sage Purūravas, son of Budha, king of Kāśī, foolish one; he shall be your husband.' And so, through the curse, she went to Purūravas, Budha's own son, at Pratiṣṭhāna. To him was born a glorious son of great strength, Āyu, and Āyu's son was Nahuṣa, splendid as Indra, who ruled as Indra for a hundred thousand years when the lord of heaven was exhausted after hurling his thunderbolt at Vṛtra. Through that curse the fair-browed Urvaśī, with her lovely teeth and lovely eyes, went down to earth and lived there for many years, and when the curse was spent she returned to Indra's hall." Mitra's curse, like those of Vasiṣṭha and Nimi, was born of anger. He could not bear what was in Urvaśī's heart, though her body had been his, so the offence he punished was of the mind, and his harsh words, "wicked woman", "foolish one", show how fierce his anger was. Yet the curse had a limit, "for a time", and in the end Urvaśī went home. And its fruit was the beginning of the lunar dynasty, Purūravas, Āyu, Nahuṣa and after them Yayāti; so even a curse turned to the good of the world. Nahuṣa's rule as Indra was also only for a time, while Indra, wearied by slaying Vṛtra, was away from his seat. The underlying lesson of the sarga is that curses, high offices and joys are all subject to time. This genealogy prepares for the story of Nahuṣa's son Yayāti, told in the fifty-eighth sarga, which will show the greatness of forgiveness.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

परवीरहा ५६.१ शत्रुवीराणां हन्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परवीरान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हन्-धातोः क्विप्)

निक्षिप्य ५६.२ त्यक्त्वा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: नि + √क्षिप्, ल्यप्, अव्ययम्

द्विजपार्थिवौ ५६.२ ब्राह्मणः राजा च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्विजश्च पार्थिवश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

जग्मतुर्देवसम्मतौ ५६.२ देवैः आदृतौ प्राप्तवन्तौ

सन्धिः: जग्मतुः + देव → जग्मतुर्देव — विसर्गस्य रेफः
समासः: देवैः सम्मतौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘जग्मतुः’ √गम्, लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्; ‘सम्मतौ’ प्रथमा, द्विवचनम्

परस्परशापेन ५६.४ अन्योन्यस्य शापेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परस्परस्य शापः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

नृपविप्रर्षी ५६.४ राजा ब्राह्मणर्षिः च

सन्धिः: विप्र + ऋषी → विप्रर्षी — गुणसन्धिः
समासः: नृपश्च विप्रर्षिश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

कृतेऽन्यस्य ५६.५ अन्यस्य (शरीरस्य) निमित्तम्

सन्धिः: कृते + अन्यस्य → कृतेऽन्यस्य — पूर्वरूपसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘कृते’ अव्ययवत् (निमित्तार्थे); ‘अन्यस्य’ षष्ठी

पितुरन्तिकम् ५६.५ पितुः समीपम्

सन्धिः: पितुः + अन्तिकम् → पितुरन्तिकम् — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘पितुः’ षष्ठी, एकवचनम्; ‘अन्तिकम्’ द्वितीया

सोऽभिवाद्य ५६.६ सः प्रणम्य

सन्धिः: सः + अभिवाद्य → सोऽभिवाद्य — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अभिवाद्य’ अभि + √वद् (णिच्), ल्यप्

विदेहत्वमुपागमम् ५६.७ देहराहित्यं प्राप्तवान्

सन्धिः: विदेहत्वम् + उपागमम् → विदेहत्वमुपागमम् (मकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः: विगतः देहः यस्य सः विदेहः — बहुव्रीहिः; तस्य भावः विदेहत्वम्
विभक्तिः: ‘उपागमम्’ उप + आ + √गम्, लुङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

वायुभूतोऽहमण्डज ५६.७ हे हिरण्यगर्भजात, अहं वायुरूपः

सन्धिः: वायुभूतः + अहम् → वायुभूतोऽहम् — उत्वं पूर्वरूपं च; अहम् + अण्डज → अहमण्डज
समासः: अण्डात् जातः अण्डजः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘वायुभूतः’ प्रथमा; ‘अण्डज’ सम्बोधनम्

लुप्यन्ते ५६.८ नश्यन्ति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: √लुप्, कर्मणि लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

स्वयंभूरमितप्रभः ५६.९ स्वयं उत्पन्नः अपरिमिततेजाः (ब्रह्मा)

सन्धिः: स्वयंभूः + अमित → स्वयंभूरमित — विसर्गस्य रेफः
समासः: स्वयं भवति इति स्वयम्भूः (उपपदतत्पुरुषः); अमिता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मित्रावरुणजम् ५६.१० मित्रावरुणाभ्याम् उत्पन्नम्

सन्धिः: मित्र + वरुण → मित्रावरुण — देवताद्वन्द्वे आनङ् (पूर्वपदस्य दीर्घः)
समासः: मित्रश्च वरुणश्च मित्रावरुणौ (देवताद्वन्द्वः); ताभ्यां जातम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अयोनिजस्त्वम् ५६.१० मातृगर्भं विना जातः

सन्धिः: अयोनिजः + त्वम् → अयोनिजस्त्वम् — विसर्गस्य सकारः
समासः: न योनेः जातः — नञ्तत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वरुणालयम् ५६.११ समुद्रम्

सन्धिः: वरुण + आलयम् → वरुणालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वरुणस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

क्षीरोदेन ५६.१२ क्षीरसागरेण

सन्धिः: क्षीर + उद → क्षीरोद — गुणसन्धिः
समासः: क्षीरम् उदकं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परमाप्सराः ५६.१३ श्रेष्ठा देवाङ्गना

सन्धिः: परमा + अप्सराः → परमाप्सराः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: परमा अप्सराः — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

चोर्वशीकृते ५६.१४ उर्वश्याः निमित्तं च

सन्धिः: च + उर्वशी → चोर्वशी — गुणसन्धिः
समासः: उर्वश्याः कृते — षष्ठ्यर्थे अव्यययोगः
विभक्तिः: ‘कृते’ अव्ययवत्

पद्मपलाशाक्षीम् ५६.१५ कमलदलनेत्राम्

सन्धिः: पलाश + अक्षीम् → पलाशाक्षीम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पद्मस्य पलाशे इव अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

मैथुनायाप्सरोवराम् ५६.१५ सङ्गमार्थम् अप्सरःश्रेष्ठाम्

सन्धिः: मैथुनाय + अप्सरः → मैथुनायाप्सरः — सवर्णदीर्घः; अप्सरः + वराम् → अप्सरोवराम् — उत्वं गुणश्च
समासः: अप्सरसां वरा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘मैथुनाय’ चतुर्थी; ‘अप्सरोवराम्’ द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कन्दर्पशरपीडितः ५६.१७ कामबाणैः व्यथितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कन्दर्पस्य शराः (षष्ठीतत्पुरुषः); तैः पीडितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

समुत्स्रक्ष्ये ५६.१७ त्यक्ष्यामि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सम् + उत् + √सृज्, लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

ज्वलदग्निसमप्रख्यम् ५६.२१ प्रज्वलिताग्निसदृशकान्तिम्

सन्धिः: ज्वलत् + अग्नि → ज्वलदग्नि — जश्त्वसन्धिः
समासः: ज्वलन् अग्निः (कर्मधारयः); तेन समा प्रख्या यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

न्यवासृजत् ५६.२१ निक्षिप्तवान्

सन्धिः: नि + अवासृजत् → न्यवासृजत् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: नि + अव + √सृज्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (मुद्रणे ‘अवा’ इति दीर्घः)

दुष्टचारिणि ५६.२३ हे दुराचारिणि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दुष्टं चरति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

मत्क्रोधकलुषीकृता ५६.२४ मम कोपेन दूषिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मम क्रोधः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन कलुषीकृता — तृतीयातत्पुरुषः (च्व्यन्तम्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

बभूवेन्द्रसमद्युतिः ५६.२७ इन्द्रतुल्यतेजाः अभवत्

सन्धिः: बभूव + इन्द्र → बभूवेन्द्र — गुणसन्धिः
समासः: इन्द्रेण समा द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘बभूव’ √भू, लिट्; ‘इन्द्रसमद्युतिः’ प्रथमा, एकवचनम्

शापक्षयादिन्द्रसदो ५६.२९ शापस्य अन्ते इन्द्रस्य सभाम्

सन्धिः: शापक्षयात् + इन्द्र → शापक्षयादिन्द्र — जश्त्वम्; इन्द्रसदः + ययौ → इन्द्रसदो ययौ
समासः: शापस्य क्षयः (षष्ठीतत्पुरुषः); इन्द्रस्य सदः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘शापक्षयात्’ पञ्चमी; ‘इन्द्रसदः’ द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्